Filozoficzna presupozycja jedności jako fundament filozofii nauki Williama Whewella
DOI:
https://doi.org/10.12775/RF.2026.015Słowa kluczowe
filozofia nauki, William Whewell, założenia filozoficzne, idee fundamentalne, jedność nauki, , epistemologia i metafizyka naukiAbstrakt
Artykuł podejmuje problem statusu założeń filozoficznych w nauce na gruncie filozofii nauki Williama Whewella. Rekonstruując relacje między epistemologią, metodologią i metafizyką nauki w ujęciu tego przedstawiciela nowożytnej filozofii brytyjskiej, wprowadzam rozróżnienie między presupozycjami a założeniami filozoficznymi. Rozróżnienie to służy analitycznemu uchwyceniu zróżnicowanych poziomów przekonań towarzyszących zarówno praktyce badawczej, jak i rozwojowi wiedzy naukowej. Główna teza artykułu głosi, że filozofia nauki Whewella jest zorganizowana wokół nadrzędnej filozoficznej presupozycji jedności, wyrażającej przeświadczenie o współmierności struktury rzeczywistości, poznania oraz racjonalności. Presupozycja ta nie tylko integruje różne wymiary jego systemu - epistemologiczny, aksjologiczny i metafizyczny - lecz także wyznacza horyzont metodologiczny praktyki naukowej. Ponadto znajdując swoją operacyjną artykulację w koncepcji konsyliencji indukcji. W konsekwencji konsyliencja nie stanowi autonomicznego kryterium oceny teorii, lecz powinna być rozumiana jako epistemologiczno-metodologiczna realizacja głębszego założenia filozoficznego. Artykuł wskazuje tym samym, że w ujęciu Whewella nauka nie jest praktyką neutralną światopoglądowo, lecz formą poznania konstytutywnie uwarunkowaną przez presupozycje filozoficzne.
filozofia nauki; William Whewell; założenia filozoficzne; idee fundamentalne; jedność nauki; epistemologia i metafizyka nauki
Bibliografia
Źródła
Bacon Francis. 1955. Novum Organum, przeł. Jan Wikarjak. Warszawa: PWN.
Whewell William. 1875. History of the Inductive Sciences, from the Earliest to the Present Time. „Preface to the Third Edition”. Project Gutenberg. Dostęp 3.03.2026. https://www.gutenberg.org/ebooks/68693.
Whewell William. 1858. Novum Organon Renovatum. Project Gutenberg. Dostęp 3.03.2026. https://www.gutenberg.org/ebooks/69764.
Whewell William. 2001. „On the Philosophy of Discovery”. W: Collected Works of William Whewell, t. 7, red. Richard Yeo. Bristol: Thoemmes Press.
Whewell William. 2001. „The Philosophy of the Inductive Sciences”. W: Collected Works of William Whewell, t. 2, red. Richard Yeo. Bristol: Thoemmes Press.
Literatura przedmiotu
Butts Robert E. 1965. „Necessary Truths in Whewell’s Theory of Science”. American Philosophical Quarterly 2: 161–181.
Cantor Geoffrey N. 1991. „Between Rationalism and Romanticism: Whewell’s Historiography of the Inductive Sciences”. W: William Whewell: A Composite Portrait, red. Menachem Fisch, Simon Schaffer, 67–86. Oxford: Clarendon Press.
Collingwood Robin George.1948. An Essay on Metaphysics. Oxford: Oxford University Press.
Cristalli Claudia, Julia Sánchez-Dorado. 2021. „Colligation in Modelling Practices: From Whewell’s Tides to the San Francisco Bay Model”. Studies in History and Philosophy of Science Part A 85: 1–15.
Ducheyne Steffen. 2010. „Whewell’s Tidal Researches: Scientific Practice and Philosophical Methodology”. Studies in History and Philosophy of Science Part A 41(1): 26–40.
Ducheyne Steffen. 2014. „Whewell’s Philosophy of Science”. W: The Oxford Handbook of British Philosophy in the Nineteenth Century, red. William J. Mander, 71–88. Oxford: Oxford University Press.
Fisch Menachem. 1991. „William Whewell, Philosopher of Science”. W: William Whewell: A Composite Portrait, red. Menachem Fisch, Simon Schaffer. Oxford: Clarendon Press.
Karpenko Lara, Shalyn Claggett, Gillian Beer. 2017. „Introduction”. W: Strange Science: Investigating the Limits of Knowledge in the Victorian Age, red. Lara Karpenko, Shalyn Claggett, 1–16. Ann Arbor: University of Michigan Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt1qv5ncp.5.
Kazibut Radosław. 2019. Filozofia przyrody i przyrodoznawstwa Roberta Boyle’a. Filozoficzna geneza nauki laboratoryjnej. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Koyré Alexandre. 1957. From the Closed World to the Infinite Universe. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Lightman Bernard. 1997. „Introduction”. W: Victorian Science in Context, red. Bernard Lightman, 3–4. Chicago: University of Chicago Press.
Losee John. 1983. „Whewell and Mill on the Relation Between Philosophy of Science and History of Science”. Studies in History and Philosophy of Science Part A 14(2): 113–126.
McMullin Ernan. 1992. The Inference That Makes Science. Milwaukee: Marquette University Press.
Meer Jitse M. van der. 2013. „Background Beliefs, Ideology, and Science”. Perspectives on Science and Christian Faith 65(2): 87–103.
Mehlberg Henryk. 1959. „Can Science Absorb Philosophy?” Revue Internationale de Philosophie 13(47) .
Mehlberg Henryk. 1966. „O niesprawdzalnych założeniach nauki”. W: Logiczna teoria nauki, red. Tadeusz Pawłowski. Warszawa: PWN.
Ruse Michael. 1976. „The Scientific Methodology of W. Whewell”. Centaurus 20: 227–257.
Shapin Steven. 2000. Rewolucja naukowa, przeł. Stefan Amsterdamski. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Shapin Steven, Simon Schaffer. 1985. Leviathan and the Air-Pump: Hobbes, Boyle, and the Experimental Life. Princeton: Princeton University Press.
Snyder Laura J. 1997. „The Mill-Whewell Debate: Much Ado about Induction”. Perspectives on Science 5: 159–298.
Snyder Laura J. 2006. Reforming Philosophy: A Victorian Debate on Science and Society. Chicago: University of Chicago Press.
Walsh Harold T. 1962. „Whewell and Mill on Induction”. Philosophy of Science 29(3): 279–284.
Yeo Richard. 1979. „William Whewell, Natural Theology and the Philosophy of Science in Mid-Nineteenth Century Britain”. Annals of Science 36: 493–516.
Yeo Richard. 1993. Defining Science: William Whewell, Natural Knowledge and Public Debate in Early Victorian Britain. Cambridge: Cambridge University Press.
Zawirski Zygmunt. 2003. O stosunku metafizyki do nauki. Warszawa: Wydawnictwo Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Radosław Kazibut
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 67
Liczba cytowań: 0
