Problem aktualności sporu Newtona z Leibnizem w świetle odkryć teorii względności i mechaniki kwantowej
Część I. Spór o naturę czasu i przestrzeni
DOI:
https://doi.org/10.12775/RF.2026.016Słowa kluczowe
absolutyzm, relacjonizm, zasada identyczności nierozróżnialnych, zasada racji dostatecznejAbstrakt
W artykule podjęto kwestię aktualności sporu między dwoma wielkimi uczonymi Oświecenia – Isaakiem Newtonem i Gottfriedem Wilhelmem Leibnizem dotyczącego ontologicznego statusu czasu i przestrzeni w świetle teorii względności. Wskazuje się, że spór między absolutyzmem i relacjonizmem znajduje swą kontynuację na gruncie filozoficznych interpretacji czasoprzestrzeni szczególnej i ogólnej teorii względności i daleki jest od rozstrzygnięcia, ponieważ zarówno zwolennicy absolutyzmu jak i zwolennicy relacjonizmu dysponują mocnymi argumentami na rzecz swych stanowisk. Analizie poddano współczesne modyfikacje argumentów Newtona i Leibniza.
Bibliografia
Arystoteles. 1990. Fizyka, IV, 218 b–219 b, przeł. Kazimierz Leśniak. W: Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 2: Fizyka. O niebie. O powstawaniu i niszczeniu. Meteorologika. O świecie. Metafizyka. Warszawa: PWN.
Berkeley George. 1988. „De motu sive de motus principio et natura et causa communicationis motum” (przekład na język polski nieznanego autora). W: Stefan Sarnowski, Berkeley. Zdrowy rozsądek i idealizm. Warszawa: Klub Otrycki, redakcja „Colloquia Communia” oraz Wydział Propagandy RN ZSP.
Berkeley George. 2004. Traktat o zasadach poznania ludzkiego, w którym poddano badaniu główne przyczyny błędów i trudności w różnych dziedzinach wiedzy oraz podstawy sceptycyzmu, ateizmu i niewiary, przeł. Józef Salamon SJ. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa.
Bigaj Tomasz. 2024. Wprowadzenie do filozofii dla fizyków. Warszawa: Teksty Filozoficzne.
Czerniawski Jan. 2009. Ruch, przestrzeń, czas. Protofizyczne i metafizyczne aspekty podstaw fizyki relatywistycznej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Deruelle Nathalie, Jean-Pierre Lasota. 2019. Fale grawitacyjne. Nowa era astrofizyki, przeł. Katarzyna Szeżyńska-Maćkowiak. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Earman John, John Norton. 1987. „What Price Spacetime Substantivalism? The Hole Story”. The British Journal for the Philosophy of Science 38(4): 515–525.
Einstein Albert. 1905. „Zur Elektrodynamik bewegter Körper”. Annalen der Physik 17: 891–921.
Einstein Albert. 1996. Zapiski autobiograficzne, przeł. Jerzy Bieroń. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Einstein Albert. 1997. Istota teorii względności, przeł. Andrzej Trautman. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Einstein Albert. 1997. „List kondolencyjny do rodziny przyjaciela Michela Besso z dn. 21 marca 1955”. Archiwum Einsteina 7-215. W: Alice Calaprice, Einstein w cytatach, przeł. Michał Krośniak. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Einstein Albert. 2000. „O elektrodynamice ciał w ruchu”, przeł. Piotr Amsterdamski. W: Albert Einstein. 5 prac, które zmieniły oblicze fizyki, 121–156. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Einstein Albert. 2026. O szczególnej i ogólnej teorii względności (wykład przystępny), przeł. M. T. Huber. Kraków: Copernicus Center Press.
Gardner Michael R. 1977. „Relationism and Relativity”. The British Journal for the Philosophy of Science 28(3): 215–233.
Gołosz Jerzy. 2001. Spór o naturę czasu i przestrzeni. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Gołosz Jerzy. 2011. Upływ czasu i ontologia. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Gołosz Jerzy. 2011. „Upływ czasu i teoria względności”. Filozofia Nauki 1(73).
Greene Brian. 2005. Struktura kosmosu. Przestrzeń, czas i struktura rzeczywistości, przeł. Elżbieta L. Łokas, Bogumił Bieniok. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Heller Michał. 2004. Filozofia przyrody. Zarys historyczny. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Hossenfelder Sabine. 2023. Czy Wszechświat myśli? I inne ważne pytania nauki, przeł. Bogumił Bieniok, Elżbieta L. Łokas. Kraków: Copernicus Center Press.
Isaacson Walter. 2025. Einstein. Jego życie i wszechświat, przeł. Jan Skowroński. Kraków: Insignis.
Leibniz Gottfried Wilhelm. 1969. „Zasady filozofii, czyli monadologia”, przeł. Stanisław Cichowicz. W: Gottfried Wilhelm Leibniz, Wyznanie wiary filozofa. Rozprawa metafizyczna. Monadologia. Zasady natury i łaski oraz inne pisma filozoficzne, przeł. Stanisław Cichowicz, Juliusz Domański, Henryk Krzeczkowski, Henryk Moese. Warszawa: PWN.
Leibniz Gottfried Wilhelm. 1999. „Specimen dynamicum”, cz. 2, przeł. Marek Olszewski. W: Gottfried Wilhelm Leibniz. Pisma z metafizyki natury, red. Stanisław Blandzi, 94–104. Toruń: Wydawnictwo Rolewski.
Luty Dominik. 2022. Ontologie strukturalne czasoprzestrzeni. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Maudlin Tim. 1993. „Buckets of Water and Waves of Space: Why Spacetime Is Probably a Substance”. Philosophy of Science 60(2): 183–203.
Maudlin Tim. 2012. Philosophy of Physics. Space and Time. Princeton–Oxford: Princeton University Press.
Newton Isaac. 2011. Matematyczne zasady filozofii przyrody, przeł. Jarosław Wawrzycki. Kraków: Copernicus Center Press.
Norton John. 1988. „The Hole Argument”. Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association 2: 56–64.
„Nota bibliograficzna do polemiki Leibniza z Clarkiem”. 1969. W: Gottfried Wilhelm Leibniz, Wyznanie wiary filozofa. Rozprawa metafizyczna. Monadologia. Zasady natury i łaski oraz inne pisma filozoficzne, przeł. Stanisław Cichowicz, Juliusz Domański, Henryk Krzeczkowski, Henryk Moese. Warszawa: PWN.
Pais Abraham. 2001. Pan Bóg jest wyrafinowany… Nauka i życie Alberta Einsteina, przeł. Piotr Amsterdamski. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Quine Willard van Orman. 1969. „O tym, co istnieje”, przeł. Barbara Stanosz. W: Willard van Orman Quine, Z punktu widzenia logiki. Warszawa: PWN.
Rovelli Carlo. 2021. Helgoland. Znaczenie kwantowej rewolucji, przeł. Bogumił Bieniok, Elżbieta L. Łokas. Łódź: JK Wydawnictwo.
Rynasiewicz Robert. 1996. „Absolute Versus Relational Space-Time: An Outmoded Debate?”. The Journal of Philosophy 93(6): 279–306.
Sklar Lawrence. 1974. Space, Time, and Spacetime. Berkeley–Los Angeles–London: University of California Press.
Smolin Lee. 1998. Życie wszechświata. Nowe spojrzenie na kosmologię, przeł. Dorota Czyżewska. Warszawa: Amber.
Smolin Lee. 2021. Niedokończona rewolucja Einsteina. W poszukiwaniu tego, co leży poza granicami teorii kwantowej, przeł. Urszula Seweryńska, Michał Seweryński. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Wallace David. 2022. Filozofia fizyki, przeł. Wojciech Sady. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Andrzej Łukasik
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 63
Liczba cytowań: 0
