Was Gdańsk a City “Rebuilt from Scratch”? Reflections on Recovery in the Context of Szczecin and Wrocław
DOI:
https://doi.org/10.12775/Polska.2025.02Keywords
Gdańsk, Szczecin, Wrocław, ‘Recovered Territories’, migration, re-Polonisation, identityAbstract
This article aims to identify which parts of the urban tissue were preserved in Gdańsk after 1945. The first part of the text discusses the rapid population displacement in Gdańsk and Szczecin in 1944. It then focuses on the expulsion of the German population and the differences in this process in Gdańsk, Szczecin, and Wrocław. Next, the article outlines the differences in the demographic situation of the three ‘regained’ urban centres after their occupation by the Red Army and presents the methods used by the Polish administration to take them over. Gdańsk is depicted as the city where Polish life was revived the fastest. Finally, the course of the settlement campaign is described, and the need to establish a remembrance policy at each centre of interest is highlighted.
References
Barylewska-Szymańska E., „ku pouczeniu współczesnych gdańszczan”. Jan Kilarski jako popularyzator historii i kultury Gdańska, w: Gdańsk 1945–1990. Materiały – studia – analizy, t. 3, red. S. Bykowska, M. Golon, Gdańsk–Warszawa 2021, s. 195–224
Berendt G., Powrót nad Bałtyk. Gdańsk w przekazach krajowej prasy polskiej, w: Gdańsk 1945–1990. Materiały – studia – analizy, t. 2, red. E. Kizik, M. Golon, przy współpracy S. Bykowskiej, Gdańsk–Warszawa 2019, s. 42–59
Berendt G., Żydzi na gdańskim rozdrożu 1945–1950, Gdańsk 2000
Białecki T., Historia Szczecina. Zarys dziejów miasta od czasów najdawniejszych do 1980 r., Wrocław 1992
Białecki T., Struktura demograficzna ludności polskiej Pomorza Zachodniego w świetle spisu ludnościowego z dnia 31 XII 1948, „Przegląd Zachodniopomorski” 1968, z. 1, s. 47–67
Bykowska S., Marian Pelczar – twórca powojennego mitu polskości Gdańska, w: Miasto (dla) sztuki, sztuka (dla) miasta. 60 lat działalności Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuki, red. J. Balcewicz, M. Mendel, Gdańsk 2018, s. 169–182
Bykowska S., Między migracją a integracją. Społeczeństwo Gdańska w latach 1945–1960, Warszawa 2024
Bykowska S., Między nacjonalizmem a komunizmem. Obchody 950-lecia Gdańska z 1947 roku, w: W kręgu dwóch kultur. Społeczeństwo polskich ziem zachodnich w XIX i XX stuleciu, red. S. Wierzchosławski, A. Niewęgłowska, T. Krzemiński, Toruń 2017, s. 271–296
Bykowska S., Problem osadnictwa w Gdańsku w pierwszych latach po zakończeniu drugiej wojny światowej, „Zapiski Historyczne” t. 82, 2017, z. 4, s. 81–109
Bykowska S., Rehabilitacja i weryfikacja narodowościowa ludności polskiej w województwie gdańskim po II wojnie światowej, Gdańsk 2012
Chumiński J., Koncepcje rozwiązania problemów ludnościowych i przebieg zasiedlania Wrocławia w Latach 1945–1949, „Przegląd Zachodniopomorski” t. 10, 1995, z. 1, s. 112–136
Chumiński J., Motywy migracji ludności polskiej do Wrocławia w latach 1945–1949, „Słupskie Studia Historyczne” 1993, nr 3, s. 113–143
Czerniakiewicz J., Repatriacja ludności polskiej z ZSRR 1944–1948, Warszawa 1987
Ćwiek-Rogalska K., Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty, Warszawa 2024
Daniluk J., „Miasta skoszarowane”. Gdańsk i Sopot jako garnizon Wehrmachtu w latach 1939–1945, Gdańsk 2019
Domke R., Ziemie Zachodnie i Północne Polski w propagandzie lat 1945–1948, Zielona Góra 2010
Dzienis H., Gimnazjum Polskie Macierzy Szkolnej w Wolnym Mieście Gdańsku (1922–1939), w: Stare Przedmieście, red. J. Dargacz, K. Kurkowska, Gdańsk 2019 (Historia Gdańskich Dzielnic, t. 2), s. 376–404
Fic M., Ziemie Zachodnie i Północne w Polsce Ludowej, w: Powrót do Macierzy? Ziemie Zachodnie i Północne w Polsce Ludowej, red. M. Fic, Katowice 2020, s. 11–28
Friedrich J., Odbudowa Głównego Miasta w latach 1945–1960, Gdańsk 2015
Friedrich J., Walka obrazów. Przedstawienia wobec idei w Wolnym Mieście Gdańsku, Gdańsk 2018
Gawryszewski A., Ludność Polski w XX wieku, Warszawa 2005
Gdańsk po wyzwoleniu. Rok pracy i osiągnięć, red. S. Strąbski, Gdańsk 1946
Golon M., Polityka radzieckich władz wojskowych i policyjnych na Pomorzu Nadwiślańskim w latach 1945–1947, Toruń 2001
Gucewicz D., Diecezja gdańska w okresie komunizmu (1945–1989). Rys historyczny w stulecie biskupstwa gdańskiego, Gdańsk 2025
Halicka B., Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajanie Nadodrza 1945–1948, tłum. A. Łuczak, Kraków 2015
Hejger M., Polityka narodowościowa władz polskich w województwie gdańskim w latach 1945–1947, Słupsk 1998
Hejger M., Przekształcenia narodowościowe na ziemiach zachodnich i północnych Polski w latach 1945–1959, Słupsk 2008
Hlebowicz J., Wskrzesić ducha „gamai”. Reaktywacja idei wychowawczych Gimnazjum Polskiego w ramach I Państwowego Gimnazjum i Liceum w Gdańsku (1945–1948), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2, s. 169–190
Kaczkowski S., Stosunki ludnościowe Szczecina w latach 1945–1955, Warszawa 1968
Kaszuba E., „Wrocław nasz!” Polonizacja kulturowego oblicza miasta w pierwszych latach po zakończeniu drugiej wojny światowej, „Klio” t. 60, 2021, nr 4, s. 141–172
Kersten K., Kształtowanie stosunków ludnościowych, w: Polska Ludowa 1944–1950. Przemiany społeczne, red. F. Ryszka, Wrocław 1974, s. 74–176
Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań 1990
Kilarski J., Gdańsk, Poznań [1937]
Kisielewski S., Abecadło Kisiela, Warszawa 1990
Kochanowski M., Karnawał 1956–1968, Gdańsk 2023
Kossert A., Prusy Wschodnie. Historia i mit, przeł. B. Ostrowska, Warszawa 2017
Krasucki E., Miasta Pomorza Zachodniego w pierwszych powojennych. Demografia, specyfika rozwoju, postulaty badawcze, w: Gdańsk 1945–1990. Materiały – studia – analizy, t. 4, red. S. Bykowska, Gdańsk–Warszawa 2023, s. 111–134
Lizak W., Jak hartowała się stal. Historia szczecińskich elit, „Magazyn Polsko-Niemiecki DIALOG” 2003, nr 62–63, s. 98–103
Loew P.O., Gdańsk między mitami, Olsztyn 2006
Łach S., Osadnictwo miejskie na ziemiach odzyskanych w latach 1945–1950, Słupsk 1996.
Madajczyk P., Historia ziem zachodnich i północnych w perspektywie długiego trwania (1945–1960), w: Gdańsk 1945–1990. Materiały – studia – analizy, t. 4, red. S. Bykowska, Gdańsk–Warszawa 2023, s. 11–22
Madajczyk P., Niemcy polscy 1944–1989, Warszawa 2001
Makowski A., Pomorze Zachodnie w polityce gospodarczej Polski w latach 1950–1960, Szczecin 2006
Maroszek B., Kształtowanie się nowego społeczeństwa w województwie gdańskim w latach 1945–1964, Gdańsk 1965
Mazur Z., Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego, Poznań 2002
Mazur Z., Obchody rocznic historycznych na Ziemiach Zachodnich i Północnych (1945–1948), w: Wspólne dziedzictwo? Ze studiów nad stosunkiem do spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. Z. Mazur, Poznań 2000
Migdalski P., Polityka historyczna na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1989, w: Region czy regiony? Ziemie Zachodnie i Północne 1945–1989, red. W. Kucharski, Wrocław 2022, s. 498–505
Mühle E., Historia Wrocławia, tłum. J. Janicka, Warszawa 2016
Musekamp J., Między Stettinem a Szczecinem. Metamorfozy miasta od 1945 do 2005, tłum. J. Dąbrowski, Poznań 2013
Nitschke B., Wysiedlenie czy wypędzenie? Ludność niemiecka w Polsce w latach 1945–1949, Toruń 2000
Obracht-Prondzyński C., Kaszubi. Między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gdańsk 2002
Okólski M., Demografia zmiany społecznej, Warszawa 2004
Ordyłowski M., Nastroje mieszkańców Wrocławia w latach 1945–1946, „Dzieje Najnowsze” t. 37, 2005, nr 4, s. 139–150
Ordyłowski M., Życie codzienne we Wrocławiu 1945–1948, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991
Osęka P., Rytuały stalinizmu. Oficjalne święta i uroczystości rocznicowe w Polsce 1944–1956, Warszawa 2007
Osękowski Cz., Społeczeństwo Polski zachodniej i północnej w latach 1945–1956, Zielona Góra 1994
Pelczar M., Biblioteka Miejska w Gdańsku 1945‒1953, „Rocznik Gdański” t. 13, 1954, s. 159–180
Pelczar M., Polski Gdańsk, Gdańsk 1999
Pelczar M., Wspomnienia z pierwszego roku pracy w Bibliotece Gdańskiej 1945–1946, „Libri Gedanenses. Rocznik Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk za rok 1967” 1968, s. 7–34
Perkowski P., Gdańsk – miasto od nowa. Kształtowanie społeczeństwa i warunki bytowe w latach 1945–1970, Gdańsk 2013 (2. wyd. Gdańsk 2020)
Ptaszyński R., Nad Odrą i Bałtykiem. Specyfika sytuacji społeczno-politycznej Pomorza Zachodniego w latach 1945–1948, w: Powrót do Macierzy? Ziemie Zachodnie i Północne w Polsce Ludowej, red. M. Fic, Katowice 2020, s. 29–38
Reichling G., Die Deutschen Vertriebenen in Zahlen, cz. 1: Umsiedler, Verschleppte, Vertriebene, Aussiedler 1940–1985, Bonn 1986
Rembacka K., Komunista na peryferiach władzy. Historia Leonarda Borkowicza (1912–1989), Szczecin–Warszawa 2020
Romanow Z., Ludność niemiecka na ziemiach zachodnich i północnych 1945–1947, Słupsk 1992
Ruchniewicz M., Lata 1945–1948, w: Dolny Śląsk. Monografia historyczna, red. W. Wrzesiński, Wrocław 2004, s. 625–674
Rynduch Z., Gimnazjum Polskie w Gdańsku 1922–1939, „Gdańskie Zeszyty Humanistyczne” 1958, nr 1, s. 66–68
Safronovas V., Przeszłość jako źródło konfliktu. Konkurencja ideologii tożsamości w Kłajpedzie XX wieku, tłum. J. Andruškevič, Olsztyn 2012
Sakson A., Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach 1945–1997, Poznań 1998
Słabek H., O społecznej historii Polski 1945–1989, Warszawa 2015
Stankowski W., Niemcy na Pomorzu Gdańskim i Kujawach 1944/45–1950. Ucieczka, życie codzienne, wysiedlenie, Bydgoszcz 2000
Strauchold G., Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1947–1957, Toruń 2003
Strauchold G., Wrocław – okazjonalna stolica Polski. Wokół powojennych obchodów rocznic historycznych, Wrocław 2003
Szaynok B., Ludność żydowska na Dolnym Śląsku (1945–1950), Wrocław 2000
Ther P., Deutsche und polnische Vertriebene. Gesellschaft und Vertriebenpolitik in der SBZ/DDR und in Polen 1945–1956, Göttingen 1998
Ther P., Wstęp. Miasto odkrywane ponownie, w: Das polnische Breslau als europäische Metropole. Erinnerung und Geschichtspolitik aus dem Blickwinkel der Oral History / Polski Wrocław jako metropolia europejska. Pamięć i polityka historyczna z punktu widzenia oral history, red. P. Ther, T. Królik, L. Henke, Wrocław 2005, s. 19–26
Thorwald J., Wielka ucieczka, tłum. A. Bandurski, J. Szczaniecka, Kraków 1995
Thum G., Obce miasto. Wrocław 1945 i potem, tłum. M. Słabicka, Wrocław 2006
Traba R., Symbole pamięci. II wojna światowa w świadomości zbiorowej Polaków. Szkic do tematu, „Przegląd Zachodni” 2000, nr 1, s. 52–67
Trzymamy straż nad Odrą. Propaganda – fakty – dokumenty, oprac. R. Ptaszyński, Szczecin 2007
Turnau I., Studia nad strukturą ludnościową polskiego Wrocławia, Poznań 1960
Tyszkiewicz J., Sto wielkich dni Wrocławia. Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu a propaganda polityczna Ziem Zachodnich i Północnych w latach 1945–1948, Wrocław 1997
Walczak M., Szkolnictwo wyższe i nauka polska w latach wojny i okupacji 1939–1945, Wrocław 1978
Warmiński Z., Gdańsk – moje korzenie. Wesołe i tęskne wspomnienia wędrownika pomiędzy starą Europą a Nowym Światem, Gdańsk 2001
Prasa
„Dziennik Bałtycki” 1946–1957
„Dziennik Polski” 1945
„Polska Zachodnia. Tygodnik ilustrowany” 1948
„Wiadomości Literackie” 1939
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 8
Number of citations: 0
