List jako zwierciadło stanu psychicznego autora. Językowy obraz codzienności więźniów stalinowskiego aparatu represji w listach z celi
DOI:
https://doi.org/10.12775/Polska.2025.10Klíčová slova
listy, więzienia stalinowskie, obraz psychiki więźniów, praca w więzieniach, językowy obraz świata, logoterapiaAbstrakt
Po 1945 r. nowe władze aresztowały tysiące osób walczących o wolność i niepodległość Polski, uznając je za wroga socjalistycznej ojczyzny. Zasądzono im kary wieloletniego więzienia lub kary śmierci. Jednym z przywilejów więźniów była możliwość pisania do rodzin listów. Po latach część z nich została opublikowana. List, jako szczególna, osobista wypowiedź, będąca zarówno odbiciem stanu psychicznego autora, jak i dokumentem epoki, jest bardzo cennym materiałem badawczym, zwłaszcza w aspekcie językowym i psychologicznym. W artykule analizom poddano listy jedenastu więźniów, którzy spędzili wiele lat w celach stalinowskich zakładów karnych. Celem badań była rekonstrukcja językowego obrazu codzienności więźniów (m.in. pracy) oraz związanego z tym ich stanu psychicznego (trauma, marzenia, poszukiwanie sensu w dramatycznych doświadczeniach).
Reference
Materiały źródłowe
Biblia, Rdz. 25,29–34 oraz 27,1–45
Czaplińska R., Z archiwum pamięci. 3653 więzienne dni, red. K. Szwagrzyk, J. Żygadło, Wrocław 2003
Denkowski T., Moje 1407 dni i nocy w więzieniu mokotowskim. Wspomnienia lat 1952–1956, wstęp i oprac. T. Gonet, Katowice–Warszawa 2020
Deczkowski J.B., Wspomnienia żołnierza baonu AK „Zośka”, Warszawa 2004
Kazimierz Moczarski. Zapiski, wstęp, wybór i oprac. A.K. Kunert, Warszawa 1990
Listy więzienne Mieczysława Zajewskiego „Turbacz” (1918–1988), oprac. W. Zajewski, „Teka Komisji Historycznej Towarzystwa Naukowego KUL” t. 1, 2019, s. 123–152
Makuszyński K., Śmieszni ludzie. Cztery opowiadania, Łódź 1992
„Masz rywalkę Polskę”. Korespondencja więzienna Władysława Gałki (1949–1956), red. M. Kamykowska, J. Żaryn, współpr. L. Rysak, Warszawa 2012
„Nie było czasu na strach…” Z Janiną Wasiłojć-Smoleńską rozmawiają Marzena Kruk i Edyta Wnuk, Szczecin 2016
Prorok L., Dziennik 1949–1984, Kraków 1998
Rzeczkowska E., Władysław Siła-Nowicki. Żołnierz i konspirator 1939–1956, Warszawa 2021
Szczypta-Szczęch R., Zygadlewicz J., Adam Legutko (1930–1983). Żołnierz Wyklęty, Nowy Sącz 2021
Telatyńska-Kowalska M., Cela „małolat”, „Nike. Biuletyn Środowiska Fordonianek” 1997, nr 37, s. 12–14
Siła-Nowicki Władysław, Wspomnienia i dokumenty, t. 1, do druku przygotowała M. Nowicka-Marusczyk, Wrocław 2002
Zofia Moczarska z d. Płoska, pseudonim „Malina”, „Nike. Biuletyn Środowiska Fordonianek” 1999, nr 48 (IV–VI), s. 23–27
Żołnierzowi Niepodległej. Księga dedykowana śp. gen. Mieczysławowi Huchli, red. T. Balbus i in., Rzeszów 2012
Opracowania
Anusiewicz J., Lingwistyka kulturowa. Zarys problematyki, Wrocław 1995
Anusiewicz J., Dąbrowska A., Fleischer M., Językowy obraz świata i kultura. Projekt koncepcji badawczej, „Język a Kultura” t. 13, 2000, s. 11–44
Balbus T., „Rom”. Ostatnie miesiące życia Władysława Macieja Ciska (1921–1948), szefa wywiadu i kontrwywiadu Zarządu Okręgu Dolnośląskiego WiN, studenta i asystenta Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2014
Bartmiński J., Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006
Bartmiński J., Niebrzegowska-Bartmińska S., Tekstologia, Warszawa 2009
Bartmiński J., Tokarski R., Językowy obraz świata a spójność tekstu, w: Teoria tekstu. Zbiór studiów, red. T. Dobrzyńska, Wrocław1986, s. 65–81
Bugajski M., Wojciechowska A., Językowy obraz świata a literatura, w: Językowy obraz świata i kultura, red. A. Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000 (Acta Universitatis Wratislaviensis, nr 2218, Język a kultura, t. 13), s. 153–159
Całek A., Nowa teoria listu, Kraków 2019
Epistolografia w Polsce Ludowej (1945–1989). List i jego pochodne w systemie państwa komunistycznego. Studia i materiały, red. A.M. Adamus, B. Noszczak, Warszawa 2020.
Flick U., Projektowanie badania jakościowego, Warszawa 2012
Frankl V.E., Człowiek w poszukiwaniu sensu, Warszawa 2009
Głowiński M., Kostkiewiczowa T., Okopień-Sławińska A., Sławiński J., Podręczny słownik terminów literackich, Warszawa 1998
Grzegorczykowa R., Pojęcie językowego obrazu świata, w: Językowy obraz świata, red. J. Bartmiński, Lublin 1999, s. 39–46
Kałkowska A., Struktura składniowa listu, Wrocław 1982
Kucmin T., Kucmin A., Nogalski A., Sojczuk S., Jojczuk M., Historia traumy i zaburzeń potraumatycznych w literaturze, „Psychiatria Polska” 2016, nr 50 (1), s. 269–281
Maćkiewicz J., Łuczyński E., Językoznawstwo ogólne. Wybrane zagadnienia, Gdańsk 1999
Nowak T., Język w świetle odkryć nauki, Kraków 2011
Ostrowska K., Kępiński Antoni, w: Słownik psychologów polskich, red. E. Kosnarewicz, T. Rzepa, R. Stachowski, Poznań 1992, s. 54–57.
Pisarek W., Pojęcie pola wyrazowego i jego użyteczność w badaniach stylistycznych, „Pamiętnik Literacki” 1967, z. 2, s. 493–516
Pstrąg D., Praca w procesie readaptacji społecznej skazanych, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny” t. 33, 2014, s. 148–164
Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, red. A. Bilkiewicz, Warszawa 2007
Mazurek M., 100 lat temu urodził się Antoni Kępiński. Co nam zostało po geniuszu psychiatrii?, [Rozmowa z Krystyną Rożnowską, autorką książki: Antoni Kępiński. Gra z czasem], 30 XI 2018, https://plus.gazetakrakowska.pl/100-lat-temu-urodzil-sie-antoni-kepinski-co-nam-zostalo-po-geniuszu-psychiatrii/ar/13703869 (dostęp: 10 XII 2025)
Ryn Z., Przez Pireneje do Mirandy, „Wierchy. Rocznik poświęcony górom” R. 46, 1977, s. 271–274
Skowronek B., Językowy obraz świata, „Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk” 2022, nr 4, s. 18–20
Skwarczyńska S., Teoria listu, Lwów 1937
Tedeschi R.G., Calhoun L.G., The Post-Traumatic Growth Inventory. Measuring the Positive Legacy of Trauma, „Trauma Stress” 1996, nr 9 (3), s. 455–471
Tokarski R., Tekstowe obrazy świata – nie tylko dla medioznawców, w: Teorie i praktyki komunikacji. 2, red. A. Barańska-Szmitko, A. Filipczak-Białkowska, Łódź 2023, s. 145–161
Trzynadlowski J., Małe formy literackie, Wrocław 1977
Wolsza T., Produktywizacja więźniów w Polsce w latach 1945–1958. Skala i geografia zjawiska, w: Przestępstwo, kara, więzienia na przestrzeni dziejów, red. A. Purat, A. Wedel-Domaradzka, Bydgoszcz 2016, s. 85–93
Wolsza T., Więzienia stalinowskie w Polsce. System, codzienność, represje, Warszawa 2013.
Wolsza T., Zaćmiński A., Ludzie listy piszą… Referendum i wybory do sejmu w korespondencji Polaków (1946–1952), Bydgoszcz 2013
Zawadzki B., Strelau J., Zaburzenia pourazowe jako następstwo kataklizmu, „Nauka” 2008, nr 2, s. 47–55
Zimand R., Diarysta Stefan Ż., Warszawa 1990
Żaryn J., Władysław Gałka – obrońca tożsamości i narodu, w: „Masz rywalkę Polskę”. Korespondencja więzienna Władysława Gałki (1949–1956), red. M. Kamykowska, J. Żaryn, współpr. L. Rysak, Warszawa 2012, s. 7–26
Netografia
Borys B., Sytuacje ekstremalne i ich wpływ na stan psychiczny człowieka, „Psychiatria” 2004, nr 1(2), s. 97–105, https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/29237/23993 (dostęp: 3 III 2025)
Czerw A., Praca jako wartość centralna w życiu człowieka, w: eadem, Psychologiczny model dobrostanu w pracy. Wartość i sens pracy, Warszawa 2024, https://psychologia.pwn.pl/artykul/praca-jako-wartosc-centralna-w-zyciu-czlowieka-63851f2a68183c58f18decd4 (dostęp: 25 V 2024)
Marzec L., List, w: Forum poetyki. Słownik poetologiczny, Lato 2015, file:///C:/Users/user/Downloads/ cezaryrosinski,+%7B$userGroup%7D,+Lucyna_Marzec_List_lato_2015.pdf (dostęp: 2 III 2024)
Słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/slowniki/roz%C5%82%C4%85ka.html (dostęp: 1 VI 2024)
Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, https://sjp.pwn.pl/doroszewski/strupieszalosc;550 1687.html (dostęp: 31 V 2024)
Tuszyńska M., List jako gatunek wypowiedzi – między funkcją praktyczną a estetyczną listu, s. 393, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/9789/1/M_Tuszynska_List_jako_ gatunek_wypowiedzi.pdf (dostęp: 26 II 2024)
Wielki słownik języka polskiego, https://wsjp.pl/haslo/podglad/2744/bardzo (dostęp: 30 V 2024)
World Health Organization (2019), 11th Revision of the International Classification of Diseases (ICD–11) for Mortality and Morbidity Statistics, https://icd.who.int/browse11/l-m/en (dostęp: 30 III 2025)
Stahování
Publikováno
Jak citovat
Číslo
Sekce
Licence
Tato práce je licencována pod Mezinárodní licencí Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0.
Stats
Number of views and downloads: 5
Number of citations: 0
