Tożsamość i podobieństwo w ludowej kosmologii Słowian. Perspektywa etnolingwistyczna
DOI:
https://doi.org/10.12775/LL.1.2.2026.001Ključne reči
etnolingwistyka, folklor, rytuały słowiańskie, mitologia słowiańska, język proto-słowańskiApstrakt
Niniejszy artykuł stanowi analizę przejawów tożsamości kobiet, wyrażanych w ramach corocznych i rodzinnych rytuałów w okresie między zalotami a ślubem. Tożsamość – rozumiana poprzez pojęcie „równoległości” – odnosi się do konkretnych czynności rytualnych, które ujawniają podobieństwo kobiet do postaci mitycznych przedstawianych w pieśniach. Dwie podstawowe kategorie – tożsamość i podobieństwo – rozpatrywane są w kontekście etymologii i semantyki leksykonu prasłowiańskiego oraz tekstów rytualnych tradycji ustnej. Analiza ujawnia specyficzne aspekty „upodabniania się” do postaci mitycznych oraz związane z nimi elementy scenariuszy mityczno-rytualnych.
Reference
Agapkina, T. A. (2019). Derev’ya v slavyanskoy narodnoy traditsii: Ocherki. Indrik.
Álvarez-Pedrosa, J. (2021). Sources of Slavic Pre-Christian Religion. Brill.
Bartmiński, J. (1988). „Niebo się wstydzi”. Wokół ludowego pojmowania ładu świata. W: M. Graszewska, J. Kolbuszewski (red.), Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane profesorowi Czesławowi Hernasowi w sześćdziesięciolecie urodzin i czterdziestolecie pracy (s. 98–110). Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Bartmiński, J. (2011). „Pieśń ujdzie cało”. O ludowym języku poetyckim. W: J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały (t. 4: Lubelskie, cz. 1: Pieśni i obrzędy doroczne, s. 33–38). Polihymnia.
Berezovskyi, I. P. (1988). Vesilni pisni. Narodna tvorchist. Dnipro.
Bessonov, P. A. (1871). Belorusskiye pesni, s podrobnymi ob’yasneniyami ikh tvorchestva i yazyka, s ocherkami narodnogo obryada, obychaya i vsego byta. Tipografiya Bakhmeteva.
Boryś, W. (2006). Słownik etymologiczny języka polskiego. Wydawnictwo Literackie.
Bulgakovskiy, D. G. (1890). Pinchuki: Ètnograficheskiy sbornik: pesni, zagadki, poslovicy, obrady, primety, predrassudki, poverya, sueverya i mestnyy slovar’. Tipografiya V. Bezobrazova.
Caraman, P. (1933). Obrzęd kolędowania u Słowian i Rumunów. Studium porównawcze. Polska Akademia Umiejętności.
Danka, I. R., Kowalski, A. P. (2001). Kultura i wyobrażenia społeczeństw neolitycznych. Wybór słownictwa indoeuropejskiego. W: H. van den Boom, A. P. Kowalski, M. Kwapiński (red.), ΕΙΔΟΛΟΝ. Kultura archaiczna w zwierciadle wyobrażeń, słów i rzeczy (s. 217–243). Muzeum Archeologiczne w Gdańsku
Derksen, D. (2008). Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon. Brill.
Dobrev, I. (1982). Proizkhod i znachenie na praslavenskoto konsonantno i diftongichno sklonenie. BAN.
Dovnar-Zapol’skiy, M. (1895). Byelorusskoye Polyes’ye: Sbornik etnograficheskih matyerialov. Vypusk’ 1: Pyesni Pinchukov. Tipografiya Vladimira Zavadskoho.
Gasparini, E. (2022). Slovenski matrijarhat. Kulturna antropologija Praslovena. Prosveta.
Gołębiowska-Suchorska, A. (2011). Dziewczę przędzie, Pan Bóg nitki daje. O spójności ludowej wizji świata. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Holzer, G. (2009). Koledanje i njegovi poganski elementi u Novom Selu i drugim gradišćanskohrvatskim. Studia ethnologica Croatica, 29, 101–131.
Jarmakowski, M. (2024). Slavų mitinis pasaulėvaizdis: nuotaka – Saulė. Būdas, 277(4), 73–82.
Juzala, G. (2012). Semantyka kolęd wiosennych. Studium folklorystyczno-etnomuzykologiczne. Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
Katičić, R. (2010). Zeleni lug: tragovima svetih pjesama naše pretkršćanske starine. Matica Hrvatska.
Kolberg, O. (1963). Dzieła wszystkie (t. 6: Krakowskie, cz. 2). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1964a). Dzieła wszystkie (t. 20: Radomskie, cz. 1). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1964b). Dzieła wszystkie (t. 33: Chełmskie, cz. 1). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kowalski, A. P. (2001). Myślenie przedfilozoficzne. Studia z filozofii kultury i historii idei. Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
Kowalski, A. P. (2011). „Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian. W: M. Brzostowicz, M. Przybył, J. Wrzesiński (red.), Swoi i obcy w kulturze średniowiecza (s. 15–31). Muzeum Archeologiczne w Poznaniu.
Lis, A. (1989). Valačobnyja piesni. Navuka i Technika.
Lis, A. (2008). Bielaruskaya kaliandarna-abradavaya piesnia ŭ kantekstcie fal’klornykh tradycyy slavian. Bielaruskaya Nauka.
Mikhail, Z. (1989). Etnolingvisticheskiye metody v izuchenii narodnoy dukhovnoy kul’tury. In: N. I. Tolstoy (ed.), Slavyanskiy i balkanskiy fol’klor: Rekonstruktsiya drevney slavyanskoy dukhovnoy kul’tury: Istochniki i metody (s. 174–192). Nauka.
Niewiadomski, D. (1999). Orka i siew. O ludowych wyobrażeniach agrarnych. Polihymnia.
Niewiara, A. (2011). Specyfika prasłowiańskiej konceptualizacji pojęcia ‘człowiek’ na tle europejskim. Język a Kultura, 25, 21–34.
Pauli, Ż. (1838). Pieśni ludu polskiego w Galicyi. Nakładem Kajetana Jabłońskiego.
Pokorny, J. (1959). Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. A. Francke.
Sharaya, О. N. (2016). Abrad “vazhdieniye” Kusta: funkcyaĺnaya pryroda, aksiyalokhiya, transfarmacyya. In A. I. Lakotka (ed.), Narysy khistoryi kuĺtury Bielarusi (t. 3: Kultura siala XIV – pachatku XX st., kn. 2.: Duкhoŭnaya kultura, s. 210–248). Bielaruskaya Navuka.
Sławski, F. (red.) (1979). Słownik prasłowiański (t. 3). Ossolineum.
Sławski, F. (red.) (2001). Słownik prasłowiański (t. 8). Ossolineum.
Szyjewski, A. (2025). Miraculousness in Slavic carol songs. Golden dew/duckweed/tassels motif.
In M. Czeremski, G. Pobežin, K. Zieliński (eds), Transformations of oral and written narratives: the interdisciplinary approach (pp. 283–298). Harrassowitz Verlag.
Tolstaya, S. M. (1989). Terminologiya obryadov i verovaniy kak istochnik rekonstruktsii drevney dukhovnoy kul’tury. In N. I. Tolstoy (ed.), Slavyanskiy i balkanskiy fol’klor: Rekonstruktsiya drevney slavyanskoy dukhovnoy kul’tury: Istochniki i metody (pp. 215–230). Nauka.
Tolstoy, N. I. (1995). Yazyk i narodnaya kul’tura: Ocherki po slavyanskoy mifologii i etnolingvistike. Indrik.
Trubachov, O. (1978). Etimologicheskiy slovar’ slavyanskikh yazykov. Praslavyanskiy leksicheskiy fond (vol. 5). Nauka.
Trubachov, O. (1979). Etimologicheskiy slovar’ slavyanskikh yazykov. Praslavyanskiy leksicheskiy fond (vol. 7). Nauka.
Trubachov, O. (1987). Etimologicheskiy slovar’ slavyanskikh yazykov. Praslavyanskiy leksicheskiy fond (vol. 14). Nauka.
Vinogradova, L. N. (1982). Zimnyaya kalendarnaya poeziya zapadnykh i vostochnykh slavyan. Genezis i tipologiya kolyadovaniya. Nauka.
West, M. L. (2007). Indo-European Poetry and Myth. Oxford University Press.
Downloads
Objavljeno
Kako citirati
Broj časopisa
Sekcija
Licenca
Sva prava zadržana (c) 2026 Mikołaj Jarmakowski
Ovaj rad je pod Creative Commons Autorstvo-Bez prerada 4.0 Internacionalna licenca.
1. The authors give the publisher (Polish Ethnological Society) non-exclusive license to use the work in the following fields:a) recording of a Work / subject of a related copyright;
b) reproduction (multiplication) Work / subject of a related copyright in print and digital technique (ebook, audiobook);
c) marketing of units of reproduced Work / subject of a related copyright;
d) introduction of Work / object of related copyright to computer memory;
e) dissemination of the work in an electronic version in the formula of open access under the Creative Commons license (CC BY - ND 3.0).
2. The authors give the publisher the license free of charge.
3. The use of the work by publisher in the above mentioned aspects is not limited in time, quantitatively nor territorially.
Stats
Number of views and downloads: 14
Number of citations: 0
