Tożsamość i podobieństwo w ludowej kosmologii Słowian. Perspektywa etnolingwistyczna
DOI:
https://doi.org/10.12775/LL.1.2.2026.001Słowa kluczowe
etnolingwistyka, folklor, rytuały słowiańskie, mitologia słowiańska, język proto-słowańskiAbstrakt
Niniejszy artykuł stanowi analizę przejawów tożsamości kobiet, wyrażanych w ramach corocznych i rodzinnych rytuałów w okresie między zalotami a ślubem. Tożsamość – rozumiana poprzez pojęcie „równoległości” – odnosi się do konkretnych czynności rytualnych, które ujawniają podobieństwo kobiet do postaci mitycznych przedstawianych w pieśniach. Dwie podstawowe kategorie – tożsamość i podobieństwo – rozpatrywane są w kontekście etymologii i semantyki leksykonu prasłowiańskiego oraz tekstów rytualnych tradycji ustnej. Analiza ujawnia specyficzne aspekty „upodabniania się” do postaci mitycznych oraz związane z nimi elementy scenariuszy mityczno-rytualnych.
Bibliografia
Agapkina, T. A. (2019). Derev’ya v slavyanskoy narodnoy traditsii: Ocherki. Indrik.
Álvarez-Pedrosa, J. (2021). Sources of Slavic Pre-Christian Religion. Brill.
Bartmiński, J. (1988). „Niebo się wstydzi”. Wokół ludowego pojmowania ładu świata. W: M. Graszewska, J. Kolbuszewski (red.), Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane profesorowi Czesławowi Hernasowi w sześćdziesięciolecie urodzin i czterdziestolecie pracy (s. 98–110). Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Bartmiński, J. (2011). „Pieśń ujdzie cało”. O ludowym języku poetyckim. W: J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały (t. 4: Lubelskie, cz. 1: Pieśni i obrzędy doroczne, s. 33–38). Polihymnia.
Berezovskyi, I. P. (1988). Vesilni pisni. Narodna tvorchist. Dnipro.
Bessonov, P. A. (1871). Belorusskiye pesni, s podrobnymi ob’yasneniyami ikh tvorchestva i yazyka, s ocherkami narodnogo obryada, obychaya i vsego byta. Tipografiya Bakhmeteva.
Boryś, W. (2006). Słownik etymologiczny języka polskiego. Wydawnictwo Literackie.
Bulgakovskiy, D. G. (1890). Pinchuki: Ètnograficheskiy sbornik: pesni, zagadki, poslovicy, obrady, primety, predrassudki, poverya, sueverya i mestnyy slovar’. Tipografiya V. Bezobrazova.
Caraman, P. (1933). Obrzęd kolędowania u Słowian i Rumunów. Studium porównawcze. Polska Akademia Umiejętności.
Danka, I. R., Kowalski, A. P. (2001). Kultura i wyobrażenia społeczeństw neolitycznych. Wybór słownictwa indoeuropejskiego. W: H. van den Boom, A. P. Kowalski, M. Kwapiński (red.), ΕΙΔΟΛΟΝ. Kultura archaiczna w zwierciadle wyobrażeń, słów i rzeczy (s. 217–243). Muzeum Archeologiczne w Gdańsku
Derksen, D. (2008). Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon. Brill.
Dobrev, I. (1982). Proizkhod i znachenie na praslavenskoto konsonantno i diftongichno sklonenie. BAN.
Dovnar-Zapol’skiy, M. (1895). Byelorusskoye Polyes’ye: Sbornik etnograficheskih matyerialov. Vypusk’ 1: Pyesni Pinchukov. Tipografiya Vladimira Zavadskoho.
Gasparini, E. (2022). Slovenski matrijarhat. Kulturna antropologija Praslovena. Prosveta.
Gołębiowska-Suchorska, A. (2011). Dziewczę przędzie, Pan Bóg nitki daje. O spójności ludowej wizji świata. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Holzer, G. (2009). Koledanje i njegovi poganski elementi u Novom Selu i drugim gradišćanskohrvatskim. Studia ethnologica Croatica, 29, 101–131.
Jarmakowski, M. (2024). Slavų mitinis pasaulėvaizdis: nuotaka – Saulė. Būdas, 277(4), 73–82.
Juzala, G. (2012). Semantyka kolęd wiosennych. Studium folklorystyczno-etnomuzykologiczne. Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
Katičić, R. (2010). Zeleni lug: tragovima svetih pjesama naše pretkršćanske starine. Matica Hrvatska.
Kolberg, O. (1963). Dzieła wszystkie (t. 6: Krakowskie, cz. 2). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1964a). Dzieła wszystkie (t. 20: Radomskie, cz. 1). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1964b). Dzieła wszystkie (t. 33: Chełmskie, cz. 1). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kowalski, A. P. (2001). Myślenie przedfilozoficzne. Studia z filozofii kultury i historii idei. Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
Kowalski, A. P. (2011). „Swojskość” i „obcość” w kosmologicznych i socjomorficznych wyobrażeniach dawnych Słowian. W: M. Brzostowicz, M. Przybył, J. Wrzesiński (red.), Swoi i obcy w kulturze średniowiecza (s. 15–31). Muzeum Archeologiczne w Poznaniu.
Lis, A. (1989). Valačobnyja piesni. Navuka i Technika.
Lis, A. (2008). Bielaruskaya kaliandarna-abradavaya piesnia ŭ kantekstcie fal’klornykh tradycyy slavian. Bielaruskaya Nauka.
Mikhail, Z. (1989). Etnolingvisticheskiye metody v izuchenii narodnoy dukhovnoy kul’tury. In: N. I. Tolstoy (ed.), Slavyanskiy i balkanskiy fol’klor: Rekonstruktsiya drevney slavyanskoy dukhovnoy kul’tury: Istochniki i metody (s. 174–192). Nauka.
Niewiadomski, D. (1999). Orka i siew. O ludowych wyobrażeniach agrarnych. Polihymnia.
Niewiara, A. (2011). Specyfika prasłowiańskiej konceptualizacji pojęcia ‘człowiek’ na tle europejskim. Język a Kultura, 25, 21–34.
Pauli, Ż. (1838). Pieśni ludu polskiego w Galicyi. Nakładem Kajetana Jabłońskiego.
Pokorny, J. (1959). Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. A. Francke.
Sharaya, О. N. (2016). Abrad “vazhdieniye” Kusta: funkcyaĺnaya pryroda, aksiyalokhiya, transfarmacyya. In A. I. Lakotka (ed.), Narysy khistoryi kuĺtury Bielarusi (t. 3: Kultura siala XIV – pachatku XX st., kn. 2.: Duкhoŭnaya kultura, s. 210–248). Bielaruskaya Navuka.
Sławski, F. (red.) (1979). Słownik prasłowiański (t. 3). Ossolineum.
Sławski, F. (red.) (2001). Słownik prasłowiański (t. 8). Ossolineum.
Szyjewski, A. (2025). Miraculousness in Slavic carol songs. Golden dew/duckweed/tassels motif.
In M. Czeremski, G. Pobežin, K. Zieliński (eds), Transformations of oral and written narratives: the interdisciplinary approach (pp. 283–298). Harrassowitz Verlag.
Tolstaya, S. M. (1989). Terminologiya obryadov i verovaniy kak istochnik rekonstruktsii drevney dukhovnoy kul’tury. In N. I. Tolstoy (ed.), Slavyanskiy i balkanskiy fol’klor: Rekonstruktsiya drevney slavyanskoy dukhovnoy kul’tury: Istochniki i metody (pp. 215–230). Nauka.
Tolstoy, N. I. (1995). Yazyk i narodnaya kul’tura: Ocherki po slavyanskoy mifologii i etnolingvistike. Indrik.
Trubachov, O. (1978). Etimologicheskiy slovar’ slavyanskikh yazykov. Praslavyanskiy leksicheskiy fond (vol. 5). Nauka.
Trubachov, O. (1979). Etimologicheskiy slovar’ slavyanskikh yazykov. Praslavyanskiy leksicheskiy fond (vol. 7). Nauka.
Trubachov, O. (1987). Etimologicheskiy slovar’ slavyanskikh yazykov. Praslavyanskiy leksicheskiy fond (vol. 14). Nauka.
Vinogradova, L. N. (1982). Zimnyaya kalendarnaya poeziya zapadnykh i vostochnykh slavyan. Genezis i tipologiya kolyadovaniya. Nauka.
West, M. L. (2007). Indo-European Poetry and Myth. Oxford University Press.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mikołaj Jarmakowski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie/Copyright Notice
1. Autorzy udzielają wydawcy (Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu) licencji niewyłącznej na korzystanie z utworu w następujących polach eksploatacji:a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (ebook, audiobook);
c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera;
e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY - ND 3.0).
2. Autorzy udzielają wydawcy licencji nieodpłatnie.
3. Korzystanie przez wydawcę z utworu na ww. polach nie jest ograniczone czasowo, ilościowo i terytorialnie.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 14
Liczba cytowań: 0
