Gesty rytualne jako teksty pamięci zbiorowej. Przykład topienia marzanny i obrzędowych praktyk niszczących
DOI:
https://doi.org/10.12775/LL.1.2.2026.002Słowa kluczowe
gest rytualny, pamięć zbiorowa, rytułał, tekst kulturowyAbstrakt
Artykuł stanowi próbę przedstawienia gestów rytualnych jako tekstów pamięci zbiorowej. W pierwszej części omówiono definicje i podejścia naukowe dotyczące pamięci zbiorowej rozumianej jako obraz przeszłości zawarty w tekście oraz praktyka przypominania sobie. W kolejnej części przedstawiono definicję gestu rytualnego oraz jego cechy charakterystyczne. Następnie, na przykładzie wiosennego gestu destrukcyjnego, jakim jest topienie Marzanny, przeprowadzono analizę syntaktyczną, semantyczną i pragmatyczną gestu rytualnego jako tekstu pamięci zbiorowej.
Bibliografia
Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Wydawnictwa UW.
Assmann, A. (2009). Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej. W: M. Saryusz--Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Universitas.
Brocki, M. (1996). Gesty symboliczne. Literatura Ludowa. Journal of Folklore and Popular Culture, 40(2), 3–18.
Brocki, M. (2001). Język ciała w ujęciu antropologicznym. Astrum
Brocki, M. (2013). Antropologia społeczna i kulturowa w przestrzeni publicznej. Problemy, dylematy, kontrowersje. Wydawnictwo UJ.
Burszta, W. J. (1998). Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje. Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Ciołkiewicz, P. (2012). Pamięć zbiorowa w dyskursie publicznym. Analiza polskiej debaty na temat wypędzeń Niemców po drugiej wojnie światowej. Wydawnictwo Akademickie Sedno.
Drabik, W. (1990). Cztery pory życia (o współzależności obrzędów dorocznych i rodzinnych). Polska Sztuka Ludowa, 44(1), 15–30.
Halbwachs, M. (2008). Społeczne ramy pamięci (przeł. M. Król). Wydawnictwo Naukowe PWN. jan płonka (2013, 4 czerwca). Zdzieszowice Januszkowice 2013. Polterabend Ani i Kamila [wideo]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=53h6Xa03Ds4
Jełowicki, A. (2017). Pulteram – fascynująca tradycja w Wielkopolsce. W: A. Jełowicki (red.), Pulteram – żywa tradycja w Wielkopolsce (s. 91–113). Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego.
Kończal, K., Wawrzyniak, J. (2011). Polskie badania pamięcioznawcze: tradycje, koncepcje, (nie) ciągłości. Kultura i Społeczeństwo, 55(4), 11–64. http://dx.doi.org/10.35757/KiS.2011.55.4.2
Kraczoń, K. (2012). Gest gestów – o znaku krzyża w kulturze ludowej. Przegląd Religioznawczy, 4(246), 187–196.
Kraczoń, K. (2015). Od rejestracji do interpretacji – o potrzebie dokumentacji i ochrony gestów rytualnych. W: J. Adamowski, K. Smyk (red.), Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona (t. 2, s. 211–222). Wydawnictwo UMCS.
Kraczoń, K. (2023). Semiotyka gestów rytualnych w polskiej obrzędowości rodzinnej i dorocznej. Niepublikowana praca doktorska. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.
Nabokina, A. (2018). Pamięć gestu. Kultura Współczesna: Teoria, Interpretacje, Praktyka, 99(1), 10–12. Niebrzegowska-Bartmińska, S. (2013). Ustalanie znaczeń symbolicznych w słowniku etnolingwistycznym. Ling Varia, 8(1), 127–144. http://dx.doi.org/10.12797/LV.08.2013.15.12
Nora, P. (2022). Między pamięcią a historią (red. Piotr Kłoczkowski, przeł. J. M. Kłoczkowski). Słowo obraz/terytoria.
Nowak, J. (2011). Społeczne reguły pamiętania. Antropologia pamięci zbiorowej. Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego.
Rajewski, A. (2013). Rozważania na temat Assmanowskiej teorii pamięci. Rocznik Antropologii Historii, 3(1), 187–202.
Saryusz-Wolska, M. (2009). Wstęp. W: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka. Universitas.
Saryusz-Wolska, M. (2010). Zapomnieć się w pamięci. Pytania o badanie pamięci kulturowej. Kultura Współczesna, 63(1), 76–86.
Saryusz-Wolska, M., Traba, R., (2014). Modi memoranda. Leksykon kultury pamięci. Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Smolińska, T. (2004). Tradycyjne zwyczaje i obrzędy śląskie. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Smyk, K. (2014). Od chaosu do kosmosu. Droga jako organizator ładu świata. W: M. Czapiga, K. Konarska (red.), Wszechświat, bezład, pustka (s. 25–46). Wydawnictwo UWr.
Sroczyńska, M. (2018). Rytuały jako praktyki pamięci zbiorowej (wybrane problemy transmisji pokoleniowej). Humanistyka i Przyrodoznawstwo, 24, 211–227. https://doi.org/10.31648/hip.2605
Staszczak, Z. (1987). Słownik etnologiczny. Wydawnictwo PWN.
Szacka, B. (2012). Historia, pamięć zbiorowa i connertonowska pamięć kulturowa. W: J. Adamowski, M. Wójcicka (red.), Tradycja dla współczesności (t. 6: Pamięć jako kategoria rzeczywistości kulturowej, s. 13–20). Wydawnictwo UMCS.
Szymczak, M. (red.) (1998). Słownik języka polskiego (t. 2). Wydawnictwo PWN.
Szejgiec, M. (2025, 2 grudnia). Ścięcie Śmierci w Jedlińsku. https://www.muzeum-radom.pl/turystyka/sciecie-smierci-w-jedlinsku/1285
Świat Rolnika (2017, 22 marca). Witaj wiosno! Obrzęd pożegnania zimy z Marzanną w roli głównej [wideo]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=1Q2lpbSCl9M
Tołstoj, N. I. (1995). Jazyk i narodnaja kultura. Očerki po slavanskoj mifologii i etnolingvistikie. Indrik.
Traba, R. (2008). Wstęp do wydania polskiego. Pamięć kulturowa – pamięć komunikatywna. Teoria i praktyka badawcza Jana Assmanna. W: J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych (s. 11–25). Wydawnictwa UW.
Wójcicka, M. (2013). Tekst kultury jako struktura i proces. W: J. Szadura, A. Kowalska, O. Kielak (red.), Tekst – kontekst – intertekst (s. 49–66). Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Wójcicka, M. (2014). Pamięć zbiorowa a tekst ustny. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie--Skłodowskiej.
Wójcicka, M. (2023). Medialne dyskursy (nie)pamięci zbiorowej. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Wójcicka, M. (2024). Retoryka pamięci zbiorowej – ujęcia, perspektywy i problemy badawcze. Res Rhetorica, 11(1), 52–65. http://dx.doi.org/10.29107/rr2024.1.3
Zadrożyńska, A. (1985). Powtarzać czas początku. Wydawnictwo Spółdzielcze.
Żyłko, B. (2009). Semiotyka kultury. Szkoła tartusko-moskiewska. Słowo/obraz terytoria.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Katarzyna Kraczoń
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie/Copyright Notice
1. Autorzy udzielają wydawcy (Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu) licencji niewyłącznej na korzystanie z utworu w następujących polach eksploatacji:a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (ebook, audiobook);
c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera;
e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY - ND 3.0).
2. Autorzy udzielają wydawcy licencji nieodpłatnie.
3. Korzystanie przez wydawcę z utworu na ww. polach nie jest ograniczone czasowo, ilościowo i terytorialnie.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 10
Liczba cytowań: 0
