Między USA, Kanadą i Meksykiem. Sieć szpiegowska wywiadu wojskowego komunistycznej Polski we wczesnym okresie zimnej wojny
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2026.133.1.05Ključne reči
wywiad wojskowy, agent, szpiegostwo, Jack Bjoze, USAApstrakt
Wiosną 1948 r. na terenie Nowego Jorku doszło do zwerbowania na agenta przez wywiad wojskowy komunistycznej Polski Jacka Bjozego. Wkrótce zorganizował on sieć agentów i łączników działającą w Nowym Jorku i jego okolicach. Jej celem było pozyskiwanie dla wywiadu wojskowego PRL dokumentów z zakresu rozwoju amerykańskiego przemysłu, głównie wojennego. Ze względu na intensywną działalność FBI centrala wywiadu wojskowego zdecydowała o decentralizacji sieci i przeniesieniu części jej działań na teren Kanady i Meksyku. Próby reorganizacji siatki agentów podejmowano do początku 1953 r., kiedy zdecydowano o jej zamrożeniu.
Reference
Edycje źródłowe
Bagieński Witold, Dwa słowniki wywiadu wojskowego PRL z 1970 i 1978 r., w: Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 1, red. Wojciech Skóra, Paweł Skubisz, Instytut Pamięci Narodowej — Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział, Szczecin 2012, s. 697–736.
Łukasiewicz Sławomir, Przesłuchania generała Modelskiego przed komisjami Izby Repre-zentantów i Senatu USA wiosną 1949 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010, 1 (15), s. 413–496.
Paczkowski Andrzej, Bardzo krótki słownik wywiadu, „Biuletyn IPN” 2004, 11 (46), s. 67–70.
Paczkowski Andrzej, Łukasiewicz Sławomir, Wywiad Polski Ludowej w 1948 r., „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, 8–9, s. 471–530.
Wywiad polski w roku 1949. Sprawozdanie z działalności, wstęp i oprac. Andrzej Pacz-kowski, Warszawa 2009 (Dokumenty do Dziejów PRL, t. 21).
Opracowania
Andrew Christopher, Mitrochin Wasilij, Archiwum Mitrochina. KGB w Europie i na Za-chodzie, Warszawskie Wydawnictwo Literackie „Muza”, Warszawa 2001 (wyd. ang. 1999).
Bagieński Witold, Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, t. 1, Instytut Pa-mięci Narodowej — Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2017.
Biographic Summary Report on Rabinowitz Victor, 7 IV 1967 r., https://www.archives.gov/files/research/jfk/releases/104-10063-10006.pdf (dostęp: 3 IV 2025).
Bjoze, Jack P, https://alba-valb.org/volunteers/jack-p-bjoze/ (dostęp: 29 XI 2025).
Cenckiewicz Sławomir, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991, Zysk i S-ka, Poznań 2011.
Gasztold Przemysław, How to Recruit a Swede? Polish Military Intelligence and Failure of HUMINT in Cold War Sweden, „International Journal of Intelligence and Counter-Intelligence” 39, 2026, 2, s. 399–431.
Gasztold Przemysław, Polish military intelligence and its secret relationship with Abu Nidal Organization, w: Terrorism in the Cold War. State Support in Eastern Europe and the Soviet Sphere of Influence, red. Adrian Hänni, Thomas Riegler, Przemyslaw Gasztold, Bloomsbury Publishing, London–New York–Dublin 2021, s. 85–106.
Gasztold Przemysław, Polish Military Intelligence in Denmark in the 1950s and 1960s, w: A Centenary of Polish-Danish Relations, red. Władysław Bułhak, Thomas Wegener Friis, Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2023, s. 131–144.
Gasztold Przemysław, Wars, Weapons and Terrorists: Clandestine Operations of the Polish Military Intelligence Station in Beirut, 1965–1982, „The International History Re-view” 43, 2021, 1, s. 122–135.
Hańderek Marek, Pozyskiwanie danych wywiadowczych o wojskach zachodnich przez oficerów attachatu wojskowego komunistycznej Polski w ChRL i KRLD we współpracy z wywiadami wojskowymi tych państw podczas wojny koreańskiej, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2024, 22, s. 452–475.
Hańderek Marek, The activities of Polish military intelligence under the cover of the Neu-tral Nations Supervisory Commission, and its impact on the failure of arms control in Korea, 1953–1956, „Cold War History” 25, 2025, 2, s. 245–268.
Haynes John Earl, Klehr Harvey, Vassiliev Alexander, Szpiedzy. Wzloty i upadki KGB w Stanach Zjednoczonych, Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, Warszawa 2025 (wyd. ang. 2009).
Interview with Jack Bjoze, VIII 1999, https://www.pbs.org/redfiles/kgb/deep/interv/k_int_jack_bjoze.htm (dostęp: 29 XI 2025).
Kapuściak Bartosz, Wywiad wojskowy czy polityczny? Zainteresowanie Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego „kierunkiem watykańskim”, „Przegląd Historycz-no-Wojskowy” 2019, 2 (268), s. 86–119.
Kapuściak Bartosz, Wywiad wojskowy PRL. JW 3362 i podległe jej jednostki, „Aparat Re-presji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2016, 14, s. 107–154.
Koreś Daniel, U źródeł afery TUN. Generał Stanisław Tatar, rozpad Komitetu Trzech i prze-kazanie komunistycznemu wywiadowi wojskowemu funduszy „Drawa” 1947–1949, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2021, 1 (275), s. 66–104.
Marczewska-Zagdańska Hanna, Amerykanie w wojnie domowej w Hiszpanii (1936–1938), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 2016, 97, s. 87–106.
Nogaj Adam, Pierwsze powojenne operacje agenturalne Oddziału II Sztabu Generalnego WP (1945–1947), w: Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 2, red. Wojciech Skóra, Paweł Skubisz, Instytut Pamięci Narodowej — Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział, Szczecin 2015, s. 353–551.
Pastusiak Longin, Kraje odległe a jednak bliskie. Polska–Kanada 1945–1961, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002.
Pawlikowicz Leszek, Tajny front zimnej wojny. Uciekinierzy z polskich służb specjalnych 1956–1964, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Warszawa 2004.
Pawlowski Olivia, Jack Bjoze, 21 V 2017, https://narratingmemory.commons.gc.cuny.edu/jack-bjoze/ (dostęp: 28 XI 2025).
Prown Henry, Famine, Trial, War: A Selected Review of Political Commentary in the New Masses from 1933 to 1939, „American Communist History” 18, 2019, 3–4, s. 298–299.
Reports of the Subversive Activities Control Board, t. 2, U.S. Government Printing Office, Washington 1966.
Seized as Fake Citizen, „The New York Times” 28 I 1951, 43.
Słowiak Jarema, Działalność polskiego wywiadu wojskowego w ramach Międzynarodowej Komisji Nadzoru i Kontroli w Wietnamie, w: Studia nad wojnami w Indochinach, t. 5, red. Przemysław Benken, Jarema Słowiak, Infort Editions, Zabrze 2020, s. 134–161.
Spałek Robert, Komuniści przeciwko komunistom. Poszukiwanie wroga wewnętrznego w kierownictwie partii komunistycznej w Polsce w latach 1948–1956, Zysk i S-ka, Insty-tut Pamięci Narodowej — Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Pol-skiemu, Poznań–Warszawa 2014.
The Good Fight Continues. World War II Letters from the Abraham Lincoln Brigade, red. Peter N. Carroll, Michael Nash, Melvin Small, New York University Press, New York–London 2006.
Yad Vashem mourns the passing of Dr. Shmuel Krakowski, the former Director of the Yad Vashem Archives, https://www.yadvashem.org/shmuel-krakowski.html (dostęp: 4 IV 2025).
Downloads
Objavljeno
Kako citirati
Broj časopisa
Sekcija
Stats
Number of views and downloads: 16
Number of citations: 0
