Od podziemnego „KOS-a” do Bednarskiej. Krystyna Starczewska i jej droga ku wolnej edukacji
DOI:
https://doi.org/10.12775/DN.2026.2.05Słowa kluczowe
Krystyna Starczewska, podziemne pismo „KOS”, opozycja demokratyczna, edukacja demokratyczna, edukacja obywatelskaAbstrakt
Artykuł analizuje działalność opozycyjną Krystyny Starczewskiej w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w., koncentrując się na jej roli w tworzeniu i redagowaniu podziemnego pisma „KOS”. Pismo to, związane ze środowiskami niezależnej oświaty i ruchem oporu wobec władzy komunistycznej, stanowiło istotne narzędzie walki o wolność słowa i prawa człowieka. Starczewska jako redaktorka naczelna (1981–1989) odegrała kluczową rolę w jego funkcjonowaniu, a jej zaangażowanie stanowi ważny kontekst dla zrozumienia późniejszej działalności edukacyjnej – w szczególności założenia I Społecznego LO „Bednarska”. Artykuł opiera się na analizie numerów „KOS-a”, wywiadach z uczestnikami tamtych wydarzeń oraz kwerendzie archiwalnej. Celem tekstu jest ukazanie, jak doświadczenia z podziemia ukształtowały wizję demokratycznej edukacji Starczewskiej.
Bibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, sygn. IPN BU 0247/438/2
Archiwum Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, sygn. JF/0S/10/184/73
Archiwum Fundacji Ośrodka „Karta”, sygn. AO IV/218.1
Archiwum Historii Mówionej Fundacji Ośrodka „Karta”, sygn. AHM_3675
Archiwum Akt Nowych, sygn. 1354/LVIII/611
Opracowania
Adamczyk M., Gmitruk J., Polska prasa niezależna (1976–1990). Biografia. Katalog, Kielce–Warszawa 2008.
Archiwum Wiktora Kulerskiego Dokumenty podziemnej „Solidarności” 1982–1986, oprac. J. Olaszek, Warszawa 2019.
Błażejowska J., „Chciałem mieć w ręku broń” – zadrukowane kartki papieru. Pisma pozacenzuralne 1980–1989/1990, w: NSZZ Solidarność 1980–1989, t. 2: Ruch społeczny, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 189–248.
Bochwic T., Narodziny i działalność Solidarności Oświaty i Wychowania 1980–1989, Warszawa 2000.
Figiel M., Szkoły autorskie w Polsce. Realizacje edukacyjnych utopii, Kraków 2001.
Friszke A., Rewolucja Solidarności 1980–1981, Kraków 2014.
Jarska N., Kunicki-Goldfinger M., Olaszek J., Oświata Niezależna, https://encysol.pl/ (dostęp: 1 III 2026).
Jarska N., Niezależny ruch oświatowy i nauka niezależna 1980–1989, w: NSZZ Solidarność 1980–1989, t. 2: Ruch społeczny, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 147–187.
Jaworska G., KOS, w: Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/ (dostęp: 1 XII 2025).
Jung-Miklaszewska J., Rusakowska D., Szkoły społeczne in statu nascendi, Warszawa 1995.
Kunicki-Goldfinger M., Towarzystwo Kursów Naukowych 1978–1980. Monografia i dokumenty, Kraków 2024.
Kuta C., Niezależny ruch wydawniczy 1980–1989, w: NSZZ Solidarność 1980–1989, t. 2: Ruch społeczny, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 249–314.
Majchrzak G., Krystyna Starczewska, w: Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1959–1989, t. 1, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000, s. 324–325.
Majchrzak G., Krystyna Starczewska, w: Słownik dysydentów. Czołowe postacie ruchów opozycyjnych w krajach komunistycznych w latach 1956–1989, t. 1, red. A. Daniel, Z. Gluza, Warszawa 2007, s. 695–697.
Mikołejko A., Społeczne Towarzystwo Oświatowe. Z dziejów oświaty niezależnej w Polsce, Warszawa 1997.
Olaszek J., Podziemne dziennikarstwo. Funkcjonowanie głównych pism informacyjnych podziemnej „Solidarności” w Warszawie w latach 1981–1989, Warszawa 2018.
Olaszek J., Przeciw PRL. Szkice z dziejów opozycji demokratycznej, Warszawa 2017.
Olaszek J., Rewolucja powielaczy. Niezależny ruch wydawniczy w Polsce 1976–1989, Warszawa 2015.
Olaszek J., Rola kobiet w warszawskim podziemiu lat osiemdziesiątych, w: Płeć buntu. Kobiety w oporze społecznym i opozycji w Polsce w latach 1944–1989 na tle porównawczym, red. N. Jarska, J. Olaszek, Warszawa 2014, s. 290–308.
Przyborowska B., Szkolnictwo niepubliczne w Polsce. Oczekiwania i rzeczywistość, Toruń 1997.
Putkiewicz E., Wiłkomirska A., Szkoły publiczne i niepubliczne. Porównanie środowisk edukacyjnych, Warszawa 2004.
Ruzikowski T., Mazowsze, Warmia, Mazury, w: Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003, s. 285–350.
Ruzikowski T., Stan wojenny w Warszawie i województwie stołecznym 1981–1983, Warszawa 2009.
Sasanka P., Polska Gierka – dekada przerwana czy zmarnowana?, w: Polski wiek XX, t. 4, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2011, s. 7–34.
Skórzyński J., Okrągły stół. Wynegocjowany koniec PRL, Kraków 2019.
Starczewska K., Bony oświatowe, „KOS” 1989, nr 165, s. 4–5.
Starczewska K., Chwila zadumy, „KOS” 1987, nr 120–121, s. 3.
Starczewska K., Czy możliwa jest szkoła demokratyczna? Z doświadczeń praktyka, w: Wychowanie. Pojęcia, procesy, konteksty, t. 4, red. M. Dudzikowa, M. Czerepaniak-Walczak, Sopot 2008, s. 331–347.
Starczewska K., Idee wychowawcze Korczaka wobec wyzwań współczesnego świata, „Psychologia Wychowawcza” 2012, nr 1–2, s. 146–160.
Starczewska K., Imię księdza Jerzego zobowiązuje, „KOS” 1985, nr 73, s. 7.
Starczewska K., Podziemie… Społeczeństwo… Pieniądze, „KOS” 1987, nr 124, s. 4–5.
Starczewska K., Pokolenie nowej szansy, „KOS” 1983, nr 28, s. 1–2.
Starczewska K., Pożegnanie, „KOS” 1989, nr 165, s. 8.
Starczewska K., Taktyka faktów dokonanych, „KOS” 1986, nr 102, s. 5.
Starczewska K., Uwaga – choroba zaraźliwa, „KOS” 1987, nr 113, s. 5.
Starczewska K., Więcej niż sto, „KOS” 1989, nr 153, s. 7.
Starczewska K., Wzory miłości w kulturze zachodu, Warszawa 1975.
Śliwerski B., Recepcja i aplikacje pedagogiki oraz psychologii krytycznej, „Polska Myśl Pedagogiczna” 2016, nr 2, s. 19–49.
Wacławik-Orpik A., „Taki krótki czas mamy przed sobą, a takie tu sobie urządzamy piekło. Rozmowa z Krystyną Starczewską, w: Życie – zderzenie czołowe. Rozmowy, red. A. Wacławik-Orpik, Warszawa 2012, s. 103–162.
Wierzbicki M., Ostatni Bunt. Młodzieżowa opozycja polityczna u schyłku PRL 1980–1990. Fakty, konteksty, interpretacje, Kraków 2013.
Zaremba M., Wielkie rozczarowanie. Geneza rewolucji Solidarności, Kraków 2023.
Zbróg Z., Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecznych w niepublicznych szkołach podstawowych, Kraków 2011.
Żakowska B., Aktywność publicystyczna Krystyny Starczewskiej jako źródło myśli o szkole demokratycznej, „Studia z Teorii Wychowania” 2025, t. XVI, nr 3 (52), s. 443–458.
Żakowska B., Courage in the World of Educational Alternatives. Krystyna Starczewska’s Testimony, „Studia z Teorii Wychowania” 2026, t. XVII, nr 1(54), s. 229–243.
Żakowska B., Niepubliczne szkoły podstawowe w Szczecinie w latach 1989–2014, Szczecin 2024.
Żakowska B., Wychowanie w duchu wolności i pluralizmu. Lekcja Krystyny Starczewskiej, w: Monografia pokonferencyjna po Ogólnopolskim Zjeździe Pedagogicznym w Olsztynie, red. J. Ostrouch-Kamińska, P. Kostyło, Olsztyn 2026 [w druku].
Żurek J., Wybór źródeł do historii Solidarności Oświaty i Wychowania 1980–1989, Warszawa 2000.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 0
Liczba cytowań: 0
