Partia i jej ludzie. Powinności i przywileje członków PZPR 1948–1989
DOI:
https://doi.org/10.12775/DN.2026.2.03Słowa kluczowe
komunizm, nomenklatura, bolszewizm, stalinizm, biurokracjaAbstrakt
Artykuł rekonstruuje model członkostwa w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej jako zespół obowiązków i przywilejów konstytuujących tożsamość partyjną w PRL. Analiza obejmuje trzy kategorie członków – szeregowców, działaczy oraz aparatczyków – i ukazuje ich ewolucję od wzorca rewolucyjnego do biurokratycznego. Kluczowe znaczenie mają momenty przełomowe: stalinizm, odwilż 1956 r., dekada lat siedemdziesiątych oraz kryzys po 1980 r. Artykuł pokazuje przejście od modelu totalitarnej mobilizacji do posttotalitarnego autorytaryzmu, w którym członkostwo w partii traciło wymiar ideowy, a zyskiwało funkcję instrumentu adaptacji społecznej i kariery. Tekst koncentruje się na relacji między ideologią a praktyką społeczną, z uwzględnieniem roli rytuałów, dyscypliny oraz mechanizmów kontroli.
Bibliografia
Źródła
Broniek J., Gra bez asów (zapiski z lat 1950–1990), Kraków 2002.
Deklaracja ideowa PZPR. Statut PZPR, Warszawa 1949.
Havel V., Siła bezsilnych i inne eseje, wybór A.S. Jagodziński, Warszawa 2011.
Kuroń J., Wiara i wina. Do i od komunizmu, Warszawa 1990.
Modzelewski-Werblan. Polska Ludowa, Warszawa 2017.
Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1987–1990, Warszawa 2005.
Schaff A., Moje spotkania z nauką polską, Bydgoszcz 1997.
Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, ze zmianami i uzupełnieniami uchwalonymi przez IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 r., Warszawa 1981.
Statut PZPR uchwalony przez III Zjazd PZPR, Warszawa 1963.
Opracowania
Bäcker R., Struktury poziome w Toruniu (1980–1981), Warszawa 1990.
Bauman Z., Socjalizm drugiego pokolenia, „Aneks” 1973, nr 2, s. 36–58.
Bińko B., Instytut Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR – narzędzie ofensywy ideologicznej w nauce i szkolnictwie wyższym, „Kultura i Społeczeństwo” 1996, t. XL, nr 2, s. 199–214.
Błażyński Z., Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii, Łomianki 2011.
Boboli A., Martwe dusze. PZPR od czerwca 1989 do stycznia 1990, Warszawa 2024.
Brzostek B., Paryże Innej Europy. Warszawa i Bukareszt, XIX i XX wiek, Warszawa 2015.
Brzostek B., Robotnicy Warszawy. Konflikty codzienne (1950–1954), Warszawa 2002.
Choniawko A., PZPR w Wielkopolsce 1948–1984, Poznań 1987.
Cichocki B., Jóźwiak K., Najważniejsze są kadry. Centralna Szkoła Partyjna PPR/PZPR, Warszawa 2006.
Czaderna R., Organizacja Międzywojewódzkiej Szkoły Partyjnej we Wrocławiu na przykładzie: Projektu organizacji pracy w Międzywojewódzkiej Szkole PZPR w Łodzi wraz z diagramami organizacyjnymi Międzywojewódzkiej Szkoły Partyjnej w Łodzi i we Wrocławiu z roku 1952, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2013, s. 297–313.
Czas ciekawy, czas niespokojny. Z Leszkiem Kołakowski rozmawia Zbigniew Mentzel, t. 1, Kraków 2007.
Djilas M., The New Class. An Analysis of the Communist System, London 1957.
Durkheim E., Elementarne formy życia religijnego, przeł. A. Zadrożyńska, Warszawa 1990.
Dymek B., PZPR 1948–1954, Warszawa 1989.
Dziabała S., Model członkostwa i dynamika rozwoju szeregów PZPR, „Z Pola Walki” 1979, nr 3, s. 161–178.
Działacz polityczny. Modele i wzory osobowe polskiego życia politycznego 1918–1949, red. E. Olszewski, Lublin 1991.
Eisler J., Polski rok 1968, Warszawa 2006.
Fitzpatrick S., Rewolucja rosyjska, przeł. J. Bożek, Warszawa 2017.
Fitzpatrick S., Stalin and the Making of a New Elite, „Slavic Review” 1979, t. XXXVIII, nr 3, s. 377–402.
Friszke A., Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Kraków 2011.
Friszke A., Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego, w: PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 55–74.
Gontarczyk P., Polska Partia Robotnicza w latach 1944–1948 jako partia władzy. Pozaideologiczne motywy akcesu partii komunistycznej, w: Partia, państwo, społeczeństwo, red. K. Rokicki, Warszawa 2016, s. 26–58.
Grzybowski L., Robotnicy w PZPR 1948–1975, Warszawa 1979.
Halczak B., Polska Zjednoczona Partia Robotnicza w powiecie. Funkcjonowanie powiatowych instancji PZPR na przykładzie Zielonej Góry (1949–1989), Zielona Góra 2011.
Iwanow N., Komunizm po polsku. Historia komunizacji Polski widziana z Kremla, Kraków 2017.
Jarosz D., Robotnicy ’56–’57. Czy rozczarowanie komunizmem?, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 325–337.
Karpiński J., Ustrój komunistyczny w Polsce, Warszawa 2005.
Kenney P., Budowanie Polski Ludowej. Robotnicy a komuniści 1945–1950, przeł. A. Dzierzgowska, Warszawa 2015.
Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań 1990.
Kochanowski J., Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956–1957, Kraków 2017.
Koralewicz J., Autorytaryzm, lęk, konformizm, Warszawa 2008.
Kosiński K., „Religianctwo”. Napięcie między ideologią a religią w świadomości członków i działaczy PZPR, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 2014, t. XII, s. 107–203.
Kosiński K., O nową mentalność. Życie codzienne w szkołach 1945–1956, Warszawa 2000.
Koziar M., Charyzma i biurokracja jako związek idealny. Rozważania na podstawie teorii Maxa Webera, w: Wybrane aspekty badawcze nauk ekonomicznych, red. J. Olszewski, Szczecin–Londyn 2021, s. 59–73.
Kozłowski T., Anatomia rewolucji. Narodziny ruchu społecznego „Solidarność” w 1980 roku, Warszawa 2017.
Krzemiński I., System społeczny epoki Gierkowskiej, w: Społeczeństwo polskie czasu kryzysu, red. S. Nowak, Warszawa 2004, s. 95–126.
Kuciński J., Ustrojowo-polityczne koncepcje PZPR w latach 1948–1959, Warszawa 1984.
Kula M., Religiopodobny komunizm, Kraków 2003.
Maksimiuk D., „Nie chcemy sędziego apolitycznego”, czyli rzecz o upolitycznieniu kadry sędziowskiej w PRL, w: Partia, państwo, społeczeństwo, red. K. Rokicki, Warszawa 2016, s. 201–217.
Mażewski L., Posttotalitarny autorytaryzm PRL 1956–1989. Analiza ustrojowopolityczna, Warszawa–Biała Podlaska 2010.
Model przywództwa. Wymiar lokalny, krajowy, międzynarodowy, red. A.K. Piasecki, Kraków 2006.
Ossowski P., Czerwona Michalina. Michalina Tatarkówna-Majkowska. Prządka – działaczka – łodzianka, Łódź 2017.
Ossowski S., Struktura klasowa w społecznej świadomości, Wrocław–Łódź 1957.
Przeperski M., PRON – nowy pas transmisyjny. Przyczynek do nacjonalistycznej próby legitymizacji ustroju w początku lat 80., „Przegląd Polonijny – Studia Migracyjne” 2010, t. XXXVI, nr 1, s. 51–80.
Przeperski M., Sędzia na trudne czasy, „Na Wokandzie” 2014, nr 3 (21), s. 49–50.
Sanford G., Military Rule in Poland. The Rebuilding of Communist Power, New York 1986.
Sowiński P., Komunistyczne święto. Obchody 1 maja w latach 1948–1954, Warszawa 2000.
Sowiński P., PZPR i MSW jako przedsiębiorstwa wypoczynkowe, w: Władza a społeczeństwo w PRL. Studia historyczne, red. A. Friszke, Warszawa 2003, s. 205–218.
Stola D., Partia i jej finanse, w: PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 26–54.
Supliki do najwyższej władzy, red. M. Kula, Warszawa 1996.
Szumiło M., Kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1986–1990. Szkic do portretu, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2, s. 129–149.
Szumski J., Rozliczenia z ekipą Gierka 1980–1984, Warszawa 2018.
Świda-Ziemba H., Człowiek wewnętrznie zniewolony. Problemy psychosocjologiczne minionej formacji, Warszawa 1998.
Świda-Ziemba H., Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Kraków 2011.
Tismăneanu V., Stalinizm na każdą okazję. Polityczna historia rumuńskiego komunizmu, przeł. P. Nowakowski, Kraków 2010.
Trembicka K., Między utopią a rzeczywistością. Myśl polityczna Komunistycznej Partii Polski (1918–1938), Lublin 2007.
Trembicka K., Wrogowie w myśli politycznej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Lublin 2015.
Trotsky L., The Revolution Betrayed. What is the Soviet Union and Where is it Going?, New York 2004.
Tymiński M., Nomenklatura regionalna. Działanie systemu na poziomie lokalnym (1950–1970), w: PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 99–118.
Tymiński M., Partyjni agenci. Analiza instytucjonalna działalności lokalnych instancji PZPR w przemyśle (1949–1955), Warszawa 2011.
Walicki A., Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996.
Wedel J.R., Prywatna polska, przeł. S. Kowalski, Warszawa 2007.
Wrona J., System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1995.
Zaremba M., Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005.
Zaremba M., Wielka trwoga. Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012.
Zawistowski A., Bilety do sklepu. Handel reglamentowany w PRL, Warszawa 2017.
Zysiak A., Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście, Kraków 2016.
Żukowski M., Finansowe i ideologiczne znaczenie składek członkowskich w partiach komunistycznych (Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego i Polska Zjednoczona Partia Robotnicza), „Dzieje Najnowsze” 2015, t. XLVII, nr 1, s. 89–122.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 0
Liczba cytowań: 0
