Cenzura wojenna w strukturze aparatu represji Polski „ludowej” w latach 1944–1946
DOI:
https://doi.org/10.12775/DN.2026.2.02Słowa kluczowe
cenzura, cenzura wojenna, Wydział Cenzury Wojennej, Główny Urząd Cenzury, Resort Bezpieczeństwa Publicznego, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, perlustracja korespondencjiAbstrakt
Działający w strukturach aparatu bezpieczeństwa Polski „ludowej” pion cenzury wojennej odegrał istotną rolę w umacnianiu władzy komunistycznej. Jego działalność nie ograniczała się jedynie do ochrony tajemnic wojskowych. Obejmował swymi kompetencjami przegląd korespondencji krajowej i zagranicznej, powstrzymując rozprzestrzenianie się treści uznanych za niepożądane oraz przekazując informacje pionom operacyjnym resortu. Struktura cenzury wojennej, którą budowano według sowieckich poruczeń, podlegała wielu zmianom. Pracowały w niej przede wszystkim kobiety, osoby młode, bardziej wykształcone i mniej chętnie przystępujące do Polskiej Partii Robotniczej niż w pozostałych organach Resortu / Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. W artykule przedstawiono strukturę, kadry i działalność cenzury wojennej, która w latach 1944–1946 pełniła funkcję prewencyjną, represyjną i informacyjną.
Bibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie
01225/26, 01265/749/D, 01265/750/D, 01265/751, 01265/752/D, 0193/7033, 0397/517, 0990/1, 707/732, t. 1, 1572/445, 1572/2513, 1572/2639, 1572/2640, 1572/3351, 1572/3352, 1572/3378, 1572/3719, 1576/30, 1576/31, 1576/33, 1576/34, 2602/54
Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku
045/718, 045/729
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Zbiór Akt Działaczy Ruchu Robotniczego, t. 6306
Akta osobowe Hanny Wierbłowskiej
Akty prawne
„Dziennik Ustaw” 1944, nr 17, poz. 93, Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 28 grudnia 1944 r. o wprowadzeniu wojennej cenzury korespondencji.
„Dziennik Ustaw” 1945, nr 26, poz. 158, Dekret z dnia 26 czerwca 1945 r. o zniesieniu cenzury korespondencji.
„Dziennik Ustaw” 1946, nr 19, poz. 131, Dekret z dnia 9 kwietnia 1946 r. o zniesieniu cenzury korespondencji kierowanej do jednostek wojskowych i z jednostek wojskowych.
Opracowania
Bagieński W., Na ścieżkach zdrady, „Biuletyn IPN” 2009, nr 10–11 (105–106), s. 80–88.
Budrowska K., Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958, Białystok 2009.
Charczuk W., Działalność Koła PPR przy Głównym Urzędzie Cenzury MBP 1945–1947, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, s. 151–162.
Ciećwierz M., Kształtowanie się państwowego aparatu nadzoru i kontroli prasy w Polsce w latach 1944–1948, „Kwartalnik Historii Prasy Polskie” 1983, R. XII, nr 2, s. 27–63.
Ciećwierz M., Polityka prasowa 1944–1948, Warszawa 1989.
Czerwiński D., Kariera Dąbrowszczaka. Michał Rossner i jego służba w organach bezpieczeństwa. Zarys zagadnienia, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989”, 2021, nr 19, s. 839–852.
Dudek A., Paczkowski A., Polska, w: Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944–1989, red. Ł. Kamiński, K. Persak, Warszawa 2010, s. 393–468.
Frazik W., Kopka B., Majchrzak G., Dzieje aparatu represji w Polsce Ludowej (1944–1989). Stan badań, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2004, nr 1 (1), s. 475–522.
Główny Urząd Kontroli Prasy 1945–1949, oprac. D. Nałęcz, Warszawa 1994.
Goban-Klas T., Literacki Gułag. Gławlit, czyli najwyższe stadium cenzury, w: Piśmiennictwo – systemy kontroli – obiegi alternatywne, t. 1, red. J. Kostecki, A. Brodzka, Warszawa 1992.
Goban-Klas T., Niepokorna orkiestra medialna. Dyrygenci i wykonawcy polityki informacyjnej w Polsce po 1944 roku, Warszawa 2004.
Gogol B., „Fabryka fałszywych tekstów”. Z działalności Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Gdańsku w latach 1945–1958, Warszawa 2012.
Golon M., Zbrodnia katyńska w propagandzie PRL (1944–1989). 45 lat fałszowania polskiej historii, w: Charków–Katyń–Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, red. A. Kola, J. Sziling, Toruń 2001.
Jachimczyk A., Niektóre aspekty działalności Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Kielcach w latach 1945–1975, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 1999, t. IV, s. 261–280.
Kamińska-Chełminiak K., Cenzura w Polsce 1944–1960. Organizacja – kadry – metody pracy, Warszawa 2019.
Kamińska-Chełminiak K., Wpływ Związku Radzieckiego na proces tworzenia cenzury państwowej w Polsce (1944–1945), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2020, t. LV, nr 2, s. 143–158.
Kamiński Ł., Aparat bezpieczeństwa i zbrodnie komunizmu, w: PRL od lipca 44 do grudnia 70, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2010 (Polski wiek XX), s. 239–262.
Kochanowski J., Lubelskie czarne gabinety. Sprawozdania cenzury wojennej z 1944 roku, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 1999, t. IV, s. 325–337.
Kochański A., Polska 1944–1991. Informator historyczny, t. 1: Podział administracyjny. Ważniejsze akty prawne, decyzje i enuncjacje państwowe (1944–1956), Warszawa 1996.
Komaniecka M., Pod obserwacją i na podsłuchu. Rzeczowe środki pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1945–1990, Kraków 2014.
Komaniecka M., Struktura i normatywy pionu „W” i jego poprzedników (1945–1989), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, nr 1 (8–9), s. 179–198.
Kozieł A., Studium o polityce prasowej PZPR w latach 1948–1957, Warszawa 1991.
Księga bezprawia. Akta normatywne kierownictwa resortu bezpieczeństwa publicznego (1944–1956), wybór i oprac. B. Kopka, Warszawa 2011.
Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956, t. 3–4, red. W. Bagieński, M. Dźwigał, Warszawa 2022–2023.
Lesiakowski K., Centralna Szkoła Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego 1945–1947, Łódź 2017.
Libera P., Marcel Reich-Ranicki przed Centralną Komisją Kontroli Partyjnej (1950–1957), „Zeszyty Historyczne” 2009, nr 167, s. 182–283.
Majchrzak G., „Wojenna cenzura”, „Biuletyn IPN” 2004, nr 2, s. 50–53.
Michał Taboryski. Katalog funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/45065 (dostęp: 25 XII 2024).
Milczarek T., Uwarunkowania prawne funkcjonowania cenzury w PRL, „Rocznik Prasoznawczy” 2010, t. IV, s. 29–49.
Musiał F., Kadry Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego 1944–1954 w ujęciu statystycznym – różnice między centralą a terenem, w: Poza kontrolą. Nadużycia władzy funkcjonariuszy aparatu represji w Polsce „ludowej” w latach 1945–1956 [w przygotowaniu do druku].
Musiał F., Stan badań nad dziejami komunistycznego aparatu represji za lata 2000–2013, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2015, nr 13, s. 11–144.
Musiał F., Opulski R., Oczy partii. Instrukcja o pracy oddziałów cenzury wojennej Urzędu Bezpieczeństwa z początku 1945 r., „Pamięć i Sprawiedliwość” 2025, nr 2 (46), s. 257–285.
Nawrocki Z., Szwagrzyk K., Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956, w: Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005, s. 19–75.
Nowak P., Cenzura wobec rynku książki. Wojewódzki Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Poznaniu w latach 1946–1955, Poznań 2012.
Patelski M., Cenzura wojskowa w komunistycznej Polsce i jej wpływ na powstanie i funkcjonowanie GUKPPiW, „Bibliotekarz Polski” 2020, t. XLVI, nr 1, s. 119–140.
Patelski M., „Czujni strażnicy demokracji” ludowej. Urząd cenzury w województwie opolskim 1950–1990, Opole 2019.
Pepliński W., Cenzura jako instrument propagandy PRL, w: Propaganda PRL. Wybrane problemy, red. P. Semkow, Gdańsk 2004, s. 14–21.
Rokicki K., Aparatu obraz własny. Analiza wykresów porównawczych dotyczących kadry aparatu bezpieczeństwa publicznego w latach 1944–1955, w: „Zwyczajny” resort. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Warszawa 2005, s. 13–32.
Romek Z., Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010.
Romek Z., Metody pracy cenzury w PRL, w: Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, red. T. Wolsza. S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 10–42.
Romek Z., System cenzury w PRL, w: T. Strzyżewski, Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa 2015, s. 9–27.
Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944–1978 – Centrala, w: M. Piotrowski, Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem, Lublin 2000.
Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007.
Werblan A., Stalinizm w Polsce, Warszawa 2009.
Wiśniewska-Grabarczyk A., Książki z Mysiej. Literatura w świetle poufnych Biuletynów urzędu cenzury z lat 1945–1956, Warszawa 2021.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 2
Liczba cytowań: 0
