Nad genezą Wielkiej Czystki. Wątek polski 1926–1937

Abstrakt

Wielka czystka dokonana w ZSRR w latach 1936–1938 od dawna jest badana przez historyków sowieckiego komunizmu. Monografia Williama J. Chase’a Enemies within the Gates? ukazała proces narastania czystki w organach kierowniczych Kominternu, w tym masowych represji przeciw komunistom polskim. Ten wątek, autonomiczny wobec głównego nurtu Wielkiej Czystki i powiązany z wcześniejszymi represjami wobec komunistów ukraińskich, a także białoruskich, jest treścią poniższych rozważań. Są one możliwe dzięki wprowadzeniu do obiegu naukowego wielu akt wytworzonych przez sowiecki aparat bezpieczeństwa na Ukrainie oraz analizie akt przekazanych po 1956 r. z ZSRR do Zakładu Historii Partii przy KC PZPR, a także zebranym wtedy relacjom. Wątki Wielkiej Czystki wobec komunistów polskich były w warunkach destalinizacji traktowane jako szczególnie delikatne, przekazano jedynie nieliczne dokumenty z akt sowieckich. Po odejściu w 1964 r. w ZSRR od przypominania zbrodni Józefa Stalina ustał napływ materiałów z archiwów sowieckich, przestano zbierać relacje dotyczące tych spraw. Niemniej nawet nieliczne odnalezione materiały zasługują na uwagę i skonfrontowanie z opublikowanymi dokumentami sowieckimi.