Conditions for the Development of the Lutheran Congregational Network in Wielkopolska in the 16th and 17th Centuries
DOI:
https://doi.org/10.12775/SG.2025.05Keywords
Wielkopolska Province, Reformation, Lutheran Church, network of churchesAbstract
The present article is an attempt to provide an answer to the question of the reasons for the occurrence and development of the phenomenon of the Reformation in the province of Wielkopolska in the 16th century. The immediate consequence was the establishment of the Lutheran denomination, the development of its ecclesiastical structures, and the organisation of its territorial administration. An analysis of the extant factors of a geographical, mental, social, and political nature was conducted, thereby facilitating the establishment of a comprehensive context conducive to the phenomenon in question.
References
Źródła
Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu
zesp. Acta Episcoporum Posnaniensium:
sygn. AE VII (1520–1544): 1) Petri Tomicki 1520–1524, 2) Joannis Latalski 1525–1536, Receptiones notariorum publicorum 1538–1544.
zesp. Acta Visitationum:
sygn. AV 3, Visitationes archidiaconatus Pszczewensis 1603 (Martialis de Iwanowice, subdelegatus archidiaconi Pszczewensis Pomorski) et 1607, (1603–1607).
sygn. AV 4, Visitationes ecclesiarum civitatis Posnaniensis et archidiaconatus Sremensis 1610 et 1619 (Gaspar Hap suffraganeus Posn. et archidiaconus Sremensis), (1610–1619).
sygn. AV 7, Visitatio archidiaconatus Posnaniensis (Swanthoslaus Strzałkowski archidiaconus Posn.), (1628–1629).
sygn. AV 10, Visitatio archidiaconatus Pszczevensis 1640–1641 (Joannes Branecki administrator dioecesis, archidiac. Pszczew. et eius delegatus Andreas Swinarski can. cathedr.) atque decanatum Obornicensis et Czarnkowiensis archid. Posnaniens. (Felix Mietlicki can. cathedr., delegatus) 1641.
Zespół nieopracowanych akt dotyczący gminy luterańskiej św. Krzyża w Swarzędzu.
Archiwum Państwowe w Poznaniu
zesp. nr 1265, sygn. 11, Privilegia und Urkunden der evangelisch-lutherischen Kirche in Lissa /Leszno/ także spisy pastorów, nauczycieli, diakonów, kantorów i inne sprawy kościelne, (1633–1792).
zesp. nr 1268, sygn. 49, Dokumenty i odpisy dokumentów dotyczące dysydentów w Poznaniu – w języku łacińskim i polskim, (1555–1616).
zesp. nr 892, sygn. 1703, Wykaz kościołów ewangelicko-luterskich w Wielkopolsce.
zesp. nr 3815, sygn. 1–4, Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelickiej Międzychód.
zesp. nr 3805, sygn. 1, Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelickiej Kwiejce.
zesp. nr 3768, sygn. 1–6, Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelickiej Bojanowo.
zesp. nr 3875, sygn. 1, Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelickiej Zaborowo.
zesp. nr 3873, sygn. 1, Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelickiej Wolsztyn.
zesp. nr 3843, sygn. 1, Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelickiej Rakoniewice.
Die Synoden der Kirche Augsburgischer Konfession in Großpolen im 16., 17. und 18. Jahrhundert, wyd. G. Smend, Posen 1930 (Jahrbuch des Theologischen Seminars der Unierten Evangelischen Kirche in Polen, t. 2).
Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski obejmujący dokumenta tak już drukowane, jak dotąd nie ogłoszone sięgające do roku 1400, t. 1: Zawiera numera 1–616, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1877.
Kronika Jezuitów poznańskich (młodsza), t. 1: 1570–1653, oprac. L. Grzebień, J. Wiesiołowski, tłum. K. Kaczor, Poznań 2004.
Thomas Ch.S., Altes und Neues vom Zustande der Evangelisch-Lutherischen Kirchen in Königreiche Polen, [b.m.w.] 1754.
Opracowania
Augustyniak U., Antyklerykalizm szlachecki w Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako problem badawczy, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 57, 2013, s. 96–122.
Augustyniak U., Historia Polski, Warszawa 2008.
Boras Z., Książęta Pomorza Zachodniego, Poznań 1996.
Bowie F., Antropologia religii. Wprowadzenie, przeł. K. Pawluś, Kraków 2008.
Broniarczyk M., Wykształcenie świeckich senatorów w Koronie za Władysława IV, „Kwartalnik Historyczny”, 119, 2012, 2, s. 251–303.
Brückner A., Reformacja w Polsce, „Przegląd Współczesny”, 15, 1923, s. 1–20.
Bujak F., Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie, Warszawa 1920.
Chaunu P., Czas reform. Historia religii i cywilizacji (1250–155), przeł. J. Grosfeld, Warszawa 1989.
Chłapowski K., Przynależność własnościowa osiedli, w: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, oprac. A. Borek i in., Warszawa 2017, s. 230–241.
Chłapowski K., Słoń M., Wstęp, w: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, oprac. A. Borek i in., Warszawa 2017 (Atlas Historyczny Polski), s. 7–12.
Dolański D., Konopnicka M., Stosunki wyznaniowe na pograniczu śląsko-lubuskim w XVI–XVII wieku, „Rocznik Lubuski”, 26, 2000, 2, s. 51–75.
Drogi handlowe w Polsce w wiekach średnich i w XVI w., [mapa], oprac. S. Lewicki, Warszawa 1926.
Dworzaczek W., Górka Andrzej (ok. 1500–1551), w: Polski słownik biograficzny, t. 8, Kraków 1959–1960, s. 401–405.
Dworzaczkowa J., Reformacja a problemy narodowościowe w przedrozbiorowej Wielkopolsce, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 23, 1978, s. 79–101.
Dworzaczkowa J., Reformacja i kontrreformacja w Wielkopolsce, Poznań 1995.
Dworzaczkowa J., Reformacja w Wielkopolsce, w: Dzieje Wielkopolski, t. 1: Do roku 1793, red. J. Topolski, Poznań 1969, s. 542–573.
Dzieje Swarzędza, red. S. Nawrocki, Poznań 1988.
Gąsiorowski A., Handel dalekosiężny, w: Dzieje Poznania do roku 1793, t. 1, cz. 1, red. J. Topolski, Warszawa–Poznań 1988, s. 276–287.
Gendera A., Konflikt katolicko-ewangelicki w Osiecznej w latach 1656–1769, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 98, 2017, s. 43–56.
Głowiak K., Zjawisko migracji – rys historyczny, „Historia i Polityka”, 2012, nr 8 (15), s. 289–308.
Gochna M., Granice państwowych jednostek terytorialnych, w: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, oprac. A. Borek i in., Warszawa 2017, s. 46–64.
Hauptmann E., Z przeszłości polskiego zboru ewangelicko-augsburskiego w Poznaniu, Poznań 1924.
Hintz M., Jan Hus i Marcin Luter – kontynuacje i teologiczne uzupełnienia, w: Jan Hus. Życie i dzieło. W 600. rocznicę śmierci, red. A. Paner, M. Hintz, Gdańsk 2017.
Hładyłowicz J.K., Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku z dodatkiem 2 map, Lwów 1932.
Inglot S., Kolonizacja wewnętrzna a napływ Niemców do Polski od XVI–XVIII w., Kraków 1945.
Jaskółka P., Protestantyzm w kulturze Śląska, „Rocznik Teologii Ekumenicznej”, 3, 2011, s. 117–132.
Jurek T., Wielkopolska, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. 5, z. 3: Unino – Wilkowo Teuthonicum, oprac. P. Dembiński i in., red. T. Jurek, Poznań 2016, s. 578–601.
Kaczmarczyk Z., Kolonizacja niemiecka na wschód od Odry. Z 7 mapkami, Poznań 1945.
Kaczmarczyk Z., Ustrój miasta lokacyjnego, w: Dzieje Poznania do roku 1793, t. 1, cz. 1, red. J. Topolski, Warszawa–Poznań 1988, s. 183–193.
Kempa T., Luteranie w Wielkim Księstwie Litewskim, w: Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1: W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, red. J. Kłaczkow, Toruń 2012, s. 89–150.
Klemp A., Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku, Gdańsk 1994.
Klint P., Szlachta różnowiercza w południowo-zachodniej Wielkopolsce (okolice Leszna i Śmigla) w XVI–XVIII wieku, w: Stolice wielkopolskiego protestantyzmu. Leszno i Śmigiel – współistnienie wyznań. Dziedzictwo, red. K. Szymańska, Leszno 2018, s. 33–43.
Koczy L., Handel Poznania do połowy wieku XVI, Poznań 1930.
Konopnicka M., Księstwo Głogowskie w okresie potrydenckiej reformy Kościoła, „Studia Zachodnie”, 4, 1999, s. 55–62.
Kościelak S., Dzieje wyznaniowe Prus Królewskich w XVI–XVIII w., w: Prusy Królewskie. Społeczeństwo, kultura, gospodarka. 1454–1772. Szkice z dziejów, red. E. Kizik, Gdańsk 2012, s. 204–263.
Kościelak S., Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 63, 2019, s. 63–90.
Kościelak S., Wolność wyznaniowa w Gdańsku w XVI–XVIII wieku, w: Protestantyzm i protestanci na Pomorzu, red. J. Iluk, D. Mariańska, Gdańsk–Koszalin 1997, s. 95–122.
Kościelniak K., Wpływ wojen północnych XVII i XVIII w. na postawy i relacje mieszkańców Poznania różnych wyznań, „Studia Historyczne”, 62, 2019, 1, s. 41–59.
Kość-Ryżko K., Antropologiczne klucze do przeszłości – poznanie, opis, metoda, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 66, 2018, 2, s. 151–166.
Kozłowski K., Podralski J., Gryfici, książęta Pomorza Zachodniego, Szczecin 1985.
Kramperowa M., Maisel W., Księgozbiory mieszczan poznańskich z drugiej połowy XVI w., „Studia i Materiały z Dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 6, 1960, 1, s. 257–307.
Kras P., Husyci w piętnastowiecznej Polsce, Lublin 1998.
Krasuski J., Polska – Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze, Wrocław 2009.
Krawczyk E., Antropologia kulturowa. Klasyczne kierunki, szkoły i orientacje, Lublin 2004.
Kuc-Czerep M., Zbory różnowiercze w Wielkopolsce w drugiej połowie XVI wieku, w: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, oprac. A. Borek i in., Warszawa 2017, s. 128–147.
Kuczer J., Szlachta w życiu społeczno-gospodarczym księstwa głogowskiego w epoce habsburskiej 1526–1740, Zielona Góra 2007.
Kulejewska-Topolska Z., Nowe lokacje miejskie w Wielkopolsce od XVI do końca XVII wieku. Studium historyczno-prawne, Poznań 1984.
Kutrzeba S., Historia ustroju Polski w zarysie. Korona, Poznań 2001.
Lange O., Lokacja miast Wielkopolski właściwej na prawie niemieckim w wiekach średnich (z mapą), Lwów 1925.
Lepszy K., Górka Stanisław (1538–1592), w: Polski słownik biograficzny, t. 8, Kraków 1959–1960, s. 416–421.
Litak S., Od Reformacji do Oświecenia. Kościół katolicki w Polsce nowożytnej, Lublin 1994.
Łabędzka-Topolska M.D., Życie umysłowe i rozwój kultury, w: Dzieje Poznania do roku 1793, t. 1, cz. 1, red. J. Topolski, Warszawa–Poznań 1988, s. 538–539.
Łukaszewicz J., Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, t. 1, Poznań 1838.
Macek J., Husyci na Pomorzu i w Wielkopolsce, Warszawa 1955.
Małłek J., Mazury i Prusy Małłków i Mallków. Nowe szkice z dziejów Prus, Pomorza, Warmii i Mazur, Olsztyn 2021.
Małłek J., Zarys dziejów Kościoła luterańskiego w Prusach Książęcych (1525–1667), Prusach Brandenburskich (1657–1701) i (Prusach wschodnich) Królestwa Pruskiego (1701–1817), w: Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1: W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, red. J. Kłaczkow, Toruń 2012, s. 151–186.
Małłek J., Zarys dziejów Reformacji w Wielkopolsce, „Gdański Rocznik Ewangelicki”, 10, 2016, s. 21–31.
Mandziuk J., Rozwój luteranizmu we Wrocławiu w pierwszej połowie XVI stulecia, „Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie”, 7, 2017, s. 158–174.
Matelski D., Relacje polsko-niemieckie na ziemiach polskich do zakończenia II wojny światowej, w: Niemcy, red. L.M. Nijakowski, Warszawa 2016, s. 13–48.
Merczyng H., Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej. Z mapą Dawnej Polski pod względem kościelnym ewangelickim, Warszawa 1905.
Możdżeń J., The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century. The Activity of the First Reformers, „Zapiski Historyczne”, 82, 2017, 1, s. 71–96.
Nowacki J., Synody diecezji poznańskiej w latach 1252–1738, Poznań 2004.
Nowicka E., Świat człowieka – świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1999.
Pietkiewicz R., „Pismo Święte w języku polskim w latach 1518–1638. Sytuacja wyznaniowa w Polsce a rozwój edytorstwa biblijnego”, [praca doktorska], Wrocław 2002.
Piruta J., Zarys dziejów mniejszości niemieckiej w Polsce. Przegląd działalności politycznej, społecznej i kulturowej, „Miscellanea Historico-Iuridica”, 19, 2020, 2, s. 46–67.
Pociecha W., Walka sejmowa szlachty o przywileje Kościoła w Polsce w latach 1520–1537, „Reformacja w Polsce”, 2, 1922, 7, s. 164–184.
Ptaszyński M., Kancelarie i dokumenty Kościołów protestanckich w XVI–XVIII wieku, w: Dyplomatyka staropolska, red. T. Jurek, Warszawa 2015, s. 389–406.
Ptaszyński M., Reformacja w Polsce a dziedzictwo Erazma z Rotterdamu, Warszawa 2018.
Repczyński P.P., Początki luteranizmu w Poznaniu, Poznań 2012.
Salmonowicz S., O sytuacji prawnej protestantów w Polsce (XVI–XVIII w.), „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 26, 1974, s. 159–173.
Schramm G., Szlachta polska wobec reformacji 1548–1607, przeł. J. Górny, Warszawa 2015.
Schütz A., Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, przeł. D. Lachowska, w: Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, t. 1, red. E. Mokrzycki, Warszawa 1984, s. 137–192.
Schütz A., The Phenomenology of the Social World, London 1972.
Słoń M., Miasta podwójne i wielokrotne w średniowiecznej Europie, Wrocław 2010.
Smend G., Die Ordinationen in der lutherischen Kirche Großpolens, „Aus Posens kirchlicher Vergangenheit Jahrbuch des Evangelischen Vereins für die Kirchengeschichte der Provinz Posen Vierter Jahrgang”, 4, 1914, s. 78–120.
Sulibowski A., Funkcjonalizm w polskiej geografii miast. Studia nad genezą i pojęciem funkcji, Łódź 2010.
Suproniuk J., Charakter i wielkość osiedli. Miasta i miasteczka w Wielkopolsce w 2 połowie XVI wieku, w: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, oprac. A. Borek i in., Warszawa 2017, s. 209–21.
Szady B., Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII wieku, Lublin 2010.
Szady B., Struktury religijne na przykładzie „Atlasu wyznań i religii w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII w.”, „Studia Geohistorica”, 3, 2015, s. 243–257.
Świeboda W., Jak poznać heretyka? Interrogatorium antyhusyckie używane w metropolii gnieźnieńskiej, „Studia Źródłoznawcze”, 51, 2013, s. 123–130.
Tazbir J., Państwo bez stosów. Szkice z dziejów tolerancji w Polsce XVI i XVII wieku, Warszawa 2009.
Tazbir J., Reformacja w Polsce. Szkice o ludziach i doktrynie, Warszawa 1993.
Tazbir J., Staropolski antyklerykalizm, „Kwartalnik Historyczny”, 109, 2002, 3, s. 3–22.
Tuan Yi -Fu, Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Warszawa 1987.
Tymieniecki K., Kolonizacja i germanizacja Śląska w wiekach średnich, Katowice 1937.
Van der Leeuw G., Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Kraków 2021.
Werner A., Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen, Lissa 1904.
Wijaczka J., Luteranie w Koronie od 1517 do 1795 r., w: Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1: W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, red. J. Kłaczkow, Toruń 2012, s. 13–88.
Wijaczka J., Reformacja w Koronie w XVI w. – sukces czy niepowodzenie?, „Gdański Rocznik Ewangelicki”, 8, 2014, s. 13–34.
Wijaczka J., Reformacja w miastach prywatnych w Koronie w XVI wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 77, 2016, s. 379–406.
Winberg C., Kilka uwag o antropologii historycznej, „Rocznik Antropologii Historii”, 4, 2014, 1 (6), s. 195–229.
Wotschke T., Geschichte der Reformation in Polen, Leipzig 1991.
Związek T., Drogi, w: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, oprac. A. Borek i in., Warszawa 2017, s. 268–290.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
Stats
Number of views and downloads: 14
Number of citations: 0
