Kościoły parafialne w przestrzeni nowo lokowanych miast województwa lubelskiego w XVI i XVII wieku
DOI:
https://doi.org/10.12775/SG.2025.04Ključne riječi
kościoły parafialne, urbanistyka, nowożytność, miasta lokacyjne, LubelszczyznaSažetak
Artykuł omawia sposoby sytuowania kościołów parafialnych w miastach województwa lubelskiego w XVI–XVII w. Analizuje typy relacji kościół–miasto, znaczenie świątyni jako dominanty krajobrazowej oraz ewolucję praktyk urbanistycznych.
References
Archiwalia
Archiwum Główne Akt Dawnych, Prokuratoria Generalna Królestwa Polskiego, sygn. 18
Archiwum Kurii Metropolitalnej Krakowskiej, sygn. AVCap3, AVCap44, AV20
Archiwum Państwowe w Radomiu, Zarząd Dóbr Państwowych, Plany guberni lubelskiej, sygn. 100
Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta m. Bychawy, sygn. 1
Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Opola, sygn. 2
Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Puchaczowa, sygn. 9
Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Zaklikowa, sygn. 1 i 2
Archiwum Państwowe w Lublinie, Księgi Grodzkie Lubelskie, Relationes-Manifestationes-Oblationes, sygn. 96
Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 269, sygn. 438
Archiwum Państwowe w Lublinie, Oddział w Kraśniku, Hipoteka w Opolu Lubelskim, sygn. 686
Kriegsarchiv Wien, Karte von Westgalizien, ark. 169, www.mapire.eu [dostęp: 25 stycznia 2024]
Źródła drukowane
Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, contexuit indicesque adiecit Theodorus Wierzbowski. Ps. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507–1548), t. 2: Acta vicecancellariorum 1507–1535, Varsoviae 1912.
Archiwalne plany miast wzmiankowanych w artykule
Baranów
1899 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Rząd Gubelrnialny Lubelski, B II, sygn. 2609, s. 57
Biłgoraj
1849 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 73
1902 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 74
Bychawa
1802 – Archiwum Państwowe w Radomiu, Zarząd Dóbr Państwowych, Plany rolne gubernia lubelska, sygn. 100
1897 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Rząd Gubelrnialny Lubelski, B II, sygn. 2609, s. 80
Chodel
1851 – Archiwum Państwowe w Radomiu, Zarząd Dóbr Państwowych, Plany rolne gubernia lubelska, sygn. 91
Janów
1823 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca, Inwentarz materiałów kartograficznych, sygn. 26
1840 (około) – Archiwum Państwowe w Lublinie, Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca, Inwentarz materiałów kartograficznych, sygn. 28
1852 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca, Inwentarz materiałów kartograficznych, sygn. 31
Kalinowszczyzna (jurydyka lubelska)
1824 – Archiwum Państwowe w Radomiu, Zarząd Dóbr Państwowych, Plany rolne gubernia lubelska, sygn. 31
Końskowola
1897 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Rząd Gubelrnialny Lubelski, B II, sygn. 2609
Michów
1859 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 269
1899 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Rząd Gubelrnialny Lubelski, B II, sygn. 2609, s. 75
Modliborzyce
1804 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 200
Nowy Kazimierz (Piaski – jurydyka lubelska)
1822 – Archiwum Państwowe w Radomiu, Zarząd Dóbr Państwowych, Plany rolne gubernia lubelska, sygn. 23
Opole Lubelskie
1850 (około) – Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 447
1898 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Rząd Gubelrnialny Lubelski, B II, sygn. 2609, s. 41
Puchaczów
1847 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 862
Wąwolnica
1820 – Archiwum Państwowe w Lublinie, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 438
Wrzelowiec
1850 – Archiwum Państwowe w Radomiu, Zarząd Dóbr Państwowych, Plany rolne gubernia lubelska, sygn. 145
Opracowania
Atlas historyczny (archi)diecezji lubelskiej 1805–2010, red. H. Gapski, Lublin 2011.
Brykowska M., Czemierniki. Pomiędzy tradycją a włoskimi źródłami inspiracji, w: Praxis atque theoria. Studia ofiarowane profesorowi Adamowi Małkiewiczowi, red. J. Ostrowski, P. Krasny, A. Betlej, Kraków 2006, s. 77–103.
Chachaj J., Bliżej schizmatyków niż Krakowa. Archidiakonat lubelski w XV i XVI wieku, Lublin 2012.
Chachaj J., Rozwój struktur parafialnych na obszarze Lublina do połowy lat 70. XX wieku, w: Lublin. Historia dzielnic. W 700. rocznicę lokacji miasta, red. J. Chachaj, H. Mącik, D. Szulc, Lublin 2017, s. 7–22.
Chomicki J., „Chodel. Studium historyczno-urbanistyczne”, Lublin 1984, mps, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie.
Dzieje Lubelszczyzny, t. 4: Osady zaginione i o zmienionych nazwach historycznego województwa lubelskiego, oprac. S. Wojciechowski, A. Sochacka, R. Szczygieł, Warszawa 1986.
Eysymontt R., Extra et infra muros. Świątynia farna a układ funkcjonalno-przestrzenny średniowiecznego miasta śląskiego, w: Fara w mieście od średniowiecza do współczesności. Społeczność – Duchowość – Architektura – Wystrój, red. R. Eysymontt, D. Galewski, Wrocław 2019, s. 21–36.
Eysymontt R., Kod genetyczny miasta. Średniowieczne miasta lokacyjne Dolnego Śląska na tle urbanistyki europejskiej, Wrocław 2009.
Gmiterek H., Społeczność Zaklikowa w XVI–XVIII wieku, w: Z dziejów Zaklikowa i Lubelszczyzny w okresie od XVI do XX wieku, red. W. Plennikowski, Zaklików 2010, s. 24–39.
Jop S., Ostrów Lubelski w XVII–XVIII wieku, w: Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, s. 77–132.
Jusiak P., Działalność fundacyjna właścicieli na terenie miast prywatnych w Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 77, 2016 [specjalny], s. 271–296.
Kiryk F., Miasta małopolskie w średniowieczu i czasach nowożytnych, Kraków 2013.
Kiryk F., Z badań nad urbanizacją Lubelszczyzny w dobie jagiellońskiej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie”, 43, 1972, s. 93–167.
Kowalczyk J., Architektura sakralna między Wisłą a Bugiem w okresie późnego baroku, w: Dzieje Lubelszczyzny, t. 6: Między wschodem a zachodem, cz. 3: Kultura artystyczna, red. T. Chrzanowski, Lublin 1992, s. 37–118.
Kuna J., Bychawa 1919–1939. Kartograficzna rekonstrukcja miasta, Lublin 2018.
Kuraś S., Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w średniowieczu, Warszawa 1983.
Litak S., Formowanie sieci parafialnej w Łukowskiem do końca XVI wieku. Studium geograficzno-historyczne, „Roczniki Humanistyczne”, 12, 1964, 2, s. 5–136.
Mazurkiewicz J., Jurydyki lubelskie, Wrocław 1956.
Mącik H., Kościół św. Mikołaja na Czwartku w XVI i początkach XVII wieku oraz jego kontekst urbanistyczny, w: Lublin. Historia dzielnic. W 700. rocznicę lokacji miasta, red. J. Chachaj, H. Mącik, D. Szulc, Lublin 2017, s. 346–350.
Mącik H., Kościół w Modliborzycach. Architektura i problematyka urbanistyczna lokalizacji, w: Modliborzyce. Studia z dziejów miasteczka i gminy, red. D. Szulc, Lublin–Modliborzyce 2014, s. 226–257.
Mącik H., Niewidoczne miasta. Relikty dawnych jurydyk w krajobrazie współczesnego Lublina, w: Miasto podziemne. Metodologia badań konserwatorskich i zarządzanie obiektami podziemnymi we współczesnym mieście, red. A. Jagiellak, P. Świątek, Warszawa 2024, s. 241–264.
Mącik H., Ozdoba Opola Lubelskiego. Kościół Wniebowzięcia NMP w Opolu Lubelskim, Opole Lubelskie 2019 (wyd. II uzup.).
Mącik H., Piotrowska P., Piotrowski M., Szulc D., Badania w Białej Poduchownej koło Janowa Lubelskiego w roku 2020, „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 23, 2021, s. 93–115.
Moskal T., Św. Jan Chrzciciel w cieniu św. Benedykta z Nursji. Kartki z dziejów Puchaczowa, „Roczniki Teologiczne”, 62, 2015, 4, s. 105–114.
Niedźwiadek R., Kształtowanie przestrzeni miejskiej w Końskowoli, „Analecta Archeologica Ressoviensia”, 7, 2012, s. 578–581.
Niedźwiadek R., Zespół sakralny w Końskowoli, w: Kościoły, cerkwie i klasztory Lubelszczyzny w świetle badań archeologicznych, red. E. Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2013, s. 51–57.
Nowak P.B., Dzieje parafii Ostrów Lubelski do roku 1918, Lublin 1994.
Orzeł S., Dominikanie w Janowie Lubelskim w latach 1660–1864, w: Janów Lubelski 1640–2000, red. Z. Baranowski, J. Łukasiewicz, B. Nazarewicz, Janów Lubelski 2010, s. 260–286.
Patoczka P., Postać krajobrazowa miasteczka – Bychawa koło Lublina, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury Oddziału PAN w Krakowie”, 18, 1984, s. 157–162.
Pawłowski K.K., Urbanistyka „à la française”. Tysiąc lat doświadczeń i europejskich innowacji. Dopełnienie obrazu, t. 1: W poszukiwaniu źródeł urbanistyki europejskiej. Modele średniowiecznej organizacji przestrzeni południowej Francji, Kraków 2016.
Pisarek-Małyszek K., Wąwolnica w średniowieczu, Lublin 2007.
Przesmycka E., Przeobrażenia zabudowy i krajobrazu miasteczek Lubelszczyzny, Lublin 2001.
Rolska I., Firlejowie Leopardzi. Studia nad patronatem i fundacjami artystycznymi w XVI–XVII wieku, Lublin 2009.
Rożek H., Powstanie Janowa Lubelskiego i jego rozwój w okresie staropolskim, w: Janów Lubelski 1640–2000, red. Z. Baranowski, J. Łukasiewicz, B. Nazarewicz, Janów Lubelski 2010, s. 7–42.
Sygowski P., „Bychawa woj. Lubelskie, studium historyczno-urbanistyczne”, Lublin 1984, mps, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie.
Szady B., Rozwój terytorium parafii Łęczna do końca XVIII wieku, w: Studia z dziejów parafii pw. św. Marii Magdaleny w Łęcznej, red. R. Jop, Łęczna 2010, s. 27–38.
Szczygieł R., Dokument lokacyjny miasta Tomaszowa wzorem przy spisaniu dokumentu lokacyjnego Modliborzyc z 1642 roku, w: Między tekstem a znakiem. Prace ofiarowane Profesor Barbarze Trelińskiej w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Jaworska, S. Górzyński, Warszawa 2013, s. 391–397.
Szczygieł R., Lokacja miasta i jego rozwój do końca XVI wieku, w: Dzieje Bychawy, red. R. Szczygieł, Bychawa–Lublin 1994, s. 39–54.
Szczygieł R., Lokacja miasta Zaklikowa na prawie niemieckim, w: Z dziejów Zaklikowa i Lubelszczyzny w okresie od XVI do XX wieku, red. W. Plennikowski, Zaklików 2010, s. 7–19.
Szczygieł R., Lokacje miast w Polsce XVI wieku, Lublin 1989.
Szczygieł R., Lokacje miejskie w dobrach królewskich Małopolski w XVI wieku, w: Drogą historii. Studia ofiarowane profesorowi Józefowi Szymańskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. P. Dymmel, K. Skupieński, B. Trelińska, Lublin 2001, s. 175–184.
Szczygieł R., Miasta prywatne w Polsce od XIV wieku do 1772 roku – chronologia lokacji, właściciele, pełnione funkcje, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 77, 2016 [specjalny], s. 13–46.
Szczygieł R., Ordynacja Zamojska wobec prób lokacji ośrodków miejskich przy jej granicach w pierwszej połowie XVII w., „Studia Iuridica Lublinensia”, 25, 2016, 3, s. 881–892.
Szczygieł R., Ostrów Lubelski w XVI wieku. Lokacja miasta na prawie niemieckim, w: Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, s. 59–76.
Szczygieł R., Początki organizacji cechowej w Opolu Lubelskim, „Rocznik Lubelski”, 16, 1971, s. 65–81.
Szczygieł R., W dawnej Rzeczypospolitej 1578–1795, w: J. Markiewicz, R. Szczygieł, W. Śladkowski, Dzieje Biłgoraja, Lublin 1985, s. 11–72.
Szulc D., Kościół i parafia Modliborzyce od połowy XVII do początku XIX w., w: Modliborzyce. Studia z dziejów miasteczka i gminy, red. D. Szulc, Lublin–Modliborzyce 2014, s. 258–323.
Wadowski A., Kościoły lubelskie, Lublin 1907.
Witkowski W., Podlubelska Wieniawa, „Rocznik Lubelski”, 14, 1971, s. 155–164.
Włodarczyk D., „Dokumentacja z nadzoru archeologicznego nad pracami związanymi z wykonaniem wykopu pod zbiornik gazu przy kościele św. Jana Chrzciciela w Bychawie”, Lublin 2010, mps, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie.
Woźnica K., Wieś Siedlce w ziemi łukowskiej, „Historia i Świat”, 2014, 3, s. 73–97.
Zarębska T., Działalność urbanistyczna Firlejów w XVI w., w: Mecenat kulturalny Firlejów. Firlejowie w tradycji lokalnej Lubelszczyzny. III Janowieckie Spotkania Historyczne, red. A. Szymanek, Janowiec 2001, s. 109–111.
Zarębska T., Przemiany przestrzenne miast polskich w dobie renesansu i baroku, w: Miasta doby feudalnej w Europie Środkowo-Wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne, red. A. Gieysztor, T. Rosłanowski, Warszawa 1976, s. 217–230.
Zwierzchowski R., Dwa późnogotyckie murowane kościoły fundacji Tęczyńskich w Kraśniku i Końskowoli (Konińskiej Woli), „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 23, 2021, s. 116–136.
Downloads
Objavljeno
How to Cite
Broj časopisa
Rubrika
Stats
Number of views and downloads: 12
Number of citations: 0
