Morphological Transformations within the Area of the Former Łódź Ghetto
DOI:
https://doi.org/10.12775/SG.2025.09Parole chiave
urban morphology, morphological transformations, Łódź, Łódź Ghetto, Litzmannstadt GhettoAbstract
This article examines morphological transformations in the area that was the site of the Łódź Ghetto, an urban formation that included forced labour facilities distributed across the designated territory. The author traces the evolution of urban space in the area, applying the concepts of urban morphology and morphogenesis. The study covers the period from the formation of the morphological units to 2024, with the primary aim of establishing how settlement, socio-economic,and political transformations have affected the present-day layout of the ghetto area. To this end, a cartographic reconstruction and town-plan analysis were employed, based on archival sources, to identify different settlement periods. The paper also includes a stratigraphy of the settlement and a timeline of events that have affected the morphological transformations in question.
Riferimenti bibliografici
Archival materials
Provincial Office for the Protection of Monuments in Łódź
State Archives in Łódź (SA Łódź)
Legal acts
Uchwała Nr LXVI/1683/18 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 25 stycznia 2018 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części obszaru miasta Łodzi położonej w rejonie ulic Zachodniej, Krótkiej, Berka Joselewicza, Franciszkańskiej, Ogrodowej i Północnej (https://mpu.lodz.pl/files/mpu/public/MPZP/obowiazujace/1_tekst_planu/109_MPZP_T.pdf (accessed: 18 Sept. 2024).
Uchwała Nr LXXI/1860/18 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 16 maja 2018 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części obszaru miasta Łodzi położonej w rejonie ulic: Rybnej, Ciesielskiej, Zgierskiej i Krótkiej (https://mpu.lodz.pl/files/mpu/public/MPZP/obowiazujace/1_tekst_planu/112_MPZP_T.pdf (accessed: 18 Sept. 2024).
Uchwała Nr XV/634/19 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 14 listopada 2019 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części obszaru miasta Łodzi położonej w rejonie ulic: Łagiewnickiej, Spacerowej, Pasterskiej, Franciszkańskiej i płk. Berka Joselewicza (https://mpu.lodz.pl/files/mpu/public/MPZP/obowiazujace/1_tekst_planu/124_MPZP_T.pdf (accessed: 18 Sept. 2024).
Uchwała Nr XXXIII/1089/20 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 2 grudnia 2020 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części obszaru miasta Łodzi położonej w rejonie ulic: Bolesława Limanowskiego, Zachodniej, Drewnowskiej, Żytniej i Rybnej (https://mpu.lodz.pl/files/mpu/public/MPZP/obowiazujace/1_tekst_planu/137_MPZP_T.pdf (accessed: 18 Sept. 2024).
Secondary literature
Baranowski J., The Łódź ghetto 1940–1944 / Łódzkie getto 1940–1944: Vademecum (Łódź, 2003).
Chmielewska M., Morfologiczne przekształcenia przestrzeni miejskiej Katowic (Katowice, 2016).
Conzen M.R.G., Alnwick, Northumberland: A Study in Town-Plan Analysis (London, 1960).
Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej, ed. M. Kulesza (Łódź, 2008).
Flatt O., Opis miasta Łodzi pod względem historycznym, statystycznym i przemysłowym (Warszawa, 1853).
Friedman F., Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa Żydów do r. 1863. Stosunki ludnościowe, życie gospodarcze, stosunki społeczne (Łódź, 1935).
Geografia historyczna i polityczna w badaniach Marka Kotera. Wybór prac, ed. M. Barwiński (Łódź, 2015).
Głogowski M., ‘Uchwały krajobrazowe narzędziem walki z gettoizacją przestrzeni miejskiej w Polsce’, Zarządzanie Publiczne, 3 (43) (2018), pp. 349–60.
Horwitz G.J., Ghettostadt: Łódź and the Making of Nazi City (Harvard University Press, 2008).
Jasnosz M., ‘Współczesna struktura morfogenetyczna Piotrkowa Trybunalskiego’, in: Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej, ed. M. Kulesza (Łódź, 2008), pp. 204–11.
Jastrow M., Beleuchtung eines ministeriellen Gutachtens über die Lage der Juden im Königreich Polen: veranlasst durch kaiserlichen Willen und bürokratische Willkühr (Hamburg, 1859).
Jaworska-Maćkowiak C., Maćkowiak T., Cmentarze łódzkie (Łódź, 2019).
Kersz I., Szkice z dziejów Gminy Żydowskiej oraz cmentarza w Łodzi (Łódź, 1999).
Kirszrot J., Prawa Żydów w Królestwie Polskiem: zarys historyczny (Warszawa, 1917).
Kobojek G., Łódź – Kalendarium XX wieku (Łódź, 2002).
Koter M., ‘Kształtowanie się tkanki miejskiej Łodzi do 1918 r.’, in: Łódź: monografia miasta, ed. S. Liszewski (Łódź, 2009), pp. 62–97.
Koter M., ‘Od fizjonomii do morfogenezy i morfologii porównawczej. Podstawowe zagadnienia teoretyczne morfologii miast’, in: Geografia historyczna i polityczna w badaniach Marka Kotera. Wybór prac, ed. M. Barwiński (Łódź, 2015), pp. 81–90.
Koter M., ‘Relikty osadnictwa średniowiecznego w planie współczesnej Łodzi’, Przegląd Geograficzny, 48 (4) (1976), pp. 667–87.
Koter M., ‘Struktura morfogenetyczna wielkiego miasta na przykładzie Łodzi’, in: Geografia historyczna i polityczna w badaniach Marka Kotera. Wybór prac, ed. M. Barwiński (Łódź, 2015), pp. 49–80.
Koter M., ‘Tkanka miejska Łodzi w latach 1918–1989’, in: Łódź: monografia miasta, ed. S. Liszewski (Łódź, 2009), pp. 218–51.
Koter M., Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej (Warszawa, 1969).
Koter M., Kulesza M., ‘The study of urban form in Poland’, Urban Morphology, 14 (2) (2010), pp. 111–120, https://doi.org/10.51347/jum.v14i2.3957.
Krystkowski T., ‘Osiedla i zespoły mieszkaniowe z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w.’, https://atlas.ltn.lodz.pl/ (accessed: 18 Sept. 2024).
Krystkowski T., ‘Wielorodzinne osiedla i zespoły mieszkaniowe z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w.’, https://atlas.ltn.lodz.pl/ (accessed: 18 Sept. 2024).
Kulesza M., Rykała A., ‘Zmiany w użytkowaniu przestrzeni Starego Miasta w Łodzi w ostatnich dziesięcioleciach XX w. na przykładzie obszaru dawnego getta żydowskiego’, in: Łódź, wybrane zagadnienia zagospodarowania przestrzennego, ed. T. Marszał (Łódź, 2006), pp. 7–30.
Liszewski S., ‘Warunki życia mieszkańców Łodzi do 1918 roku’, in: Łódź: Monografia miasta, ed. S. Liszewski (Łódź, 2009), pp. 160–67.
Löw A., Getto łódzkie/Litzmannstadt Getto. Warunki życia i sposoby przetrwania (Łódź, 2012).
Oniszczuk A., Pod presją nowoczesności. Władze Księstwa Warszawskiego wobec Żydów (Warszawa, 2021).
Parki i ogrody Łodzi: ogrody nad Łódką, ed. R. Olaczek (Łódź, 2010).
Pirveli M., Rykiel Z., ‘Getto a nowoczesność’, in: Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej, ed. B. Jałowiecki, W. Łukowski (Warszawa, 2007), pp. 73–83.
Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, ed. H. Zgłogowska (Poznań, 1997).
Pupar T., ‘Przekształcenia fizjonomiczne i atrakcyjność krajobrazu kulturowego obszaru byłego getta łódzkiego’, Space – Society – Economy, 35 (2024), pp. 39–74, https://doi.org/10.18778/1733-3180.35.02.
Puś W., Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914 (Łódź, 2003).
Rykała A., ‘Żydowskie domy modlitwy w Łodzi – uwarunkowania rozwoju przestrzennego, rozmieszczenie, współczesne relikty i ich wykorzystanie’, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, 12 (2012), pp. 221–44.
Rykała A., W reakcji na powojenną przemoc antysemicką. Samoobrona Żydów w Łodzi – uwarunkowania społeczno-polityczne i przestrzenne (Łódź, 2020).
Samuś P., ‘Społeczność żydowska wielonarodowej Łodzi (do 1939 r.)’, in: Fenomen getta łódzkiego 1940–1944, ed. P. Samuś, W. Puś (Łódź, 2006), pp. 15–62.
Samuś P., Puś W., ‘Słowo wstępne’, in: Fenomen getta łódzkiego 1940–1944, ed. eid. (Łódź 2006), pp. 5–10.
Schiper I., Żydzi Królestwa Polskiego w dobie powstania listopadowego (Warszawa, 1932).
Sitarek A., ‘Utworzenie i organizacja “dzielnicy zamkniętej”’, in: Łódź historia miasta poprzez wieki 1914–1945, ed. J. Kita (Łódź, 2024), pp. 502–16.
Słownik wyrazów obcych, ed. B. Surówka (Warszawa, 2020).
Słownik wyrazów obcych, ed. L. Wiśniakowska (Warszawa, 2005).
Stefański K., ‘Rozwój przestrzenny miasta. Urbanistyka Łodzi 1820–1914’, in: Łódź: historia miasta poprzez wieki 1820–1914, ed. J. Kita (Łódź, 2023), pp. 341–55.
Stępień-Lampa N., Grzywna P., ‘Gettoizacja przestrzeni miejskiej na przykładzie poprzemysłowych miast górnego śląska’, in: Oblicza demokracji lokalnej. Wyzwania dla rozwoju miast, ed. M. Obrębska (Katowice, 2018), pp. 37–46.
Sygulski M., Historia Bałut: osada fabryczna Bałuty Nowe, ludność – zabudowa – posesje 1857–1915 (1939) (Łódź, 2006).
Szmytkie R., Metody analizy morfologii i fizjonomii jednostek osadniczych (Wrocław, 2014).
The Chronicle of the Łódź ghetto 1941–1944, ed. L. Dobroszycki (Yale University Press, 1984).
Trębacz M., ‘Oficjalne i intymne. Getto łódzkie w fotografiach’, Zagłada Żydów. Studia i Materiały, 16 (2020), pp. 393–413, https://doi.org/10.32927/ZZSiM.671.
Tych F., ‘Typologia gett tworzonych przez okupantów niemieckich w Polsce (1939–1944)’, in: Fenomen getta łódzkiego 1940–1944, ed. P. Samuś, W. Puś (Łódź, 2006), pp. 77–90.
Wesołowski J., ‘Łódź epoki stalinowskiej’, https://atlas.ltn.lodz.pl/ (accessed: 18 Sept. 2024).
Maps
4129 G Litzmannstadt Topographische Karte, 1940, State Archives in Łódź (hereinafter: SA Łódź), file no. 39/609/0/-/2750a
Brulion. Plan Klucza Łódzkiego, w Departamencie Warszawskim Powiecie Zgiersko-Łęczyckim sytuowanego, do Dóbr Narodowych, 1812, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/513
Gruppe Warschau XXIV 5-J. Mapa topograficzna – północna część Łodzi, gmina Radogoszcz, Brus, 1914, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/685)
Łódź, wieś Bałuty Stare, Kolonja Bałuty, Kolonja Bałuty Nowe i Kolonja Radogoszcz, 1915, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/2923
Miasto Łódź, Województwo Grodzkie. Plan orientacyjny miasta w granicach z roku 1946, 1948, City Council, Spatial Planning Department, RCIN, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/36795/edition/32279/content (accessed: 5 Jan. 2024)
Miasto Łódź, województwo grodzkie. Plan orientacyjny miasta w granicach z roku 1946, 1948, RCIN, https://rcin.org.pl/publication/36795 (accessed: 18 Sept. 2024)
Plan części dóbr Łagiewniki w powiecie łódzkim, 1920, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/4158
Plan Łodzi, Bałut i Radogoszcza, 1913, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/549
Plan Łodzi. Łódź w roku 1821, 1921., SA Łódź, file no. 39/609/0/-/2919
Plan Łodzi. Łódź w roku 1825, 1921., SA Łódź, file no. 39/609/0/-/2920
Plan Łodzi. Łódź w roku 1840, 1921., SA Łódź, file no. 39/609/0/-/2921
Plan Łodzi. Łódź w roku 1906, 1921., SA Łódź, file no. 39/609/0/-/2922
Plan m. Łodzi 1:2000. Sekcja NO21, NO22, NO31, NO32, NO41, NO42, NO51, NO52, NW21, NW22, NW31, NW31, NW41, NW42, NW51, NW52, 1945–1950, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/PRN.1
Plan Miasta Łodzi, 1855, RCIN, https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=443 (accessed: 18 Sept. 2024)
Plan rozwoju m. Łodzi, 1915, RCIN, https://rcin.org.pl/publication/14730 (accessed: 18 Sept. 2024)
Plan sytuacyjny części Starego Miasta Łodzi z oznaczeniem rewiru na zamieszkanie Starozakonnych zaprojektowanego, 1841, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/516
Plan wojewódzkiego miasta Łodzi, 1939, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/566
Projekt rozprzestrzenienia rewiru na mieszkania dla Starozakonnych w mieście, w gruntach przez mieszczan staromiejskich na ten cel przeznaczonych, 1859, SA Łódź, file no. 39/609/0/-/608
Downloads
Pubblicato
Come citare
Fascicolo
Sezione
Stats
Number of views and downloads: 12
Number of citations: 0
