Polskojęzyczny globus wydany w okresie międzywojennym w Leningradzie (Petersburg) – pomoc dydaktyczna czy narzędzie polityczne?

Małgorzata Taborska

doi:10.12775/SG.2025.08

Autor/innen

Małgorzata Taborska Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego https://orcid.org/0000-0002-9228-4340

DOI:

https://doi.org/10.12775/SG.2025.08

Schlagworte

globus szkolny, Leningrad, globus polskojęzyczny, dwudziestolecie międzywojenne

Abstract

Unikatowy polskojęzyczny globus z Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego opublikowała Pierwaja Kartograficzeskaja Fabrika Wsiesojuznogo Kartograficzeskogo Triesta w Leningradzie (Petersburg) jako pomoc dydaktyczna dla polskich okręgów w ZSRR. Został przywieziony do Krakowa przez siostry nazaretanki podczas repatriacji po drugiej wojnie światowej. Mapa jest fizyczna, z dość ubogą warstwą tematyczną, wyakcentowane są treści przedstawiające rozwój gospodarczy i przemysłowy ZSRR. Przeanalizowano polityczne znaczenie globusa.

Autor/innen-Biografie

Małgorzata Taborska, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego

Małgorzata Taborska – dr, biolog, geodeta, muzealnik. Od 2004 r. opiekun kolekcji instrumentów naukowych w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, kustosz dyplomowany. Główne zainteresowania badawcze: historia nauki przez pryzmat rozwoju instrumentów naukowych. Zajmuje się historią nauk przyrodniczych i matematycznych, rozwojem instrumentów naukowych, ich wykorzystaniem w nauce, praktyce i dydaktyce. Kurator sześciu wystaw naukowych, a także artykułów, książek i wystąpień konferencyjnych na ten temat.

Literaturhinweise

Antoniuk D., Urszulanki i Sercanki, „Kurier Galicyjski”, 30 X 2019, https://kuriergalicyjski.com/urszulanki-i-sercanki/ [dostęp: 16 lutego 2025].

Baron N., Visualizing Stalinist Space. The 1951 Geographical Atlas of the USSR for Secondary Schools, w: Rethinking Socialist Space in the Twentieth Century, red. M. Colla, P. Betts, Cham 2024 (St Antony’s Series), s. 23–57.

Devechy S.M., Sprawozdanie Gimnazyum Realnego i Liceum SS. Urszulanek w Kołomyi z prawem publiczności za rok szkolny 1912/13, Kołomyja 1913.

Gavrilova S., Learning About the Soviet State. The Establishment of Soviet Educational Cartography in the 1920s and 1930s, „The Cartographic Journal”, 59, 2022, 4, s. 264–279.

Głębocki H. i in., „Operacja Polska” NKWD 1937–1938. Losy Polaków w Rosji bolszewickiej i w ZSRS do 1939 roku, Kraków–Warszawa 2017.

Iwanow M., Ilu Polaków było w Związku Sowieckim przed wojną?, Portal Kresy24.pl, 27 II 2014, https://kresy24.pl/ilu-polakow-bylo-w-zwiazku-sowieckim-przed-wojna/ [dostęp: 16 lutego 2025].

Iwanow M., Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921–1939, Warszawa–Wrocław 1991.

Kazimierczuk S., Polski Rejon Narodowy Zalążek siedemnastej republiki, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, Pamiec.pl, 10, 2013, https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://operacja-polska.pl/download/106/1845/zalazek-siedemnastej-republiki1818.pdf [dostęp: 16 lutego 2025].

Klecel M., Ludobójstwo przed wojenną zagładą. „Operacja polska” NKWD, „Przystanek Historia”, 11 VIII 2023, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/represje/72120,Ludobojstwo-przed-wojenna-zaglada-Operacja-polska-NKWD.html [dostęp: 21 stycznia 2025].

Knapczyk S., Rozwój i organizacja polskich klasztorów urszulańskich 1857–1980, Kraków 1980, https://www.osu.pl/uploadfiles/materialy/knapczyk_rozwoj_organizacja_polskich_klasztorow_urszulanskich.pdf [dostęp: 16 lutego 2025].

Konopska B., Ostrowski J., Rola geografów w tworzeniu i rozwijaniu polskiej kartografii szkolnej w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej, w: Rola geografii w utrwalaniu niepodległej Polski i w jej rozwoju, red. A. Jackowski, Kraków 2018, s. 185–210.

Kowalczyk-Heyman E., Toponomastyka w warsztacie badawczym geografii i historycznej, „Studia Geohistorica”, 9, 2021, s. 148–174.

Moran D., Soviet Cartography Set in Stone. The „Map of Insdustralization”, „Environment and Planning D: Society and Space”, 24, 2006, 5, s. 671–689.

Novotná E., Jan Felkl & syn. Továrna na glóby / Jan Felkl & Son. A Globe-Making Factory, Praha 2017.

Olszewicz B., Alte Globen in Polen, „Der Globusfreund”, 15/16, 1966/1967, s. 263–277.

Pawłowski S., Geografia jako ważny przedmiot wychowania w duchu państwowym, Lwów–Warszawa 1938.

Perkowska A., Przedradziecka tożsamość narodowa w Azji Centralnej w kontekście polityki narodowościowej ZSRR. Przegląd badań, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, 50, 2015, 1, s. 119–168.

Piasecka J., Polskie globusy Ziemi z XIX i XX wieku, Lublin 2004.

Połuszejko G., Formela R., Polskie globusy Ziemi z lat 1856–1954, Lublin 2023.

Połuszejko G., Kozica K., 100 globusów na 100-lecie Polskiego Towarzystwa geograficznego. Polskie globusy z XIX–XXI wieku. Kartografowie, wydawcy, producenci, Lublin–Warszawa 2018.

Region Polski im. Dzierżyńskiego na Białorusi, [rubryka „Nowości Geograficzne”], „Wiadomości Geograficzne”, 4, 1932, s. 210.

Rezolucje uchwalone przez II Ogólnopolski Zjazd Nauczycieli Geografii, „Czasopismo Geograficzne”, 4, 1926, 3, s. 171–176.

Romer E., Powszechny atlas geograficzny, Lwów 1938.

Sawicki L., Polskie słownictwo geograficzne, t. 1: Terminologia regionalna ziem polskich, uchwalona i polecona przez Zjazd Geograficzny, zorganizowany staraniem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych w Krakowie, Kraków 1922, s. 3–4.

Szumański T., Obecny stan kartografii szkolnej w Polsce, „Czasopismo Geograficzne”, 4, 1926, 3, s. 161–167, dyskusja po wystąpieniu s. 168–169.

Taborska M., Globusy polskie. Polskojęzyczne globusy Ziemi 1840–2006, Kraków 2006.

Taborska M., Polskojęzyczne globusy doby nowopolskiej i ich krajowi wydawcy, „Opuscula Musealia”, 28, 2021, s. 91–135.

Динерштейн Е.А., 100 лет назад было создано Центральное издательство народов СССР, „История и Общество”, 30 IV 2024 // Dinerštejn E.A., 100 let nazad bylo sozdano Centralʹnoe izdatelʹstvo narodov SSSR, „Istoriâ i Obŝestvo”, 30 IV 2024, https://www-nashteatr-com.translate.goog/2024/04/30/100-let-nazad-bylo-sozdano-centralnoe-izdatelstvo-narodov-sssr/?_x_tr_sl=ru&_x_tr_tl=pl&_x_tr_hl=pl&_x_tr_pto=wapp [dostęp: 5 stycznia 2025].

Издательская деятельность Картографического заведения А.А. Ильина, „Российская Национальная Библиотека” // Izdatelʹskaâ deâtelʹnostʹ Kartografičeskogo zavedeniâ A.A. Ilʹina, „Rossijskaâ Nacionalʹnaâ Biblioteka”, https://expositions.nlr.ru/map_ilyin/ [dostęp: 15 stycznia 2025].

Калинин В.А., Алексей Алексеевич Ильи́н, „Большая российская энциклопедия”, 2004–2017 // Kalinin V.A., Aleksej Alekseevič Ilʹín, „Bolʹšaâ rossijskaâ ènciklopediâ”, 2004–2017, https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2005213 [dostęp: 15 stycznia 2025].

Картографическое заведение А. Ильина, „Новости Музеев” // Kartografičeskoe zavedenie A. Ilʹina, „Novosti Muzeev”, http://www.museum.ru/N18713 [dostęp: 15 stycznia 2025].

Кусов В.С., Ильин Алексей Афиногиенович, „Большая российская энциклопедия” // Kusov V.S., Ilʹin Aleksej Afinogienovič, „Bolʹšaâ rossijskaâ ènciklopediâ”, 2004–2017, https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2005225 [dostęp: 15 stycznia 2025].

Прокофьева Н., В глубинке Коми хранится глобус начала XX века, „Дзен”, 10 IX 2020 // Prokofʹeva N., V glubinke Komi hranitsâ globusnačala XX veka, „Dzen”, 10 IX 2020, https://dzen.ru/a/X1XFFfdJUSjkQG6D [dostęp: 16 grudnia 2024].

Aukcje internetowe:

https://www.dvaveka.ru

https://meshok.net

https://violity.com/ua

Netografia

https://www.demoscope.ru

https://kuriergalicyjski.com

http://www.museum.ru

http://stanislawow.net/historia/urszulanki.htm

https://urszulanki.pl/zgromadzenie/o-nas/historia.

https://wmuzeach.pl