Grupa czterech średniowiecznych rzeźb z dawnej ziemi chełmińskiej w świetle badań proweniencyjnych
DOI:
https://doi.org/10.12775/AUNC_ZiK.2025.005Słowa kluczowe
gotyk, średniowieczna rzeźba drewniana, sztuka XIV wieku, badania proweniencyjne , ziemia chełmińska, Toruń, Brodnica, Nowe Miasto Lubawskie, Muzeum Diecezjalne w Pelplinie, Muzeum Okręgowe w Toruniu, Chrystus w Ogrójcu, Maria Bolesna, Salvator MundiAbstrakt
Artykuł stanowi uzupełnienie luki badawczej w zakresie proweniencji średniowiecznej rzeźby z terenów dawnej ziemi chełmińskiej. Jego przedmiotem jest grupa czterech figur drewnianych z końca XIV wieku (Madonna Bolesna „z Gostkowa”, Madonna Bolesna „z Iławy”, Chrystus Pantokrator z Nowego Miasta Lubawskiego, Chrystus
w Ogrójcu z Brodnicy), które dotąd były słabo rozpoznane, błędnie identyfikowane lub całkowicie pomijane w literaturze. W wyniku przeprowadzonych kwerend archiwalnych ustalono, że rzeźby najprawdopodobniej funkcjonowały w różnych świątyniach miejskich. Na podstawie analizy źródłowej oraz formalnej wskazano ich potencjalną funkcję w przestrzeni sakralnej oraz zweryfikowano wcześniejsze hipotezy dotyczące ich pochodzenia, ustalono też prawdopodobne późniejsze ich losy. Artykuł wnosi nową wiedzę do badań proweniencyjnych nad rzeźbą średniowieczną, w szczególności dzięki wykorzystaniu niepublikowanych źródeł archiwalnych i fotografii, które wraz z aneksem źródłowym dopełniają tekst.
Bibliografia
Bandurska, Zofia, Dariusz Kacprzak, Piotr Kosiewski, Maria Romanowska-Zadrożna, Bożena Steinborn, i Magdalena Tarnowska. „Badania proweniencyjne muzealiów pod kątem ich ewentualnego pochodzenia z własności żydowskiej.” Muzealnictwo 53 (2012): 14–26.
Binnebesel, Wiktor. „Późnogotycka rzeźba snycerska na dawnej ziemi chełmińskiej po 1466 roku.” Rozprawa doktorska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2025.
Chmarzyński, Gwido. „Sztuka w Toruniu.” W Dzieje Torunia. Praca zbiorowa z okazji 700-lecia miasta, red. Kazimierz Tymieniecki, 469–544. Toruń: Zarząd Miejski w Toruniu, 1933.
Ciecholewski, Roman. Quis ut Deus: Schätze aus dem Diözesanmuseum Pelplin: Kunst zur Zeit des Deutschen Ordens = Skarby Muzeum Diecezjalnego w Pelpinie: sztuka z czasów zakonu krzyżackiego. Lüneburg: Verl. Norddeutsches Kulturwerk, 2000.
Clasen, Carl Heinz. Die mittelalterliche Bildhauerkunst Deutschordensland Preussen. T. 1. Berlin: Deutscher Verein für Kunstwissenschaft, 1939.
Dettloff, Szczęsny. Rzeźba polska do wieku XVIII. Warszawa: Wiedza o Polsce, 1932.
Folga-Januszewska, Dorota. „Muzea w Polsce 1989– 2008. Stan, zachodzące zmiany i kierunki rozwoju muzeów w Europie oraz rekomendacje dla muzeów polskich.” Raport opracowany na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2008.
Heise, Johann. Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen. T. 2 Kulmerland und Löbau. Danzig: A. W. Kafemann, 1884.
Heuer, Reinhold. Die Werke der bildenden Kunst und des Kunstgewerbes in Thorn bis zum Ende des Mittelalters. Toruń: W. Lambeck / Buchdruck. der Thorner Ostd. Ztg, 1916.
Jakubek-Raczkowska, Monika. Plastyka średniowieczna od XIII do XVI wieku. Katalog wystawy stałej Muzeum Narodowego w Gdańsku. Gdańsk: Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2007.
Jakubek-Raczkowska, Monika. Tu ergo flecte genua tua. Sztuka a praktyka religijna świeckich w diecezjach pruskich państwa zakonu krzyżackiego do połowy XV wieku. Pelplin: Bernardinum, 2014.
Jakubek-Raczkowska, Monika, i Monika Czapska. Bilde von Prage. Czeska rzeźba kamienna stylu pięknego około 1400 w państwie krzyżackim w Prusach. Katalog wystawy w Muzeum Zamkowym w Malborku. Malbork: Muzeum Zamkowe w Malborku, 2020.
Jakubek-Raczkowska, Monika, i Juliusz Raczkowski. „Gotycka figura Chrystusa w Grobie i jej miejsce w przestrzeni liturgicznej kościoła Franciszkanów w Toruniu.” W Dzieje i skarby kościoła Mariackiego w Toruniu. Materiały z konferencji przygotowanej przez Toruński Oddział SHS przy współpracy Instytutu Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa UMK, red. Katarzyna Kluczwajd, 181–202. Toruń: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora,” 2005.
Jakubek-Raczkowska, Monika, i Juliusz Raczkowski. „Gotyckie rzeźby z kościoła w Świerczynkach. Przyczynek do badań nad średniowiecznym dziedzictwem Torunia.” W Stare i nowe dziedzictwo Torunia, red. Juliusz Raczkowski, 108–125 (Studia i Materiały z Dziedzictwa Kulturowego Torunia i Regionu, 1). Toruń: Wydział Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, 2013.
Jakubek-Raczkowska, Monika, Juliusz Raczkowski, i Piotr Oliński. Księga klasztorów ziemi chełmińskiej. T. 1 Chełmno. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019.
Kruszelnicka, Janina. „Maria Bolesna.” W Ars sacra: dawna sztuka diecezji toruńskiej: katalog wystawy 5 XI–31 XII 1993 r., red. Michał Woźniak, 35. Toruń: Muzeum Okręgowe w Toruniu, 1993.
Kruszelnicka, Janina. Sztuka gotycka i sala sądowa. Informator o zbiorach i wystawie stałej Muzeum Okręgowego w Toruniu. Toruń: Muzeum Okręgowe w Toruniu, 1973.
Kruszelnicka, Janina, i Józef Flik. Zbiory gotyckiej rzeźby i malarstwa Muzeum Okręgowego w Toruniu. Toruń: Muzeum Okręgowe w Toruniu, 1968.
Lewandowska, Anna, Karolina Zalewska, i Katarzyna Zielińska. ABC. Podstawy prowadzenia badań proweniencyjnych. Szkolenie Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów (Szkolenia Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, t. 9). Warszawa: NIMOZ, 2015, https://www.nim.gov.pl/files/publications/24/ABC_Prowieniencja_internet.pdf (dostęp 4 października 2025).
Makowski, Bolesław. Sztuka na Pomorzu, jej dzieje i zabytki (Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. 9). Toruń: Wydawnictwo Popierania Nauki, 1932.
Olkowski, Roman. „O badaniu proweniencji muzealiów [w Muzeum Narodowym w Warszawie].” Muzealnictwo 53 (2012): 27–37.
Piekarski, Kazimierz. „O zadaniach i metodzie badań proweniencyjnych.” Przegląd Biblioteczny 3, z. 3 (1929): 388–415.
Raczkowski, Juliusz. Monumentalne zespoły Kolegium Apostolskiego na terenie dawnego państwa zakonnego w Prusach. Pelplin: Bernardinum, 2013.
Romanowska-Zadrożna, Maria. „Badania proweniencyjne, czyli habent sua fata artis opera.” Muzealnictwo 53 (2012): 12–13.
Romanowska-Zadrożna. Maria. „Badania proweniencyjne w Europie i Stanach Zjednoczonych.” Muzealnictwo 56 (2015): 134–149.
Romanowska-Zadrożna. Maria. „Badania proweniencyjne w Polsce (część 1).” Muzealnictwo 57 (2016): 134–148.
Romanowska-Zadrożna. Maria. „Badania proweniencyjne w Polsce (część 2).” Muzealnictwo 58 (2017): 172–184.
Rydelska, Lena. „Madonna z Gostkowa w zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu. Uwagi o proweniencji.” Rocznik Toruński 49 (2022): 199–214.
Rydelska, Lena. „Nierozpoznane rzeźby drewniane z terenów ziemi chełmińskiej. Przyczynek do badań nad czternastowiecznymi warsztatami snycerskimi w państwie zakonnym w Prusach.” Praca magisterska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2023.
Rydelska, Lena. „Studium zabytkoznawcze średniowiecznej rzeźby Mater Dolorosa z kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Gostkowie.” Praca licencjacka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2021.
Schmid, Bernhard. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg. Danzig: A. W. Kafemann, 1919.
Schmid, Bernhard. Die Denkmalpflege in der Provinz Westpreussen im Jahre...: Bericht an die Provinzialkommission zur Verwaltung der Westpreussen Provinzialmuseen zu Danzig. Danzig: A. W. Kafemann, 1904–1920.
Schmid, Bernhard. „Die gotischen Bildwerke der St. Johanniskirche.” Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn 19 (1911): 2–11.
Sinoracka, Katarzyna. „Gotycka Pieta z kościoła pw. św. Wawrzyńca w Kijewie Królewskim – przyczynek do badań nad warsztatami snycerskimi ziemi chełmińskiej na przełomie XIV i XV wieku.” W Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, red. Monika Jakubek-Raczkowska, 33–49 (Studia i Materiały z Dziedzictwa Kulturowego Torunia i Regionu, 4). Toruń: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora,” 2021.
Sinoracka, Katarzyna. „Studium zabytkoznawcze gotyckiej Piety z kościoła św. Wawrzyńca w Kijewie Królewskim. Przyczynek do badań nad działalnością warsztatów snycerskich czynnych na przełomie XIV i XV wieku w Toruniu.” Praca magisterska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2019.
Starzyński, Juliusz, i Michał Walicki. Dzieje sztuki polskiej. Warszawa: M. Arct, 1936.
Walicki, Michał, Polska sztuka gotycka: katalog wystawy zorganizowanej przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości w Warszawie (kwiecień–maj 1935 roku). Warszawa: Instytut Propagandy Sztuki, 1935.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 lena rydelska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
CC BY-ND 4.0. Posiadaczem prawa autorskiego (Licencjodawcą) jest Autor, który na mocy umowy licencyjnej udziela nieodpłatnie prawa do eksploatacji dzieła na polach wskazanych w umowie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji niewyłącznej na korzystanie z Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego w następujących polach eksploatacji: a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (e-book, audiobook); c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego; d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera; e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY-ND 4.0) poprzez platformę cyfrową Wydawnictwa Naukowego UMK oraz repozytorium UMK.
- Korzystanie przez Licencjobiorcę z utrwalonego Utworu ww. polach nie jest ograniczone czasowo ilościowo i terytorialnie.
- Licencjodawca udziela Licencjobiorcy licencji do Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego nieodpłatnie na czas nieokreślony
PEŁEN TEKST UMOWY LICENCYJNEJ >>
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 55
Liczba cytowań: 0
