https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/issue/feed Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 2021-12-05T09:16:40+01:00 Monika Jakubek-Raczkowska Monika.Jakubek-Raczkowska@umk.pl Open Journal Systems <p><strong>NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE</strong></p> <p>Interdyscyplinarne czasopismo, założone w 1966 roku na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, od przeszło 50 lat <strong>integruje</strong> analizy i metody nauk humanistycznych (nauki o sztuce, nauki o kulturze i religii), dyscypliny sztuki plastyczne i konserwacja dzieł sztuki oraz nauk ścisłych i przyrodniczych w zakresie <strong>badań i konserwacji-restauracji</strong> zabytków kultury materialnej, a także rozważania teoretyczne w dziedzinie <strong>ochrony dziedzictwa kulturowego</strong> oraz muzeologii. </p> <p>Dyscypliny wiodące, zwiazane z jednostką wydającą tytuł:<br /><strong>nauki o sztuce</strong> / <strong>sztuki plastyczne i konserwacja dzieł</strong> <strong>sztuki</strong>.<strong> </strong></p> <p>Punktacja: <strong>20</strong></p> <p>Archiwalne numery czasopisma (1974-2005) dostępne są w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej<a href="https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/11504/edition/19937#structure"><strong> &gt;&gt;&gt;</strong></a>.</p> <p> </p> https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/36406 Rzeczy pośrednie, adiafora, semiofory 2021-12-05T09:13:36+01:00 Michał F. Woźniak mwozniak@umk.pl <p>Autor podejmuje problem miejsca i funkcji obrazów w luterańskiej przestrzeni kościelnej wychodząc od nowej książki Burkharda Kunkela. Wbrew tytułowi nie jest ona poświęcona tworzeniu obrazów i sporom pomiędzy głównymi przedstawicielami Reformacji oraz pomiędzy różnymi jej odłamami. Głównym jej tematem jest zarówno obecność, akceptacja rozmaitych średniowiecznych przedreformacyjnych, rzeczy, zastanych w przejmowanych świątyniach – nie tylko obrazów czy rzeźb, ale innych sprzętów i przedmiotów liturgicznych, a także druków; daleko istotniejszy wszakże jest proces obchodzenia się z nimi, rozmaite sposoby akceptacji lub odrzucenia, czy też modyfikacji owych rzeczy dla nowych potrzeb konfesyjnych. Autor dyskutuje też – podnoszoną przez Kunkela – kwestię ich funkcji jako adiafory, ich znaczenia jako semioforów: nie należących do podstaw wyznaniowych Reformacji luterańskiej, niemniej mających duże znaczenie identyfikacyjne.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Michał F. Woźniak https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/36407 O książce Beaty Długajczyk i Leszka Machnika na temat muzeum Lubomirskich we Lwowie 2021-12-05T09:16:40+01:00 Tomasz F. de Rosset tfrosset@umk.pl <p>Artykuł jest prezentacją i oceną książki Beaty Długajczyk i Leszka Machnika na temat muzeum Lubomirskich we Lwowie (Muzeum Lubomirskich 1823–1940. Zbiór malarstwa, Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 2019).</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Tomasz F. de Rosset https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/36400 „Muzeum” w XVIII wieku 2021-12-04T18:23:49+01:00 Michał Mencfel mmencfel@amu.edu.pl <p>Przedmiotem studium są znaczenia, jakie nadawano pojęciu „muzeum” w XVIII wieku. Analizie poddano definicje terminu „muzeum” zawarte w traktatach kolekcjonerskich oraz przede wszystkim w słownikach i encyklopediach. Teksty źródłowe pochodzą w większości z niemieckiego i francuskiego obszaru językowego, gdyż w nich szczególnie wyraźnie zaznaczyło się zjawisko zmiany zbioru desygnatów nazwy „muzeum”, a zarazem były one nośnikami nieco odmiennych tradycji.</p> <p>Wskazuje się na trzy główne przemiany, jakie dokonały się w rozumieniu słowa „muzeum” w XVIII wieku. Po pierwsze, „muzeum” zaczęło w sposób konsekwentny oznaczać przestrzeń realną, a nie również wirtualną (dyskursywną). Po drugie, zaczęło ono oznaczać przestrzeń raczej publiczną niż prywatną. Po trzecie – przestrzeń kolekcjonerską, ekspozycyjną, służącą w pierwszym rzędzie doświadczeniu sensualnemu, a nie przestrzeń wiedzy, służącą przede wszystkim doświadczeniu intelektualnemu. W konsekwencji złożonych procesów kulturowych stopniowo ukształtowało się rozumienie nazwy „muzeum” jako realnej i publicznej przestrzeni ekspozycyjnej.</p> 2021-12-04T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2021 https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/34140 Dwie kolekcje sztuki nowoczesnej Pierwszej Republiki Czechosłowackiej i ich twórcy - Vincenc Kramář i Josef Polák 2021-05-15T22:35:11+02:00 Aldona Daria Tołysz aldona.tolysz@gmail.com <p>W dwudziestoleciu międzywojennym w Pierwszej Republice Czechosłowackiej powstały dwie publiczne kolekcje sztuki nowoczesnej, w których gromadzono sztukę zagraniczną. Jednym z najważniejszych inicjatorów zakupów sztuki francuskiej w Moderni galerie był wybitny kolekcjoner i historyk sztuki Vincenc Kramář. W tym samym czasie do zbiorów Muzeum Wschodniosłowackiego w Koszycach za sprawą prawnika i historyka sztuki Josefa Poláka zaczęto nabywać dzieła artystów węgierskich. Kolekcje te powstały w wyniku wydarzeń politycznych, ale przede wszystkich dzięki pasji i zdolnościom Kramářa i Poláka. Artykuł ma na celu przybliżenie ich sylwetek oraz podejmowanych przez nich działań na rzecz gromadzenia sztuki nowoczesnej.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/33902 Malarka (nie)zwykła. Wanda Gentil-Tippenhauer i jej związki z międzywojenną Bydgoszczą 2021-08-30T18:08:45+02:00 Anna Nadolska a.szybowicz@wp.pl <p>Wanda Gentil-Tippenhauer kojarzona jest głównie z twórczością zakopiańską. Zanim ta urodzona na Haiti malarka i miłośniczka gór osiadła w stolicy Tatr, w okresie międzywojennym utrzymywała prywatne i zawodowe kontakty z Bydgoszczą. W mieście nad Brdą, gdzie mieszkała z matką i siostrą, brała udział w działalności bydgoskiego środowiska artystycznego. W jej dorobku twórczym można znaleźć prace plastyczne, do których inspirację czerpała z pięknych widoków i architektury Bydgoszczy. Z dużym powodzeniem prezentowała swoje akwarele i inne dzieła na wystawach organizowanych przez lokalne Muzeum Miejskie, z „Pierwszą wystawą artystek polskich” (1930) na czele; dzięki temu pozyskano kilka jej obrazów i chustę batikową do tutejszych zbiorów muzealnych. Gentil-Tippenhauer jest jedną z nielicznych artystek, które kreowały bydgoską plastykę w Drugiej Rzeczypospolitej, jednak bydgoszczanom związki, jakie niewątpliwie miała z miastem nad Brdą, pozostają właściwie nieznane. Warto omówić aktywność tej (nie)zwykłej artystki w życiu kulturalnym międzywojennej Bydgoszczy, jej działalność artystyczną i literacką – także na tle twórczości innych przedwojennych malarek.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/35674 Piękna Madonna Gdańska i Madonna z kaplicy św. Anny we Fromborku w świetle badań petrograficznych 2021-10-08T13:14:45+02:00 Wojciech Bartz wojciech.bartz@uwr.edu.pl Monika Jakubek-Raczkowska Monika.Jakubek-Raczkowska@umk.pl <p>Studium jest poświęcone identyfikacji materiałoznawczej oraz potwierdzeniu wspólnoty warsztatowej i proweniencji stylu dwóch rzeźb z ok. 1420–1430, zachowanych z dziedzictwa artystycznego państwa zakonnego w Prusach: Pięknej Madonny Gdańskiej (w Bazylice Mariackiej w Gdańsku) i – silnie uszkodzonej – rzeźby Madonny z kaplicy św. Anny we Fromborku (obecnie w zbiorach Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku). Oba posągi, odosobnione na tle sztuki regionu przez swój kamienny surowiec, formę artystyczną oraz monumentalną skalę, zostały odkute z tej samej skały, pozyskanej najpewniej z kamieniołomów w dorzeczu Skaldy, w jednym warsztacie o zdecydowanie zachodniej formacji artystycznej. Choć rozpoznanie materiału nie rozstrzyga definitywnie o genezie artystycznej rzeźb, źródeł stylu ich obu można dzięki niemu o wiele pewniej niż dotychczas upatrywać w sztuce franko-niderlandzkiej. Nie można ostatecznie zawyrokować, czy rzeźby te powstały na Pomorzu w warsztacie niderlandzkiego twórcy, dla którego sprowadzono materiał pozyskiwany na obszarze Hainaut-Artois / Flandrii francuskiej, czy też są importami z południowych Niderlandów – ta druga możliwość, łącząca pochodzenie surowca i pochodzenie formy, wydaje się jednak dużo bardziej prawdopodobna. Tekst prezentuje szczegółowo metodykę badań próbek pobranych z obu rzeźb i płynące z nich wnioski, dające dowód wysokiego potencjału analiz petrograficznych dla historii sztuki, a także pogłębia charakterystykę porównawczą obu zabytków na tle rzeźby europejskiej pierwszej połowy XV wieku. Celem studium jest z jednej strony określenie ich proweniencji artystycznej w konfrontacji z wynikami badań skały (niezwykle istotne zarówno dla badań regionalnych, jak i dla światowych studiów nad stylem pięknym); z drugiej – wprowadzenie do szerszej dyskusji nad geografią złóż i tworzywem rzeźby średniowiecznej nieznanego dotąd materiału badawczego (z pełną dokumentacją badań petrograficznych, umożliwiającą dalsze analizy porównawcze). </p> 2021-12-04T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2021 Wojciech Bartz, Monika Jakubek-Raczkowska https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/34007 Specyfika techniki i technologii bizantyńsko-ruskich fresków fundacji Jagiellonów 2021-05-04T13:39:03+02:00 Agata Mamoń amamon@op.pl <p>Malowidła bizantyńsko-ruskie fundacji Jagiellonów ze względu na technologię i technikę charakteryzują się znaczną odmiennością w porównaniu do zachowanych na terenie Polski średniowiecznych malowideł ściennych. Stanowią one jednolitą i odrębną grupę wśród monumentalnych malowideł tego okresu, między innymi ze względu na specyfikę wykonania, zaliczaną do tzw. fresku mokrego. Różnice te dotyczą zarówno rodzajów i sposobów stosowania materiałów, jak i samej budowy malowideł. Brak technicznego i technologicznego podobieństwa do monumentalnego malarstwa średniowiecznego jest uzasadniony pochodzeniem wschodnich arteli, których członkowie stosowali tradycyjne dla sztuki Kościoła Wschodniego przepisy techniczne i receptury nieznane na gruncie łacińskim. Najbardziej zauważalną różnicą jest rodzaj używanych zapraw zwykle czysto wapiennych, pozbawionych piasku, z dodatkiem wypełniaczy roślinnych w postaci roślin włóknodajnych, które nadają szczególne cechy tynkom. Innymi typowymi cechami są: warstwowy sposób budowania warstwy malarskiej, użycie podmalowań (tzw. rieft) zwłaszcza w tłach pod warstwy wykonane za pomocą azurytu i malachitu. Warto wspomnieć również o stosowaniu przez malarzy ruskich pewnego rodzaju synopii, rytów oraz typowych pigmentów. Wszystkie elementy budowy fresków bizantyńsko-ruskich mają istotny wpływ na ich zachowanie i problemy konserwacji.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/34091 Influence of Arsenic Compounds on the Colour Palette of 15th- and 16th-Century Icons from the National Museum in Cracow 2021-05-09T16:15:37+02:00 Dominika Anna Tarsińska-Petruk dpetruk@mnk.pl <p>Wpływ związków arsenu na paletę barw piętnasto- i szesnastowiecznych ikon z Muzeum Narodowego w Krakowie</p> <p>Muzeum Narodowe w Krakowie posiada w swojej kolekcji piętnasto- i szesnastowieczne ikony z terenów dawnej Rzeczypospolitej, wyróżniające się obecnością związków<br />arsenu zarówno w barwnych warstwach malowidła, światłach, jak i na powierzchni gładkich teł – co należy do rzadkości. W historycznych traktatach malarskich żółty siarczek arsenu – aurypigment (As₂S₃) – w połączeniu z indygiem stosowano do otrzymania zieleni, a samodzielnie lub w połączeniu z bielami do imitacji złoceń, w tym chryzografii. Wśród najstarszych późnobizantyńskich traktatów malarskich tło wykonane aurypigmentem zostało wymienione jedynie w rękopisie ormiańskim. Mineralne i syntetyczne formy niestabilnych chemicznie pigmentów arsenowych, takie jak aurypigment, realgar i pararealgar (As4S4 lub AsS), ulegają degradacji do częściowo transparentnego trójtlenku arsenu (arsenolitu). Zmiany kolorystyczne zidentyfikowane w mieszaninach kolorystycznych, a szczególnie tłach dziewięciu ikon z kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie, wraz z analizą techniki i technologii na podstawie opublikowanych badań, pozwalają na przyporządkowanie czterech z nich: ikony Chrystus Pantokrator z archaniołami (MNK XVIII-27) – omówionej w niniejszym artykule, a także ikon Św. Jan Chrzciciel i św. Paweł (z rzędu Deesis, MNK XVIII-26), Sąd Ostateczny (MNK XVIII-10) oraz Sąd Ostateczny (MNK XVIII-32), do ormiańskiej i południowobałkańskiej tradycji malarskiej.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/34234 Konserwacja i badania technologiczne obrazu Św. Katarzyna Aleksandryjska Hansa Süssa von Kulmbach z Muzeum Narodowego w Krakowie – Muzeum Książąt Czartoryskich 2021-05-27T13:30:02+02:00 Małgorzata Ewa Chmielewska mchmielewska@mnk.pl <p>W latach 1999–2001 autorka przeprowadziła kompleksową konserwację obrazu Św. Katarzyna Aleksandryjska z Kolekcji Książąt Czartoryskich, który identyfikowany jest z tryptykiem maryjnym namalowanym przez Hansa Kulmbacha dla klasztoru oo. Paulinów na Skałce. Oryginalna część obrazu ma kształt owalu, który prawdopodobnie został wycięty z całopostaciowego przedstawienia umieszczonego niegdyś na rewersie skrzydła tryptyku. Obraz na początku XX wieku poddano gruntownej konserwacji, w trakcie której powiększono go, zmieniając kształt na prostokątny, a na dodanej partii wykonano malarskie uzupełnienia. Obecnie zrezygnowano z wykonanych wówczas rekonstrukcji zachowując zmiany wprowadzone w obrębie podobrazia. Wyeksponowano wyłącznie oryginalne malowidło w odpowiednio zaprojektowanej nowej oprawie. Integralną częścią konserwacji było wykonanie badań fizykochemicznych,<br />dzięki którym możliwe było określenie wielu szczegółów budowy technologicznej obrazu oraz techniki warsztatowej mistrza.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/33969 Badania techniki i technologii malarskiej cudami słynącej Piety z Czarnego Potoku (1649 r.) 2021-04-30T23:09:20+02:00 Anna Borowska annabor@mp.pl Maria Goryl mgoryl@asp.krakow.pl Małgorzata Walczak mwalczak@asp.krakow.pl <p>W ramach trzeciego naboru wniosków MOLAB/FIXLAB PL w 2019 r. zrealizowano program badań obrazu tablicowego z cudami słynącym wizerunkiem Matki Boskiej Bolesnej, tzw. Piety z Czarnego Potoku (1649 r.), której autorstwo przypisuje się antwerpskiemu malarzowi wykształconemu w Rzymie – Mateuszowi Ingermanowi, osiadłemu w Małopolsce w XVII w. Obraz został z obu stron sfotografowany w światłach analitycznych (VIS, Na, UV, IR), a następnie poddany skanowaniu metodą makrofluorescencji rentgenowskiej (MA–XRF), dzięki czemu uzyskano czytelne mapy rozkładu pierwiastków na jego powierzchni i wstępną ocenę użytych przez artystę pigmentów oraz zasięg późniejszych przekształceń. Na odwrociu, pod widniejącym napisem czernią, odnaleziono jego pierwotną wersję o zbieżnej treści, z dodatkowo widocznymi dwiema kolejnymi literami nazwiska dawnego proboszcza kościoła w Czarnym Potoku. Z kluczowych miejsc malowidła pobrano i przygotowano przekroje boczne, które poddano energodyspersyjnej analizie rentgenowskiej na skaningowym mikroskopie elektronowym z analizatorem EDS (SEM-EDS), co pozwoliło na szczegółowe rozpoznanie stratygrafii poszczególnych partii obiektu i ich składu. Stwierdzono występowanie na obrazie ciekawej imprimitury oraz użycie w warstwach malarskich: kredy, gipsu, bieli ołowiowej, minii, vermillionu, ochry, aurypigmentu/realgaru, glejty ołowiowej, azurytu, smalty, ultramaryny, czerni kostnej, roślinnej, umbry oraz laserunków organicznych, w tym kraplaku. W trakcie badań potwierdzono autentyczność wyjątkowej aureoli wokół głowy Matki Bożej. Badania uzupełniono analizą spoiw<br />metodą spektroskopii adsorpcyjnej w podczerwieni (FTIR). Ustalono, że tablica pokryta jest zaprawą kredowo-klejową, a malowidło wykonano w technice białkowo-żywicznej.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/36404 The History of Dowry Chests Captured in Wood: Dendrochronological Research on Chests from the Palace of the Grand Master of the Knights of Rhodes, Greece 2021-12-05T08:54:10+01:00 Anastasia Christopoulou anchristo@umk.pl Barbara Gmińska-Nowak b_gminska_nowak@umk.pl Tomasz Ważny twazny@umk.pl <p><strong>Historia skrzyń posagowych ukryta w drewnie: badania dendrochronologiczne skrzyń z Pałacu Wielkich Mistrzów w Rodos, Grecja</strong></p> <p>Skrzynie stanowiły ważny element wyposażenia domostw oraz budynków sakralnych do końca XVIII wieku. Używane były do przechowywania różnego rodzaju przedmiotów, zarówno w życiu codziennym, jak i przy specjalnych okazjach – przykładem są skrzynie posagowe. Obecnie zabytkowe skrzynie można znaleźć w muzeach,<br />klasztorach, pałacach, budynkach historycznych oraz kolekcjach prywatnych, wiele z nich jest szczególnie interesujących pod względem estetyki, etnografii, historii.<br />W niniejszym artykule prezentujemy wyniki badań drewna pięciu skrzyń należących do kolekcji muzeum mieszczącego się w Pałacu Wielkich Mistrzów w mieście Rodos (Grecja, wyspa Rodos). Większość zbadanych skrzyń wykonana została z drewna orzechowego, jedna z drewna iglastego. Skrzynię wykonaną z drewna iglastego zakwalifikowano do badań dendrochronologicznych. Zarówno obserwacja makroskopowa drewna, jak i wyniki analiz dendrochronologicznych sugerują, że skrzynia została<br />wykonana z drewna cedrowego (Cedrus libani) pochodzącego z Turcji. Najmłodszy zachowany przyrost został wydatowany na rok 1698. Uzyskane wyniki pozwalają<br />ustalić powstanie skrzyni na początek XVIII wieku. Pochodzenie drewna potwierdza istnienie kontaktów handlowych pomiędzy Europą a wschodnimi Wyspami Egejskimi, które w tamtym czasie należały do imperium osmańskiego.</p> 2022-01-26T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2022 Anastasia Christopoulou, Barbara Gmińska-Nowak, Tomasz Ważny https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/34112 Handel pigmentami miedziowymi ze złóż świętokrzyskich w świetle źródeł archiwalnych 2021-05-12T22:35:49+02:00 Michał Witkowski mwitkowski@muzeum-wilanow.pl Sylwia Svorová Pawełkowicz s.pawelkowicz@interia.pl <p>W regionie geograficznym Gór Świętokrzyskich, w pobliżu Kielc, znajdowały się dwa ważne w okresie staropolskim ośrodki wydobycia rud miedzi – położona w Paśmie Chęcińskim Miedzianka oraz leżąca w obecnej aglomeracji kieleckiej Miedziana Góra. Artykuł porusza zagadnienie handlu pigmentami miedziowymi (azurytem, malachitem i grynszpanem) pochodzącymi z przedmiotowych złóż na przestrzeni XVI–XVIII w. W źródłach archiwalnych informacje na temat handlu materiałami artystycznymi pojawiają się w dokumentach prawnych dotyczących przywilejów górniczych oraz aktach gospodarczych, w tym rachunkach dworów królewskich i biskupich, a także lustracjach dóbr królewskich i majątków biskupstwa krakowskiego oraz krakowskiej kapituły katedralnej. Cenne wiadomości o funkcjonowaniu kopalń pozyskano również z fragmentarycznie zachowanych w odpisach chęcińskich ksiąg żupniczych oraz akt miejskich, gdzie zawarte są również szczegóły dotyczące zarówno sprzedawców, jak i ich dłużników. Zebrane informacje wskazują, że pigmenty ze złóż świętokrzyskich wykorzystywano do dekoracji zamków królewskich w Krakowie i Warszawie oraz zamku wielkoksiążęcego w Wilnie, a niektóre z nich, jak np. malachit, eksportowano do Europy Zachodniej.</p> 2021-12-05T00:00:00+01:00 Prawa autorskie (c) 2021 Acta Universitatis Nicolai Copernici Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo