Jan Jerzy Przebendowski, Grand Treasurer of the Crown, and His Archive
DOI:
https://doi.org/10.12775/AKZ.2025.008Keywords
Jan Jerzy Przebendowski – Grand Treasurer of the Crown, Royal Prussia, 17th century, 18th century correspondence, Przebendowski family archive, First Polish RepublicAbstract
Although the life and activities of Jan Jerzy Przebendowski, Grand Treasurer of the Crown, have already been the subject of numerous publications, there remain several areas that still offer potential for fruitful exploration. The longevity of this figure and, above all, his tangible influence on the fate of the country in the early 18th century have led scholars to focus mainly on that period, somewhat neglecting his earlier activity. This article seeks, at least in part, to fill that gap. The first section of the paper discusses the family coat of arms, which evolved over the years, posing considerable challenges to heraldists and resulting in various interpretations and representations. The second section focuses on the earliest part of Przebendowski’s life – the least studied period – which, in his case, spanned as many as sixty years. It seems that several previously unknown or misinterpreted facts from his biography have been clarified here. Przebendowski’s “senatorial” period is undoubtedly the best known, particularly in terms of his public service. Consequently, this study emphasizes his possessions, which until now have been described only superficially. The final part of the article examines Jan Jerzy Przebendowski’s archive in the broad sense of the term – specifically, the surviving remnants scattered across various domestic and foreign archives, whose fate became intertwined with that of the Radziwiłł family’s archives. The focus here is mainly on the materials preserved in the still unorganized and unprocessed portion of the Radziwiłł Warsaw Archive held at the Central Archives of Historical Records. The hope is that this information will inspire further research and help make the collection more accessible.
References
Achremczyk, Stanisław. „Jan Jerzy Przebendowski”. W Wybitni pomorzanie XVIII wieku. Szkice biograficzne. 144–53. Pomorze Gdańskie 15. Wrocław; Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983.
Akta majątku Leźno i Pępowo, pow. kartuski 1621–1921. Archiwum Państwowe w Gdańsku. 10/993/0.
Akta majątku Sulmin i Niestępowo, pow. kartuski [1338–1499] 1500–1 826. Archiwum Państwowe w Gdańsku. 10/989/0.
Akta miasta Gdańska [1253; 1284] 1310–1815 [1944]. Archiwum Państwowe w Gdańsku. 10/300/0.
Akta miasta Torunia 1251–1945 [1961]. Archiwum Państwowe w Toruniu. 69/1/0.
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. „Zbiór Dokumentów Pergaminowych AGAD. Wstępna wersja robocza II ’24. Inwentarz, układ w kolejności sygnatur”. Udostępniono 5. 01. 2025. https://agad.gov.pl/inwentarze/perg_skan_II_23.xml.
Archiwum Sczanieckich z Nawry [1381] 1459–1981. Archiwum Państwowe w Toruniu. 69/833/0.
Archiwum Skarbu Koronnego 1388–1826. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/7/0.
Archiwum Warszawskie Radziwiłłów [1178] 1190–1947. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/354/0.
Bobrowicz, Jan Nepomucen, red. Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych. T. VII. Lipsk: nakł. i dr. Breitkopfa i Hærtela, 1841.
Cieślak, Edmund, red. Historia Gdańska. T. 3., cz. 1: 1655–1793. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1993.
Czaplewski, Paweł. Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich, 1454–1772. Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu 26–28. Toruń 1921.
Dygdała, Jerzy. „Nowe pałace dwóch podskarbich koronnych z doby saskiej Jana Jerzego Przebendowskiego i Jana Ansgarego Czapskiego jako symbol awansu społecznego”. W Dom, majątek, sługa. Manifestacja pozycji elit w przestrzeni materialnej i społecznej (XIII–XIX w.), zredagowali Marcin Rafał Pauk i Monika Saczyńska, 179–200. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2010.
Dygdała, Jerzy. „Pałac podskarbiego wielkiego koronnego Jana Jerzego Przebendowskiego w Leźnie koło Gdańska w pierwszej połowie XVIII wieku”. Zapiski Historyczne 81, z. 1 (2016): 37–62.
Dygdała, Jerzy. „Przebendowscy – osiemnastowieczni magnaci w Prusach Królewskich”. W Najstarsze dzieje Wejherowa, zredagowali Stanisław Gierszewski i Regina Osowicka, 77–81. Wejherowo: Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej: Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Wejherowskiej, 1988.
Dygdała, Jerzy. „Przebendowski Jan Jerzy h. Kuna (1639–1729)”. W Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego. T. 3: L–P, zredagowali Stanisław Gierszewski i Zbigniew Nowak, 499–500. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe; Wydawnictwo Gdańskie, 1997.
Dzięcielski, Marek. „Przebendowscy. Szkic genealogiczno-historyczny”. Biuletyn Historyczny Lęborskiego Bractwa Historycznego i Muzeum w Lęborku, z. 1 (2001): 4–45.
Radvilų skolų negrinėjimo komisija 1431–1937 [Komisjka do rozdziału majątku Radziwiłłów]. Lietuvos valstybės istorijos archyvas,Vilnius. F.459.
Genealogisches Taschenbuch der gräflichen Häuser auf das Jahr 1853, 26. Gotha: Perthes, 1853.
Grodzicki, Stanisław, Krzysztof Fokt, i Marcin Kwiecień, red. Volumina Constitutionum. T. 4, Vol. 2: 1659–1668. Kancelaria Sejmu. Wydawnictwo Sejmowe, 2017.
Grodzicki, Stanisław, Krzysztof Fokt, i Marcin Kwiecień, red. Volumina Constitutionum. T. 5, Vol. 1: 1669–1696. Kancelaria Sejmu. Wydawnictwo Sejmowe, 2022.
Grzebień, Ludwik. Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995. Kraków: Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego. Instytut Kultury Religijnej; Wydawnictwo WAM, 1996. https://www.jezuici.krakow.pl/bibl/enc.htm.
Jankowski, Rafał. „Burzliwe losy archiwum Radziwiłłów z Nieświeża od XV w. do 1838 r.”. Miscellanea Historico-Archivistica 9 (2000): 37–68.
Jankowski, Rafał. „Archiwum Warszawskie Radziwiłłów w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie”. Udostępniono 5. 01.2025. https://www.agad.gov.pl/ar/ar.html#ARW1.
Klemp, Aleksander. Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe 1994.
Kochowski, Wespazjan Hieronim. Roczniki Polski. Klimakter czwarty (1669–1673). Zredagował Leszek Andrzej Wierzbicki. Przetłumaczył August Mosbach. Pamiętniki z XVII–XX w. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2011.
Kościelak, Sławomir. Jezuici w Gdańsku od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku. Gdańsk; Kraków: Gdańskie Towarzystwo Naukowe; Wydawnictwo WAM, 2003.
Lengnich, Gotfryd. Geschichte der Preussischen Lande Polnischen Antheils unter der Regierung der Könige Michaels und Johann des Dritten führnehmlich aus ungedruckten Nachrichten zusammen getragen und mit Urkunden versehen. Bd. 8. Gdańsk: Thomas Johann Schreiber, E. Hoch-Edl. Hochweis. Raths und des löbl. Gymnasii Buchdrucker, 1748.
Majątek Przygodzice – Radziwiłłowie 1608–1941. Archiwum Państwowe w Poznaniu. 53/957/0
Markiewicz, Mariusz, i Andrzej Sowa. „Przebendowski Jan Jerzy, h. Własnego (1639–1729)”. W Polski słownik biograficzny, 28: 649–58. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1984–1985.
Metryka Koronna 1414–1839. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/4/0.
Mikulski, Krzysztof. Urze̜dnicy Prus Królewskich XV–XVIII wieku. Spisy. Urzȩdnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku 5/2. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.
Niesiecki, Kasper. Korona polska przy złotej wolności starożytnemi rycerstwa polskiego i Wielkiego Xięstwa Litewskiego kleynotami, najwyższemi honorami, heroicznym męstwem i odwagą, wytworną nauką, a najpierwey cnotą, pobożnością i świątobliwością ozdobiona. Potomnym zaś wiekom na zaszczyt i nieśmiertelną sławę pamiętnych w tej Oyczyźnie synów podana. T. 3. Lwów: Drukarnia Collegium Lwowskiego Soc. Jesu 1740.
Nowosad, Wiesław. „Źródła do dziejów Prus Królewskich w zespole „Książęta Radziwiłłowie" (Fond 694) w Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi w Mińsku”. Archiwa – Kancelarie – Zbiory 4 (6) (2013): 11–32.
Nowosad, Wiesław. Archiwa szlachty Prus Królewskich. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005.
Paczkowski, Józef, red. Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Fontes TNT 32. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1938.
Parafia Żukowo. Archiwum Archidiecezji Gdańskiej. W–1777.
Perłakowski, Adam. Jan Jerzy Przebendowski jako podskarbi wielki koronny (1703–1729). Studium funkcjonowania ministerium. Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagiellonica” 2004.
Perłakowski, Adam. Jan Jerzy Przebendowski podskarbi wielki koronny i dobrodziej ostrowicki. Szkic biograficzny. Kraków; Ostrów Wielkopolski: Muzeum Miasta Ostrowa Wielkopolskiego 2014.
Prokop, Krzysztof R. „Wypisy źródłowe do biografii z czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz niewoli narodowej doby zaborów (XVI-XIX w.). Część IV”. Archiwa, Biblioteki, Muzea Kościelne 85 (2006) 305–77.
Pułaski, Franciszek, red. Źródła do poselstwa Jana Gnińskiego wojewody chełmińskiego do Turcyi w latach 1677–1678, Warszawa: nakładem Świdzińskich i Ordynacji Krasińskich, 1907.
Rachuba, Andrzej. „Radziwiłł Jan Mikołaj Aleksander h. Trąby (1681–1729), wojewoda nowogródzki, ordynat klecki”. W Polski słownik biograficzny, 30: 199–202. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Polska Akademia Nauk. Instytut Historii, 1987.
Raczyński, Edward, red Historya panowania Jana Kazimierza z klimakterów Wespazyana Kochowskiego przez współczesnego tłómacza w skróceniu na polski język przełożona. Wyd. z rękopismu w roku 1840 przez Edwarda Raczyńskiego teraz podług oryginału poprawiona i powtórnie wydrukowana. T. 3. Poznań: Kamieński i Spółka, 1859.
Radzivilly, knâzʹâ (familʹnyj fond) [Książęta Radziwiłłowie] 1511–2006. Nacionalʹnyj istoričeskij arhiv Belarusi, Minsk. F. 694
Sąd Grodzki w Kiszporku 1633–1772. Archiwum Państwowe w Gdańsku. 10/2/0.
Sieben Jahrhunderte Flemmingscher Chronik. Eine Festgabe zum Jahre 1909 Herausgegeben im Auftrage der Familie. Bd. 1: Personengeschichte des burg- und schlossgesessenen Gechlechts derer von Flemming, Görlitz: C.A. Starke, 1909.
Sito, Jakub. „Pałac Przebendowskich w Warszawie i geneza jego architektury”. TECHNE. Seria Nowa, nr 9 (2022): 101–18. https://doi.org/10.18778/2084-851X.13.06.
Sito, Jakub. „Z dziejów budowy pałacu Przebendowskich w Warszawie”. Sztuka i Kultura 5 (2017/2018): 109–127.
„Summaryusz papierow do dobr tak ziemskich jako y krolewczyzn w wojewodztwie pomorskim powiecie gdańskim leżących podług kontraktu między [...] Ignacym Przebendowskim a Adamem Grabowskim [...]”. 4207/III. Biblioteka Narodowa Ossolineum
Volumina legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX. Pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782 wydanego. Volumen quintum ab anno 1669 ad annum 1697 acta Reipublice continens. Petersburg: nakładem i drukiem Jozafata Ohryzki, 1860.
Wierzbicki, Leszek Andrzej. Deputaci Trybunału Koronnego 1578–1794. Spis. Cz. 3: 1661–1700. Warszawa; Lublin: Kancelaria Sejmu. Wydawnictwo Sejmowe; Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 2017.
Włodarski, Aleksander. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. Ze zbiorów Seweryna hr. Uruskiego i materiałów archiwalnych. T.15. Warszawa: skład główny Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1931.
Zbiór dokumentów papierowych 1395–1931. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/2/0.
Zbiór dokumentów pergaminowych 1155–1939. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/1/0.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Wiesław Nowosad

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 18
Number of citations: 0