Adam Smith o instynktach i popędach

Anna Markwart

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/szhf.2016.010

Abstrakt


Artykuł charakteryzuje i analizuje pojęcia instynkt i popędy używane przez Adama Smitha. Pojawiają się one przede wszystkim w dwóch pracach filozofia: Teorii uczuć moralnych oraz w eseju Of the External Senses poświęconym zmysłom zewnętrznym. Smith dostrzegał, że istnieją wrodzone mechanizmy sugerujące istnienie podstawowych potrzeb oraz wskazujące środki prowadzące do zaspokojenia tychże potrzeb. Uwagi te dotyczyły nie tylko głodu i pragnienia, lecz także, np.: popędu seksualnego (spostrzeżenia autora na ten temat zdają się wyprzedzać epokę). Uznawał potrzebę samozachowania i troskę o własne dobro za kluczowe motywatory działań człowieka (Smith uważał, że dążenie do samozniszczenia jest niezdrowe i uznawał je za efekt melancholii). Esej Of the External Senses podnosi kwestię instynktownego korelowania przedmiotów wzroku z przedmiotami dotyku, uznając tę umiejętność za istotną dla przetrwania człowieka. W tekście tym filozof odwoływał się do teorii widzenia zaproponowanej przez George’a Berkeleya. Uwagi poświęcone popędom rzucają nowe światło na to, w jaki sposób wrodzone zdolności dane nam przez Naturę wpływają na jednostki moralne i społeczne, stanowią zatem uzupełnienie teorii Smitha. Potrzeba dbania o własny dobrobyt i przetrwanie może być postrzegana nie tylko jako instynkt, lecz także jako sposób realizowania cnoty roztropności. Należy zauważyć, że uczymy się jak zaspokajać nasze instynktowne potrzeby w ramach akceptowalnych społecznie norm. W tekście poglądy Smitha są krótko zestawione z teorią Davida Hume’a i Thomasa Hobbesa.


Słowa kluczowe


Adam Smith; instynkt; popędy; pragnienia; przetrwanie; natura

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Berkeley G., Próba stworzenia nowej teorii widzenia, [w:] Berkeley G., Próba stworzenia nowej teorii widzenia i inne eseje filozoficzne, przeł. A. Grzeliński, Toruń 2011.

Berry C., Social Theory of the Scottish Enlightenment, Edynburg 1997.

Brown K.L., Dating Adam Smith’s “Of the External Senses”, „Journal of the History of Ideas”, Vol. 53, nr 2 (kwiecień - lipiec 1992).

Chodorowski J., Adam Smith, Wrocław 2002.

Creery W.E., Argument for a Divine Visual Language, „International Journal for Philosophy of Religion”, vol. 3, nr 4 (zima 1972).

Forman-Barzilai F., Adam Smith and the Circles of Sympathy. Cosmopolitanism and Moral Theory, Cambridge 2011.

Göçmen D., The “Adam Smith Problem” and Adam Smith’s Utopia, [w:] Robison W.L., Suits D.B., New Essays on Adam Smith’s Moral Philosophy, Nowy Jork 2012.

Haakonssen K., Winch D., The Legacy of Adam Smith [w:] Haakonssen K. (red.), The Cambridge Companion to Adam Smith, Nowy Jork 2006.

Heath E., Mandeville’s Bewitching Engine of Praise, „History of Philosophy Quarterly”, Vol. 15, nr 2 (kwiecień 1998).

Hobbes T., Leviathan, http://lf-oll.s3.amazonaws.com/titles/585/Hobbes_0051-03_EBk_v6.0.pdf, 10.05.2014.

Hobbes T., Lewiatan czyli materia, forma i władza państwa kościelnego i świeckiego, przeł. C. Znamierowski, Warszawa 2009.

Hobbes T., O człowieku, [w:] Elementy filozofii, Kraków 1956.

Hobbes T., Opera Philosophica, https://archive.org/stream/operaphilosophi00molegoog#page/n6/mode/2up, 12.05.2014.

Hume D., O samobójstwie, [w:] Badania dotyczące rozumu ludzkiego, Kraków 2006.

Hume D., Traktat o naturze ludzkiej, Warszawa 2005.

Johnson S., A Dictionary of the English Language: in which the words are deduced from their originals, and illustrated in their different significations by examples from the best writers, Londyn 1785, t. I, https://archive.org/details/dictionaryofengl-01johnuoft, 01.06.2014.

Markwart A., Szymańska M., O zmysłach i postrzeganiu – czyli czego nie wiemy o Berkeleyu, a dowiadujemy się od Smitha i vice versa, „Filo-Sofija”, rok XII, nr 17 (2012/2), Bydgoszcz 2012.

McGilvary E.B., Altruism In Hume’s Treatise, „The Philosophical Review”, vol. 12, nr 3, maj 1903.

Mehta P.B., Self-Interest and Other Interests, [w:] Knud Haakonssen (red.), The Cambridge Companion to Adam Smith, Londyn 2004.

Montes L., Adam Smith in Context. A Critical Reassessment of some Central Components of His Thought, 2004.

Otteson J.R., Adam Smith’s Marketplace of Life, Cambridge University Press, Cambridge 2002.

Paganelli M.P., Theory of Moral Sentiments 1759 vs. Theory of Moral Sentiments 1790: a Change of Mind or a Change in Constraint? [w:] Robison W.L., Suits D.B., New Essays on Adam Smith’s Moral Philosophy, Nowy Jork 2012.

Raphael D.D., Macfie A.L, Introduction [w:] A. Smith, The Theory of Moral Sentiments (red. idem), Indianapolis 1982.

Smith A., Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, przeł. ks. I: S. Wolff i O. Einfeld, ks. II i III: Z. Sadowski, ks. IV: A. Prejbisz, ks V: B. Jasińska, PWN, Warszawa 2007.

Smith A., Teoria uczuć moralnych, przeł. D. Petsch, Warszawa 1989.

Teichgraeber III R., Rethinking das Adam Smith Problem, „Journal of British Studies”, Vol. 20, nr 2 (wiosna 1981).

Thomas Reid, Rozważania o władzach poznawczych człowieka, Warszawa 1975.

Wightman W.P.D., Introduction [w:] Adam Smith, Of the External Senses, [w:] Smith A., Essays on Philosophical Subjects, 1982.

Zabieglik S., Adam Smith, Warszawa 2003.








p-ISSN 2083-1978
e-ISSN 2391-775X

Partnerzy platformy czasopism