Pod palącym słońcem południa. Problematyka acedii w dyptyku "Skrzydła ołtarza" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Joanna Jagodzińska-Kwiatkowska

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/LC.2018.053

Abstrakt


Artykuł traktuje o zjawisku acedii w dwojakim wymiarze: historyczno-teologicznym i literaturoznawczym, nawiązującym do twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, a w szczególności jego opowiadań z dyptyku Skrzydła ołtarza (Wieża oraz Pieta del’Isolla). Uwypuklono tu i zanalizowano pod kątem problematyki acedii postawę dwóch głównych bohaterów: Trędowatego – mieszkańca Wieży oraz kapłana Padre Rocca. W znaczeniu historycznym acedia pozostaje szóstą wśród ośmiu namiętności duszy, które atakują anachoretę. Termin ten ma źródłosłów grecki: akedia etymologicznie wywodzi się od kedos, co oznacza troskę. Za odkrywcę i pierwszego teoretyka owego duchowego zjawiska uważa się średniowiecznego mnicha Ewagriusza z Pontu (345–399 n.e.). Wśród objawów acedii wymieniał on m.in. utratę nadziei, duchowe zniechęcenie, apatię, oschłość, znudzenie, tchórzostwo, eskapizm (porzucanie miejsca pracy i modlitw, horror loci), niezdolność do koncentracji, gnuśność, a więc szereg symptomów świadczących o procesie osobowej destrukcji, czyli atonii duszy: jej osłabienia, choroby, a w konsekwencji nawet fizycznej zagłady – śmierci. Towarzyszy temu zjawisku silne doznanie lęku, rozpaczy, paraliż woli. Dusza acedyka ciągnięta jest więc przez dwie przeciwstawne namiętności: nienawiść wobec tego co jest, z jednej strony, pożądanie czegoś nieosiągalnego – z drugiej.


Słowa kluczowe


Gustaw Herling-Grudziński; acedia; liminalność; hezychia; anachoreza

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Agamben, Giorgio 2008. Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie. Tłum. Mateusz Salwa. Warszawa: Prószyński i S-ka.

Apoftegmaty Ojców Pustyni. T. 1: Gerontikon – Księga Starców 1994. Tłum. Małgorzata Borkowska. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Bałus, Wojciech 1992. „Acedia i jej następstwa”. Znak 448 (9): 72–80.

Bałus, Wojciech 1996. Mundus melancholicus. Melancholiczny świat w zwierciadle sztuki. Kraków: Universitas.

Białostocki, Jan 1990. O kryzysie. Oprac. Krzysztof Michalski. Tłum. Anna Kluba et al. Warszawa: Res Publica.

Bieńczyk, Marek 2012. Melancholia. O tych, co nigdy nie odnajdą straty. Warszawa: Świat Książki.

Bunge, Gabriel OSB 2011. Ewagriusz z Pontu – mistrz życia duchowego. Tłum. Jerzy Bednarek, Andrzej Jastrzębski, Arkadiusz Ziernicki. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Drączkowski, Franciszek, Jerzy Pałucki (red.) 1993. Wczesnochrześcijańska asceza. Zagadnienia wybrane. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Evdokimow, Paul 1991. Kobieta i zbawienie świata. Tłum. Ewa Wolicka. Poznań: Wydawnictwo „W drodze”.

Ewagriusz z Pontu 1998. „O ośmiu duchach zła”. Tłum. Leon Nieścior OMI. W: Ewagriusz z Pontu. Pisma ascetyczne. T. 1. Tłum. Krzysztof Bielawski et al. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Fontaine, Jean 1995. „Wkład wczesnego monastycyzmu do kultury zachodniej”. W: Marek Starowieyski (red.). Duchowość starożytnego monastycyzmu. Materiały z międzynarodowej sesji naukowej, Kraków–Tyniec, 16–19 listopada 1994. Wykłady otwarte. Kraków: Wydawnictwo Benedyktynów.

Franaszek, Andrzej 1997. „Obręcz. O prozie Herlinga-Grudzińskiego”. Tygodnik Powszechny 42: 4–5.

Gliściński, Jan 1993. „Ewagriusz Pontyjski jako mistrz życia duchowego”. W: Franciszek Drączkowski, Jerzy Pałucki (red.). Wczesnochrześcijańska asceza. Zagadnienia wybrane. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Guardini, Romano 2009. O sensie melancholii. Tłum. Barbara Grunwald-Hajdasz. Poznań: Wydawnictwo „W drodze”.

Herling-Grudziński, Gustaw 1991. Opowiadania zebrane. Poznań: Wydawnictwo „W drodze”.

Jagodzińska-Kwiatkowska, Joanna 2013. Między świętością a szaleństwem. O postaciach i sytuacjach liminalnych w opowiadaniach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Levinas, Emmanuel 1991. Etyka i Nieskończony. Rozmowy z Philippem Nemo. Tłum. Barbara Opolska-Karkoszka. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej.

Macheta, Lidia 2003. Demon południa i zafałszowanie egzystencji. O acedii starożytnego mnicha i zbędności inteligenta rosyjskiego XIX wieku. Kraków: Universitas.

Mieczykowska, Alicja 1998. „Acedia jako istnienie zdegradowane czyli Chrystus Dostojewskiego (Wokół twórczości F. Dostojewskiego – Biesy)”. Studia Russica Thoruniensia. Prace o literaturze rosyjskiej 3: 61–73.

Misiarczyk, Leszek 2001. „Myśli zmysłowej części duszy i sposoby walki z nimi według Ewagriusza z Pontu”. Studia Płockie 29: 147–165.

Misiarczyk, Leszek 2002. „Smutek i gniew w nauce duchowej Ewagriusza z Pontu”, Studia Płockie 30: 83–96.

Misiarczyk, Leszek 2004. „Acedia według Ewagriusza z Pontu”. Studia Płockie 32: 63–84.

Misiarczyk, Leszek 2007. Osiem logismoi w pismach Ewagriusza z Pontu. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Misiarczyk, Leszek 2008. „Acedia według Ewagriusza z Pontu”. W: Zatorski, Włodzimierz OSB (wybór). Acedia. Duchowa depresja. Wybór tekstów. Wstęp Lech Misiarczyk. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Misiarczyk, Leszek 2015. Osiem duchów zła i sposoby walki z nimi według Ewagriusza z Pontu. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Nieścior, Leon OMI 1997. Anachoreza w pismach Ewagriusza z Pontu. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem 2009. Tłum. Krzysztof Bardski et al. Częstochowa: Edycja Świętego Pawła.

Przybylski, Ryszard 1993. „Uraz do materii. Esej o nadmiarze możliwości”. Znak 7: 87–110.

Saxl, Fritz, Raymond Klibansky, Erwin Panofsky 2009. Saturn i melancholia. Studia z historii, filozofii, przyrody, medycyny, religii oraz sztuki. Tłum. Anna Kryczyńska. Kraków: Universitas.

Starowieyski, Marek (red.) 1995. Duchowość starożytnego monastycyzmu. Materiały z międzynarodowej sesji naukowej, Kraków–Tyniec, 16–19 listopada 1994. Wykłady otwarte. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.

Tillich, Paul 1994. Męstwo bycia. Tłum. Henryk Bednarek. Poznań: Rebis.

Witczyk, Henryk (red.) 2000. Encyklopedia chrześcijaństwa. Historia i współczesność. Kielce: Jedność.

Wójcik, Jerzy b.d. „Acedia jako problem pedagogiczny”. http://katedra.uksw.edu.pl/ publikacje/jakub_wojcik/acedia_jako_problem.pdf [24.05.2017].

Zatorski, Włodzimierz OSB (wybór) 2008. Acedia. Duchowa depresja. Wybór tekstów. Wstęp Lech Misiarczyk. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów.




Partnerzy platformy czasopism