„Usque in Vurta fluvium”. Nad trybutem Mieszkowym

Tomasz Jurek

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/KH.2016.123.3.01

Abstrakt


Artykuł dotyczy zagadnienia stosunków najstarszego władztwa piastowskiego w X w. do cesarstwa Ottonów. Saski kronikarz Thietmar z Merseburga w swej relacji o bitwie stoczonej w 972 r. przez polskiego księcia Mieszka I z saskim margrabią Hodonem napisał (lib. II, cap. 29), że Mieszko był „wierny cesarzowi i płacił mu trybut aż do rzeki Warty” („inperatori fidelis tributumque usque in Vurta fluvium solvens”). Zdanie to było od dawna przedmiotem sprzecznych interpretacji. Historycy niemieccy przyjmują przeważnie, że chodzi o całą zachodnią część władztwa piastowskiego (patrząc od zachodu). Historycy polscy natomiast próbowali zawsze zminimalizować znaczenie trybutu i wykazywali w związku z tym, że chodziło o jakieś cząstkowe terytorium, przy czym przeważnie wskazywano Pomorze (które leżało jednak już za Wartą) lub niewielki obszar domniemanego plemienia Lubuszan (u ujścia Warty do Odry). Autor artykułu, nawiązując do pomysłów niektórych historyków niemieckich, stara się dowieść, że dla właściwego zrozumienia rozważanego zdania trzeba je interpretować z punktu widzenia Mieszka. Chodziło zatem o całość jego władztwa, patrząc od jego centrum do Warty, i.e. rzeki pełniącej tu rolę granicy zewnętrznej. Na rzecz takiej wykładni świadczy fakt, że trybuty nakładano wówczas z zasady na całe państwa lub ludy, nie zaś na ich sztucznie wyodrębnione części. Warta rzeczywiście stanowiła orientacyjną granicę dzielącą władztwo Piastów od Pomorza. Proponowana interpretacja znakomicie pasuje do kontekstu relacji Thietmara. Tło starcia Mieszka z Hodonem stanowiła ekspansja polska na Pomorze. Komentarz, że Mieszko płacił trybut z terytorium do granicznej Warty, służył wyjaśnieniu, że Hodo miał prawo zaatakować wiernego cesarzowi księcia, skoro ten wykroczył poza wskazaną granicę. Stosunek trybutarny nawiązany został zapewne w 963 r., kiedy to (zgodnie z relacją Thietmara, którą historycy polscy często kwestionują) margrabia Gero narzucił Mieszkowi cesarskie zwierzchnictwo. Można to sobie wyobrazić w ten sposób, że gdy Gero po zwycięstwach nad Łużyczanami zbliżał się do Odry, zaniepokojony Mieszko sam mu się poddał i zaoferował trybut.


Słowa kluczowe


Cesarstwo Ottonów; Mieszko I; monarchia pierwszych Piastów; trybut; stosunki polsko-niemieckie

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Angenendt, Arnold. Kaiserherrschaft und Königstaufe. Kaiser, Könige und Päpste als geistliche Patrone in der abendländischen Missionsgeschichte. Berlin: Walter de Gruyter, 1984.

Baethgen, Friedrich. „Zur Geschichte der ältesten deutsch-polnischen Beziehungen”. Altpreußische Forschungen 13 (1936): 1–16.

Banaszkiewicz, Jacek. „Dąbrówka «christianissima» i Mieszko poganin (Thietmar, IV, 55–56; Gall, I, 5–6)”. W Nihil superfluum esse. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane profesor Jadwidze Krzyżaniakowej, red. Jerzy Strzelczyk, Józef Dobosz, 85–93. Poznań: Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2000.

Bandtkie, Jan Samuel. Dzieje narodu polskiego. T. 1. Wrocław: Wilhelm Bogumił Korn, 1835.

Barthold, Friedrich Wilhelm. Geschichte von Rügen und Pommern. T. 1. Hamburg: Friedrich Perthes, 1839.

Bogusławski, Wilhelm. Dzieje Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej do połowy XIII w. T. 3. Poznań: nakładem autora, 1892.

Dowiat, Jerzy. Metryka chrztu Mieszka I i jej geneza. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1961.

Fried, Johannes. Der Weg in die Geschichte. Die Ursprünge Deutschlands bis 1024. Berlin: Ullstein, 1998.

Grawert-May, Gernot von. Das staatsrechtliche Verhältnis Schlesiens zu Polen, Böhmen und dem Reich während des Mittelalters (Anfang des 10. Jahrhunderts bis 1526). Aalen: Scientia Verlag, 1971.

Grodecki Roman, Stanisław Zachorowski, Jan Dąbrowski. Dzieje Polski średniowiecznej. 1926. Wyd. 2. Kraków: Universitas, 1995.

Holtzmann, Robert. Geschichte der sächsischen Kaiserzeit (900–1024). München: Verlag Georg D.W. Callwey, 1941.

Jasiński, Tomasz. „Czy państwo polskie za Mieszka I było suwerenne?”. Studia nad Dawną Polską 2 (2009): 9–19.

Jasiński, Tomasz. „Początki organizacji kościelnej w Polsce”. W Tu się wszystko zaczęło. Rola Poznania w państwie pierwszych Piastów, red. Andrzej Wójtowicz, 87–94. Poznań: Instytut Chemii Bioorganicznej PAN, Ośrodek Wydawnictw Naukowych, 2010.

Jaworski, Krzysztof. „Pobarane — Bobrzanie czy Obrzanie?”. W Viae historicae. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Lechowi A. Tyszkiewiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Mateusz Goliński, Stanisław Rosik, 178–188. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2001.

Jedlicki, Marian Zygmunt. Stosunek prawny Polski do Cesarstwa do r. 1000. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1939.

Jurek, Tomasz. „O czasie i okolicznościach chrztu Mieszka”. Roczniki Historyczne 81 (2015): 35–56.

Kara, Michał. Najstarsze państwo Piastów — rezultat przełomu czy kontynuacji? Studium archeologiczne. Poznań: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 2009.

Keller, Hagen, Gerd Althoff. Die Zeit der späten Karolinger und der Ottonen. Krisen und Konsolidierungen 888–1024. Gebhardt. Handbuch der deutschen Geschichte. Wyd. 10. T. 3. Stuttgart: Klett-Cotta, 2008.

Kiersnowski, Ryszard. „Lubuszanie”. W Słownik starożytności słowiańskich. T. 3, cz. 1, red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Zdzisław Stieber, 101. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, 1967.

Köpke, Rudolf, Ernst Dümmler. Kaiser Otto der Große. Jahrbücher der deutschen Geschichte. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblot, 1876.

Kossmann, Oskar. Polen im Mittelalter. T. 2. Marburg: J.G. Herder-Institut, 1985.

Kowalczyk, Elżbieta. „Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego. Na styku historii i archeologii”. Kwartalnik Historyczny 107, 2 (2000): 68–73.

Kurnatowska, Zofia. „Grody santockie w świetle dotychczasowych badań archeologicznych”. W Santok — początki grodu. Materiały z sesji historycznej, 10–21. Gorzów: Towarzystwo Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości, 1995.

Kurnatowska, Zofia, Michał Kara. „Wczesnopiastowskie regnum — jak powstało i jaki miało charakter? Próba spojrzenia od strony źródeł archeologicznych”. Slavia Antiqua 51 (2010): 23–85.

Labuda, Gerard. Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej. T. 1. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1960.

Labuda, Gerard. „Licicaviki”. W Słownik starożytności słowiańskich. T. 3, cz. 1, red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Zdzisław Stieber, 56. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, 1967.

Labuda, Gerard. Mieszko I. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo, 2002.

Labuda, Gerard. „O stosunkach prawno-politycznych państwa polskiego z państwem niemieckim w X i XI wieku”. Czasopismo Prawno-Historyczne 57, nr 1 (2005): 327–378.

Labuda, Gerard. Pierwsze wieki monarchii piastowskiej. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, 2012.

Labuda, Gerard. „Selpuli”. W Słownik starożytności słowiańskich. T. 5, red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Tadeusz Lehr-Spławiński, 128. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, 1975.

Labuda, Gerard. Studia nad początkami państwa polskiego. Poznań: Księgarnia Akademicka, 1946. Wyd. 2. 2 t. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 1987–1988.

Lübke, Christian. Das östliche Europa. Die Deutschen und das europäische Mittelalter. München: Siedler, 2004.

Lübke, Christian. Regesten zur Geschichte der Slaven an Elbe und Oder (von Jahr 900 an). T. 2. Berlin: In Kommission bei Dubkewr & Humblot, 1985.

Ludat, Herbert. Die Anfänge des polnischen Staates. Krakau: Burgverlag Krakau G.m.b.H; Verlag des Instituts für Deutsche Ostarbeit, 1942.

Ludat, Herbert. „Mieszkos Tributpflicht bis zur Warthe”. Deutsches Archiv für Landesund Volksforschung 2 (1938): 380–385.

Ludat, Herbert. „Warthe oder Netze?”, Beiträge zur Namensforschung 3 (1951/1952): 213–221.

Łowmiański, Henryk. „Imię chrzestne Mieszka I”. Slavia Occidentalis 19 (1948): 297–305.

Łowmiański, Henryk. Początki Polski. T. 5. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.

Migdalski, Paweł. „Bitwa pod Cidini w historiografii”. W Cedynia i okolice poprzez wieki, red. Paweł Migdalski, 37–64. Chojna: Stowarzyszenie Historyczno-Kulturalne „Terra Incognita”; Szczecin: Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego, 2013.

Migdalski, Paweł. „Znaczenie i lokalizacja bitwy pod Cidini w świetle historiografii”. W Civitas Schinesghe. Mieszko I i początki państwa polskiego, red. Jan M. Piskorski, 159–169. Poznań: Ośrodek Wydawnictw Naukowych, PAN; Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk; Gniezno: Muzeum Początków Państwa Polskiego, 2004.

Moździoch, Sławomir. „Śląsk między Gnieznem a Pragą”. W Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. Henryk Samsonowicz. Kraków: 169–198, 2000.

Mühle, Eduard. Die Piasten. Polen im Mittelalter. München: C.H. Beck, 2011. Myśliński, Kazimierz. Polska wobec Słowian Połabskich do końca wieku XII. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1993.

Nalepa, Jerzy. Granice Polski najdawniejszej. Prolegomena. T. 1. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1996.

Piskorski, Jan M. Pomorze plemienne. Historia — archeologia — językoznawstwo. Poznań: Wydawnictwo Sorus; Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk; Szczecin: Muzeum Narodowe, 2002.

Pleszczyński, Andrzej. Niemcy wobec pierwszej monarchii piastowskiej (963–1034). Narodziny stereotypu. Postrzeganie i cywilizacyjna klasyfikacja władców Polski i ich kraju. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2008.

Pohorecki, Feliks. Recenzja: La création du premier archevêché polonais à Gniezno, Marian Zygmunt Jedlicki. Kwartalnik Historyczny 48 (1934): 140–144.

Ranft, Andreas, red. Der Hoftag in Quedlinburg 973. Von den historischen Wurzeln zum Neuen Europa. Berlin: Akademie Verlag, 2006.

Reitinger, Lukas. „«Census de terra Polonie» a přemyslovská svrchovanost nad Polskem”. Časopis Matice moravské 128 (2009): 473–492.

Reitinger, Lukas. „«Tributum olim duce Bracizlao constitutum». Důvod přemyslovské svrchovanosti nad Polskem?”. W Trzecie polsko-czeskie forum młodych mediewistów. Commemoratio praeteritorum — społeczności średniowieczne wobec przeszłości, red. Hanna Krzyżostoniak, Jakub Kujawiński, Marzena Matla, 185–219. Poznań: Instytut Historii UAM, 2012.

Rosik, Stanisław. „Początki Polski w kronikach niemieckich X–XI w. (w kręgu wiadomości Widukinda z Korwei)”. W Kolory i struktury średniowiecza, red. Wojciech Fałkowski, 236–240. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2004.

Rymar, Edward. „A jednak pod Cedynią nad Odrą w 972 r.?”. W Civitas Cedene. Studia i materiały do dziejów Cedyni, red. Paweł Migdalski. T. 1, 125–151. Chojna: Stowarzyszenie Historyczno-Kulturalne „Terra Incognita”; Szczecin: Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego; Cedynia: Muzeum Regionalne w Cedyni, 2014.

Rymar, Edward. „Terytorium usque in Vurta fluvium, czyli Pomorze obszarem trybutarnym Niemiec za Mieszka I”. W Biskupi, lennicy, żeglarze, red. Błażej Śliwiński, 189–228. Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza 9. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; WiM, 2003.

Sappok, Gerhard. Die Anfänge des Bistums Posen und die Reihe seiner Bischöfe von 968– 1498. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1937.

Sappok, Gerhard. „Polens Tributpflicht gegenüber dem Deutschen Reiche im 10. Jahrhundert”. Deutsches Archiv für Landesund Volksforschung 5 (1941): 260–270. Sikorski, Dariusz Andrzej. Kościół w Polsce za Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Rozważania nad granicami poznania historycznego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2011.

Sikorski, Dariusz Andrzej. „O stosunkach polsko-niemieckich w X i XI wieku”. Studia Historica Slavo-Germanica 26 (2004/2005): 263–266.

Sikorski, Dariusz Andrzej. Początki Kościoła w Polsce. Wybrane problemy. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2012.

Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu. Cz. 3, red. Antoni Gąsiorowski. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 1993–1999.

Sochacki, Jarosław. Stosunki publicznoprawne między państwem polskim a Cesarstwem Rzymskim w latach 963–1102. Gdańsk: Wydawnictwo Pomorskiej Akademii Pedagogicznej Officina Ferberiana, 2003.

Stasiewski, Bernhard. Die Anfänge der Christianisierung Polens auf dem Hintergrund der slavischen Missionsgeschichte des frühen Mittelalters. Münster: Verlagshaus Monsenstein und Vannerdat OHG, 2014.

Strzelczyk, Jerzy. Mieszko Pierwszy. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1992. Szczur, Stanisław. Historia Polski. Średniowiecze. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002.

Śliwiński, Błażej. „Pomorze w polityce i strukturze państwa wczesnopiastowskiego (X–XII w.)”. Kwartalnik Historyczny 107, 2 (2000): 3–40.

Tymieniecki, Kazimierz. „Początki państwa Polan”. Przegląd Historyczny 50 (1959): 23–50.

Tymieniecki, Kazimierz. Polska w średniowieczu, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1961.

Tymieniecki, Kazimierz. Recenzja: Studia nad początkami państwa polskiego, Gerard Labuda. Slavia Occidentalis 19 (1948): 459–471.

Tymieniecki, Kazimierz. „Widukind i Thietmar o wypadkach z roku 963”. Roczniki Historyczne 12 (1936): 95–106.

Urbańczyk, Przemysław. Mieszko Pierwszy tajemniczy. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaj Kopernika, 2012.

Widajewicz, Józef. „Licicaviki Widukinda. Studium onomastyczno-geograficzne”. Slavia Occidentalis 6 (1927): 85–182.

Widajewicz, Józef. „Polski obszar trybutarny w X wieku”. Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka” 2 (1947): 47–92.

Wiszewski, Przemysław. Domus Bolezlai. W poszukiwaniu tradycji dynastycznej Piastów (do około 1138 roku). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008. Wojciechowski, Zygmunt. Mieszko I i powstanie państwa polskiego. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1936.

Wojciechowski, Zygmunt. Polska — Niemcy. Dziesięć wieków zmagania. Poznań: Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, 1945.

Wojciechowski, Zygmunt. „Usque in Vurta fluvium”. W Wirtschaft und Kultur. Festschrift zum 70. Geburtstag von Alfons Dopsch, 289–299. Baden bei Wien–Leipzig: R.M. Rohrer Verlag, 1938.

Zakrzewski, Stanisław. Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego. Wyd. 2. Kraków: Universitas, 2006.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Partnerzy platformy czasopism