Pobyt w Herrnhut – poza ceremoniałem. Z pamiętnika księcia Stanisława Poniatowskiego (1754–1833)

Joanna Kodzik

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/BPMH.2013.004

Abstrakt


W szczytowym okresie rozwoju Oświecenia w krajach Europy Zachodniej, w roku 1784, młodszy bratanek króla Stanisława Augusta odbywa trzymiesięczną podroż po krajach niemieckich. W tym czasie odwiedza największe centra rozwoju myśli oświeceniowej i spotyka się z najbardziej światłymi reprezentantami świata nauki, sztuki oraz propagatorami rozwoju gospodarczego i technologicznego. Swoje spostrzeżenia z tej peregrynacji zawarł książę w codziennych szczegółowych notatkach swojego diariusza z podroży. Powyższy artykuł podejmuje próbę ukazania oświeconego sposobu myślenia księcia Stanisława, przejawiającego się w jego obserwacjach, spotkaniach i rozmowach w czasie pobytu w miastach i na dworach niemieckich, na tle przemian społecznych, form komunikacji symbolicznej i sposobów interakcji intelektualnej okresu oświecenia. Jednym z miejsc odwiedzonych przez królewskiego bratanka, wyróżniającym się szczególną formą organizacji społecznej, gospodarczej i religijnej, było miasto Herrnhut, założone przez wypędzonych z Moraw niemieckich wyznawców protestantyzmu. Bracia Morawscy z Herrnhut, uznani już w okresie pobytu księcia za kościół ewangelicki, słynęli ze swojej efektywnej pracy gospodarczej i szerokich kontaktów z całym światem utrzymywanych przez prowadzoną działalność misyjną. Książę Stanisław powinien wśród przedstawicieli tej grupy wyznaniowej zdobyć odpowiednie środki finansowe i wsparcie ze strony tamtejszych fachowców dla uratowania przedsięwzięcia Tyzenhauza. Choć cele te nie mogły być zrealizowane, Poniatowski jawi się jako baczny obserwator zapisujący wszelkie informacje mogące być przydatne w jego własnej pracy i działalności gospodarczej. Rozmowa na tematy wyznaniowe z przedstawicielami Braci Morawskich z Herrnhut wskazuje na tolerancję religijną księcia. Mimo, że należałoby się spodziewać odpowiedniego ceremonialnego traktowania tego słynącego ze znajomości reguł ceremoniału przedstawiciela rodziny królewskiej, trudno odnaleźć w treści jego zapisków przejawy form komunikacji symbolicznej wskazujące na hierarchię społeczną i podział władzy. Pamiętnik księcia Poniatowskiego przedstawia typowy dla Oświecenia sposób pojmowania świata, znajdujący odbicie również w Wielkiej Encyklopedii Francuskiej. Zapiski księcia przedstawiają dokonujące się w tym czasie przemiany porządku społecznego – z wyobrażenia barokowego opartego na prawie naturalnym, w kierunku wizji funkcjonalnej typowej dla okresu Oświecania.  


Słowa kluczowe


Książę Stanisław Poniatowski (1754–1833); Herrnhut; literatura podróży; ceremoniał; oświecenie

Pełny tekst:

PDF (Deutsch)

Bibliografia


Źródła archiwalne / Archivalische Quellen / Archival Sources

Archiv der Oberlausitzischen Gesellschaft der Wissenschaft en Gorlitz, Sign. OLGW XII. 1 u. OLGdW A25: Briefe C. A. v. Schachmanns.

Archives Nationales Paris, ohne Sign.: Notices biographiques du Prince Stanislas Poniatowski écrites sous sa dictée depuis la 1 ere page jusqu’a deux tiers de la page 172 et jusque et compris les mots ‘comprise et pratiquee’, (1831–1833).

Nationalbibliothek Litauen in Vilnius, ohne Sign.: LDK iždo komisijos raštas Apolinarui Korotkevičiui (Korotkiewicz), kuriuo jį skiria iždo pareigūnu Baltarusijos dalyje 1790.VIII.26: Brief von M. Nielubowicz-Tukalski an Benedikt Morykoni vom 26. Aug. 1790.

Unitätsarchiv Herrnhut, Durninger Archiv, Sign. 508/5: Brief des Fürsten Adam Kazimierz Czartoryski an die Geschäftsführung des Dürninger Unternehmens Warschau 2. April 1776; Geschaft skorrespondenz im Durninger Archiv, Sign. 508/5; ohne Sign.: Brief Ernst Moritz von Schachmann an den König von Polen und Kurfürst von Sachsen Friedrich August vom 26. August 1739; Sign. R.6.Ab.Nr.27: Gemeindaesia der Brüder-Unität aus dem Jahre 1784, 8–9. Juli; Sign. R. 22. 145. 2B Lebenslauf der Schwester Margaretha Frost. Julius 1784; Sign. R.22.20.20: Lebenslauf des Bruders Carl Adolph Schachmann 29. Januar 1789; Sign. R.22.49.48: Lebenslauf des Bruders Heinrich XVIII Reuss – Ebersdorf; Sign. R.22.33.a: Lebenslauf des Bruders Abraham Dürninger.

Źródła drukowane / Gedruckte Quellen / Printed Sources

Bartoszewicz J., Teatyni w Warszawie, in: ders, Studja historyczne i literackie, 2 (1881), S. 387–399.

Bartoszewicz J., Znakomici mężowie polscy w XVIII wieku. Wizerunki historycznych osób, 3 (1856).

Copia Deß öffentlichen Außschreibens, So Ihr Königl. Maj. in Polen wegen Anstellung eines Colloquii Charitativi zu Th oren in Preussen auff jüngstkünfftigen 28(18) Augusti deß 1645 Jahres/ eine Vereinigung der Religionen unterdenen Catholischen, Lutherischen und Reformierten auff zurichten, abgeben lassen, (1645).

Correspondance inédite du roi Stanislas-Auguste Poniatowski et de Madame Geoff rin 1764–77. Etude sur Stanislas-Auguste et Madame Geoff rin et accompagnée de nombreuses notes, hg. v. M.Ch. de Mouy, (1875).

Coxe W., Travels into Poland, Russia, Sweden, and Denmark interspersed with historical relations and political inquiries, (1784).

David Ch., Beschreibung und zuverlässige Nachricht von Herrnhut in der Ober-Lausitz: wie es erbauet worden, und welcher Gestalt nach Lutheri Sinn und Meinung eine recht christliche Gemeine sich daselbst gesammlet und eingerichtet hat, (1735).

Des Reichgrafen Ernst Ahasverus Heinrich Lehndorff Tagebücher nach seiner Kammerherrnzeit, hg. v. K.E. Schmidt-Lotzen, 1 (1921).

Frohberger Ch.G., Briefe über Herrnhut und die evangelische Brüdergemeine: nebst einem Anhange, (1797).

Georg Forsters Werke. Sämtliche Schrift en, Tagebücher, Briefe, hg. v. B. Leuschner, 12 (1975).

Hirschfeld C.C., Th eorie der Gartenkunst, 5 (1785).

Jana Henryka Müntza podróże malownicze po Polsce i Ukrainie (1781–1783), bearb. v. E. Budzińska, (1982).

Kant I., Beantwortung der Frage: Was ist Aufk lärung?, „Berlinische Monatsschrift“, Dezember (1784), S. 481–494.

Königl.[ich] Poln.[ischer] und Churfürstl.[ich] Sächsischer Hof- und Staatskalender auf das Jahr 1735 worinnen der königliche und Prinzliche Hof-Staat Collegia und Militar-Wesen aufs accurateste beschrieben werden, Aufgezeichnet im Kapitel Garde du Corps, (1735).

Korespondencja Adama Naruszewicza 1762–1796, hg. v. J. Platt, T. Mikulski,

(1959).

Kurze, zuverläßige Nachricht von der, unter dem Namen der Böhmisch-Mährischen Brüder bekanten, Kirche Unitas Fratrum Herkommen, Lehr-Begrif, äussern und innern Kirchen-Verfassung und Gebräuchen. Aus richtigen Urkunden und Erzehlungen von einem Ihrer Christlich Unpartheiischen Freunde heraus gegeben und mit sechzehn Vorstellungen in Kupfer erläutert, (1757).

Lebenslauf der Schwester Magdalena Augusta Kirchhof, genannt Esther, heimgegangen den 13. Oktober 1796 in Zeist., „Nachrichten aus der Bruder-Gemeine“, (1845), S. 432–451.

Lebenslauf des Bruders Abraham Dürninger, in: Abraham Dürninger ein Herrnhuter Kaufmann, hg. v. R. Kroger, (2006), Text Nr. 33, S. 81–84.

Moser F.C., Teutsches Hof-Recht. Enthaltend eine Systematische Abhandlung von der Geschichte des Teutschen Hof-Wesens. Von den Rechten eines Regenten in Ansehung seines Hofs überhaupt, der Hof-Policey und Oeconomie. Nebst vielen ungedruckten Hof-Ordnungen und Ceremoniel-Nachrichten, (1761).

Niemcewicz U., Książę Kazimierz Poniatowski, in: Warszawa wieku oświecenia, bearb. v. J. Kott, S. Lorentz, (1955).

Notices biographiques du Prince Stanislas Poniatowski écrites sous sa dictée depuis la 1 ere page jusqu’a deux tiers de la page 172 et jusque et compris les mots ‘comprise et pratiquee’, „Revue d´Histoire Diplomatique”, 9 (1895), S. 485–535.

Ogrody w Warszawie i jej okolicach opisane w r. 1784 przez Szymona Zuga budowniczego Kościoła Ewangelickiego w Warszawie. Z objaśnieniami F. M. Sobieszczańskiego, napisanemi w 1847 roku, in: Kalendarz Powszechny na rok przestępny 1848, 14, S. 4–5.

Orgelbrand S., Encyklopedia powszechna, 19 (1865).

Otto G.F., Lexikon der Oberlausitzischen Schrift steller und Künstler, 3 (1803).

Poniatowski S., Etablissement du cens général, (1818).

Poniatowski S., O ustanowieniu czynszu powszechnego, (1819).

Poniatowski S., Pamiętniki synowca Stanisława Augusta, übers. u. hg. v. J. Łojek, (1979).

Rochow F.E., Der Kinderfreund. Ein Lesebuch zum Gebrauch in Landschulen, (1776).

Rohr J.B., Einleitung zur Ceremoniel-Wissenschafft der grossen Herren, (1733).

Schachmann C.A., Beobachtungen ueber das Gebirge bey Koenigshayn in der Oberlausiz, (1780).

Schachmann C.A., Catalogue Raisonné D’Une Collection de Médailles, (1774).

Schachmann C.A., Nachricht von einem am 23. August 1782 zu Königshayn bey Görliz erfolgten Wetterschlage, (1782).

Spangenberg A.G., Leben des Herrn Nicolaus Ludwig Grafen und Herrn von Zinzendorf und Pottendorf, (1773–1775).

Stanisława księcia Poniatowskiego Diariusz podróży w roku 1784 w kraje niemieckie przedsięwziętej, hg. v. J. Wijaczka, (2002).

Volck A., Das Entdeckte Geheimnis der Bosheit der Herrnhutischen Secte, zu Errettung vieler unschuldigen Seelen, zur Warnung der mit Vorurtheilen eingenommenen Gutmeyner, und zur Off enbarung der verirrten und verwirrten Verführer, vor dem Angesicht der gantzen Christenheit in Sechs Gesprächen dargelegt. Mit einer Zuschrift an den Hochgebohrenen Grafen und Herrn, Herrn Nicolaus Ludwig, Grafen von Zinzendorf und Pottendorf, der so genanten Mährischen Brüder Bischof, (1749–1751).

Zinzendorf N.L., Summarischen Unterricht in Anno 1753 für Reisende Brüder zu einer etwa erforderlichen Informatione in Facto, (1755).

Literatura / Literatur / Literature

Baldauf I., Zinzendorfs Gemeineidee. Ordnung und wirtschaft liche Organisation der Ortsgemeine, in: Graf ohne Grenzen. Leben und Werk von Nikolaus Ludwig Graf von Zinzendorf, (2000), S. 124–136.

Bechler Th ., Christian David 1690–1751, des Herrn Knecht, der Erbauer Herrnhuts. Ein Lebens- und Zeitbild, (1922).

Bechler T., Die Mission der Brüdergemeine, ihre Entstehung, ihr Stand, ihre Eigenart. Eine Studie, (1912).

Beck H., Brüder in vielen Völkern. 250 Jahre Mission der Brüdergemeine, (1981).

Brandys M., Nieznany książe Poniatowski, (1988).

Breve et fi dele exposition de l’origine, de la doctrine, des constitutions, usages et cérémonies ecclésiastiques de l’église de l’unité des Freres, connus sous le nom de Freres de Boheme et de Moravie, (1758).

Brückenschläge. Daniel Ernst Jabłoński im Europa der Frühaufk lärung, hg. v. J. Bahlcke, B. Dybaś, H. Rudolph, (2010).

Elias N., Die höfi sche Gesellschaft . Untersuchungen zur Soziologie des Königtums und der höfi schen Aristokratie, (1969).

Daniel Ernst Jabłoński. Religion, Wissenschaft und Politik um 1700, hg. v. J. Bahlcke, W. Korthasse, (2008).

Die Entdeckung von Volk, Erziehung und Ökonomie im europäischen Netzwerk der Aufk lärung. hg. v. H. Schmitt, (2011).

Doktor J., Śladami Mesjasza-Apostaty. Żydowskie ruchy religijne w XVII i XVIII wieku a problem konwersji, (1998).

Dworzaczkowa J., Z dziejów braci Czeskich w Polsce, (2003).

Dygdała J., Korespondencja rezydentów miasta Torunia na dworze królewskim w XVIII wieku w Archiwum Toruńskim, (Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Historia 8, 54, 1973), S. 85–107.

Faix W., Zinzendorf – Glaube und Identität eines Querdenkers, (2012).

Forst-Battaglia J., Polnisches Wien, (1983).

Frączyk T., Adam Kazimierz Czartoryski. Biografi a historyczno-literacka na tle przemian ideowych polskiego Oświecenia, (2012).

Hammer H., Abraham Dürninger. Ein Herrnhuter Wirtschaft smensch des achtzehnten Jahrhunderts, (1925).

Henning H., Bibliographie Friedrich der Große 1786–1986. Das Schrift tum des deutschen Sprachraums und der Übersetzungen aus Fremdsprachen, (1988).

Kościałkowski S., Antoni Tyzenhauzm podskarbi nadworny litewski, 1–2 (1970).

Kula W., „System” Tyzenhauza i jego upadek, in: ders., Szkice o manufakturach w Polsce XVIII wieku, 1/2: 1720–1780 (1956), S. 409–448.

Krause G., Der Bericht eines Augenzeugen über die Zusammenkunft Friedrichs des Grossen und Josephs II. in Neisse 1769, (1907).

Libiszowska Z., Misja Polska w Londynie w latach 1769–1795, (1966).

Lemper E.H., Carl Adolph Gottlob von Schachmann, (2001).

Mayer D., Bibliographisches Handbuch zur Zinzendorff orschung, (1987).

Mayer D., Zinzendorf und die Herrnhuterbrüder Gemeine, (2009).

Michalski J., Dwie misje księcia Stanisława, in: Księga pamiątkowa 150-lecia Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, (1958), S. 401–421.

Muller J.T., Geschichte der Böhmischen Brüder, Die polnische Unität 1575–1793, 3 (1931).

Nippa A., Ethnographie und Herrnhuter Mission, (2003).

Peucker P., Abraham Dürninger, ein Lebensbild, in: Abraham Dürninger ein Herrnhuter Kaufmann, hg. v. R. Kroger, (2006).

Puecker P., Herrnhuter Wörterbuch. Kleines Lexikon von brüderischen Begriff en, (2000).

Schiewe H., Die Losungen im Wandel der Zeit, in: Graf ohne Grenzen. Leben und Werk von Nikolaus Ludwig Graf von Zinzendorf, (2000), S. 108–112.

Schmitt H., Neue Ergebnisse der Rochow-Forschung. (2009).

Schmidt B., Die Reussen. Genealogie des Gesamthauses Reuss älterer und jüngerer

Linie sowie der ausgestorbenen Vogtslinien zu Weida, Gera und Plauen

und der Burggrafen zu Meissen aus dem Hause Plauen, (1903).

Schneider H., Nikolaus Ludwig von Zinzendorf als Gestalt der Kirchengeschichte,

in: Graf ohne Grenzen. Leben und Werk von Nikolaus Ludwig Graf von

Zinzendorf, (2000), S. 10–29.

Trager R., Trager-Grose Ch., Dienerblätter. Biographische Übersicht von Personen

die im Dienste der Brüdergemeine standen, Unitatsarchiv Herrnhut,

ohne Sign., Manuskript Masch.

Th omsen M., „Wider die Picarder“. Diskriminierung und Vertreibung der Böhmischen Brüder im 16. und 17. Jahrhundert, in: Glaubensfl üchtlinge: Ursachen, Formen und Auswirkungen frühneuzeitlicher Konfessionsmigration in Europa, hg. v. J. Bahlcke, (2008), S. 145–164.

Uttendorfer O., Alt-Herrnhut, 1: Wirtschaft sgeschichte und Religionssoziologie Herrnhuts während seiner ersten zwanzig Jahre (1722–1742) (1925).

Wasylewski S., Na dworze króla Stasia, (1919).

Wagner H., Die Handlung Abraham Dürninger & Co. in Herrnhut in den Jahren 1747 bis 1833, (1933).

Wagner H., Abraham Dürninger & Co. 1747–1939. Ein Buch von Herrnhutischem Kaufmanns- und Unternehmertum, (1940).

Wallereuther H., Pietismus und Mission. Vom 17. bis zu Beginn Herrnhut des 20. Jahrhunderts, in: H. Lehmann, M. Brecht, Geschichte des Pietismus, 4 (2004), S. 168–171.

Wijaczka J., Gospodarczy aspekt pordróży księcia Stanisława Poniatowskiego po krajach niemieckich w 1784 roku, in: Stosunki polsko-niemieckie w XVI–XVIII wieku. Materiały konferencji naukowej, Kielce-Szydłowiec, 19–21 października 2000, hg. v. ders., (2002), S. 225–239.

Wollstad H.J., Geordnetes Dienen in der christlichen Gemeinde dargestellt an den Lebensformen der Herrnhuter Brüdergemeine in ihren Anfängen, (1966).

Vernunft fürs Volk. Friedrich Eberhard von Rochow 1734–1805 im Aufb ruch Preußens, hg. v. H. Schmitt, F. Tosch, (2001).

Volksaufk lärung: eine praktische Reformbewegung des 18. und 19. Jahrhunderts. hg. v. H. Boning, H. Schmitt, R. Siegert, (2007).

Zinzendorf. Ein Magazin zu Nikolaus Ludwig Graf von Zinzendorf, hg. v. J Welschen, (2010).

Zinzendorf und die Herrnhuter Brüder. Quellen zur Geschichte der Brüder-Unität in 1720–1760, hg. v. H.Ch. Hahn, H. Reichel, (1977), S. 70–80.








ISSN 2083-7755 (print)
ISSN 2391-792X (online)

Partnerzy platformy czasopism