Sztuka złotnicza w Prusach. Próba charakterystyki złotnictwa regionu.

Michał F. Woźniak

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AUNC_ZiK.2018.001

Abstrakt


Artykuł stanowi próbę charakterystyki sztuki złotniczej w regionie pruskim od jej uchwytnych początków w okresie późnego średniowiecza, od ok. 1300 roku, po kres wytwórczości cechowej u schyłku XVIII wieku. Celem nie jest zatem chronologicznie i typologicznie uporządkowany przegląd całej dawnej wytwórczości złotniczej w jej charakterystycznych przejawach. Autor na podstawie wybranych i reprezentatywnych przykładów – pojedynczych zabytków, ich grup lub twórczości znaczących przedstawicieli tej gałęzi sztuki – stara się wydobyć i określić cechy typowe dla złotnictwa regionu. Wskazuje przy tym na odrębności lokalne, ale i na powiązania z innymi środowiskami artystycznymi. W zamierzeniu autora tekst ten jest studium przygotowawczym do szerszego i kompletnego opracowania monograficznego złotnictwa w Prusach (Zakonnych, Królewskich i Książęcych.


Słowa kluczowe


złotnictwo, Prusy Zakonne, Prusy Królewskie, Prusy Książęce

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Adamska, Magdalena. „Maureska – pierwszy triumf grafiki ornamentalnej”. W Ornament i dekoracja dzieła sztuki. Studia z historii sztuki, red. Joanna Daranowska-Łukaszewska, Agata Dworzak i Andrzej Betlej, 163–174. Warszawa: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2015.

Bielak, Jacek. „Bursztynnictwo gdańskie od drugiej połowy XVI do początku XVIII wieku. Studium z historii nowożytnego rzemiosła artystycznego”. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Gdański, 2009.

Biskup, Marian, i Gerard Labuda. Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka – społeczeństwo – państwo – ideologia. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1988.

Bonczkowska, Żaneta. Mennica toruńska od drugiej połowy XIV wieku do 1454 roku. Lokalizacja – personel – funkcjonowanie. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2011.

Chrzanowski, Tadeusz, i Marian Kornecki. „Brodnica – nieznany ośrodek złotniczy”. Folia Historiae Artium 17 (1981): 133–145.

Chrzanowski, Tadeusz, i Marian Kornecki. Złotnictwo toruńskie. Studium o wyrobach cechu toruńskiego od wieku XIV do 1832 roku. Warszawa: PWN, 1988.

Cieślak, Katarzyna. Między Rzymem, Wittenbergą a Genewą. Sztuka Gdańska jako miasta podzielonego wyznaniowo. Wrocław: Wydawnictwo Leopoldinum Fundacji dla Uniwersytetu Wrocławskiego, 2000.

Clasen, Carl-Heinz. Die mittelalterliche Bildhauerkunst im Deutschordensland Preussen. Die Bildwerke bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts. T. 1–2. Berlin: Deutscher Verein für Kunstwissenschaft, 1939.

Czaja, Roman. „Miasta i przestrzeń miejska w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach”. W Zakon krzyżacki w Prusach i Inflantach. Podziały administracyjne i kościelne w XIII–XVI wieku, red. Roman Czaja i Andrzej Radzimiński, 81–106. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2013.

Czaja, Roman. Miasta pruskie a zakon krzyżacki. Studia nad stosunkami między miastem a władzą terytorialną w późnym średniowieczu. Toruń: Wydawnictwo UMK, 1999.

Czaja, Roman. „Urbanizacja kraju”. W Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, red. Marian Biskup i Roman Czaja, 177–199. Warszawa: PWN, 2009.

Czihak, Eugen von. Die Edelschmiedekunst früherer Zeiten in Preussen. T. 2 Westpreussen. Leipzig: Verlag von Karl W. Hiersmann, 1908.

Dolczewski, Zygmunt, i Renata Sobczak-Jaskulska. „Monstrancja Jagiełłowa z kościoła Bożego Ciała w Poznaniu”. Kronika Miasta Poznania 68, nr 1 (2000): 36–42.

Dygdała, Jerzy. Adam Stanisław Grabowski (1698–1766). Biskup, polityk, mecenas. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 1994.

Fischinger, Andrzej. „Uwagi nad twórczością Andrzeja Mackensena I złotnika krakowskiego i gdańskiego”. Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział w Krakowie 13 (1969): 173–175.

Fischinger, Andrzej, i Dariusz Nowacki. Złotnictwo dawnych Prus Królewskich i Książęcych w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu. Goldsmith’s Work from the Former Royal and Ducal Prussias in the Collections of the Wawel Royal Castle. Kraków: Zamek Królewski na Wawelu, 2000.

Frąckowska, Anna. Srebrne kufle gdańskie XVII i XVIII wieku. Typologia, stylistyka, ikonografia. Warszawa: Arx Regia, 2013.

Frąckowska, Anna. „Wizerunki Jana III na srebrach gdańskich”. Studia Wilanowskie 25 (2018): 123–151.

Fritz, Johann Michael. Das evangelische Abendmahlsgerät in Deutschland. Vom Mittelalter bis zum Ende des Alten Reiches. Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt, 2004.

Fritz, Johann Michael. Goldschmiedekunst der Gotik in Mitteleuropa. München: Verlag C. H. Beck, 1982.

Fuhring, Peter. Juste-Aurèle Meissonnier: un génie du rococo 1695–1750. Turin–London: Umberto Allemandi, 1999.

Fundacje artystyczne na terenie państwa zakonnego w Prusach, red. Barbara Pospieszna. T. 1 Katalog wystawy. T. 2 Eseje. Malbork: Muzeum Zamkowe, 2010.

Goldschmiedekunst des Mittelalters. Im Gebrauch der Gemeinden über Jahrhunderte bewahrt, red. Bettina Seyderhelm. Magdeburg: Evangelische Kirche der Kirchenprovinz Sachsen, Kirchliche Stiftung Kunst- und Kulturgut in der Kirchenprovinz Sachsen, 2001.

Górski, Karol. Zakon krzyżacki a powstanie państwa pruskiego (wyd. I – Wrocław: Ossolineum 1977). Bydgoszcz: Excalibur – Malbork: Muzeum Zamkowe, 2003.

Hubatsch, Walther. Albrecht von Brandenburg-Ansbach. Deutschordens-Hochmeister und Herzog in Preußen 1490–1568. T. 8 Studien zur Geschichte Preußens. Heidelberg: Quelle & Meyer, 1960.

Jakubek-Raczkowska, Monika. „Die Einflüße Böhmens auf die gotische Skulptur im Ordensland Preussen. Ein Überblick im Lichte der neuesten Forschungen“. W Kunst als Herrschaftsinstrument. Böhmen und das Heilige Römische Reich unter den Luxemburgern im europäischen Kontext, red. Jiři Fajt i Andrea Langer, 550–563. München–Berlin: Deutscher Kunstverlag, 2009.

Jakubek-Raczkowska, Monika. Rzeźba gdańska przełomu XIV i XV wieku. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2006.

Jakubek-Raczkowska, Monika. „Sztuka w państwie zakonnym w Prusach w latach 1309–1410. Panorama zjawisk w przededniu tzw. wielkiej wojny”. W Conflictus magnus apud Grunwald 1410. Między historią a tradycją, red. Krzysztof Ożóg i Janusz Trupinda, 39–64. Malbork: Muzeum Zamkowe, 2013.

Jasiński, Janusz. Historia Królewca. Szkice z XIII–XX stulecia. Olsztyn: Książnica Polska, 1994.

Jasiński, Tomasz. „Rozwój złotnictwa toruńskiego do końca XV w.” Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia 11 (1977): 33–51.

Jurkowlaniec, Tadeusz. Gotycka rzeźba architektoniczna w Prusach (Studia z Historii Sztuki. T. 42, red. Jerzy Kowalczyk, Stanisław Mossakowski, Teresa Mroczko i Jerzy Pietrusiński). Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Ossolineum, 1989.

Kolberg, Joseph. „Ermländische Goldschmiede“. Zeitschrift für Geschichte und Althertumskunde Ermlands 16 (1907): 345–555.

Kopydłowski, Bogusław. „Monstrancja rokokowa”. W Sztuka zdobnicza. Dary i nabytki 1945–1964, red. Stanisław Gebethner, 63. Warszawa: Muzeum Narodowe, 1964.

Krajewski, Wojciech. „Relikwiarz”. W Na znak świetnego zwycięstwa. W sześćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem, red. Dariusz Nowacki, t. 2, 145–148. Kraków: Zamek Królewski na Wawelu, 2010.

Kriegseisen, Jacek. Słupskie bursztynnictwo. Wyroby słupskiego cechu bursztynniczego od XVI do początku XX wieku. Słupsk: Wydawnictwo Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, Oddział w Słupsku, 2002.

Kriegseisen, Jacek. „Złotnictwo elbląskie od XVI do końca XVIII wieku”. W Klejnot w koronie Rzeczypospolitej. Sztuka zdobnicza Prus Królewskich. T. 1 Eseje, red. Czesława Betlejewska, 72–79. Gdańsk: Muzeum Narodowe, 2006.

Kriegseisen, Jacek. „Złotnictwo elbląskie od XIV do początku XIX wieku (do 1827 r.)”. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Gdański, 2005.

Kriegseisen, Jacek. „Złotnicy w małych miastach województwa pomorskiego od połowy XVI do końca trzeciej ćwierci XVIII wieku”. W Klejnot w koronie Rzeczypospolitej. Sztuka zdobnicza Prus Królewskich. T. 1 Eseje, red. Czesława Betlejewska, 80–84. Gdańsk: Muzeum Narodowe, 2006.

Kriegseisen, Jacek. „Związki złotników Prus Królewskich z Augsburgiem w XVII i pierwszej połowie XVIII wieku na przykładzie Gdańska, Elbląga i Torunia”. W Ex voto. Studia dedykowane Ojcu Janowi Golonce OSPPE, red. Przemysław Mrozowski i Jerzy Żmudziński, 627–636. Częstochowa: Jasnogórska Fundacja Pro Patria i Wydawnictwo Czuwajmy, 2012.

Kurzawa, Zofia. „Monstrancje-relikwiarze w kościele Bożego Ciała w Poznaniu”. Kronika Miasta Poznania 60, nr 3–4 (1992): 169–189.

Laue, Georg. „Bernsteinarbeiten aus Königsberg für die Kunstkammern Europas: Der Meister Georg Schreiber und seine Werkstatt“. W Bernstein für Thron und Altar. Das Gold des Meeres in fürstlichen Kunst- und Schatzkammern, red. Wilfried Seipel, 23–27. Wien: Kunsthistorisches Museum, Alte Geistliche Schatzkammer, 2006.

Lorentz, Stanisław. „Projets pour la Pologne de Juste-Aurel Meissonier”. Biuletyn Historii Sztuki 20 (1958): 186–198.

Małłek, Janusz. Dwie części Prus. Studia z dziejów Prus Książęcych i Prus Królewskich w XVI i XVII wieku. (Wyd. I – Olsztyn: Wydawnictwo Pojezierze, 1987). Wyd. II – Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2015.

Małłek, Janusz. „Königsberg – von der Hauptstadt des Deutschen Ordens zur Residenz und Hauptstadt des Herzogtum Preußen“. W Metropolen im Wandel. Zentralität in Ostmitteleuropa an der Wende vom Mittelalter zur Neuzeit, red. Evamaria Engel, Karen Lambrecht i Hanna Nogossek), 127–133. Berlin: Akademie Verlag, 1995. Wersja polska: „Królewiec na drodze przemian od stolicy państwa zakonu krzyżackiego do stolicy Księstwa Pruskiego i rezydencji książęcej”. W Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu. Studia ofiarowane Profesorowi Antoniemu Czacharowskiemu, red. Roman Czaja i Janusz Tandecki, 113–119. Toruń: Wydawnictwo UMK, 1996.

Małłek, Janusz. Prusy Książęce a Prusy Królewskie w latach 1525–1548. Studium z dziejów polskiej polityki księcia Albrechta Hohenzollerna. (Wyd. I – Warszawa: PWN, 1976). Wyd. II – Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2016.

Mierzwińska, Elżbieta. Bursztyn w sztuce. Katalog wybranych obiektów ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku. Malbork: Muzeum Zamkowe, 1998.

Nielubszyc, Roman. „Jan Gotfryd Schlaubitz – gdański złotnik XVIII wieku. Biuletyn Historii Sztuki 38 (1976): 239–254.

Okulicz, Małgorzata. Złotnictwo sakralne dominium warmińskiego od połowy XIV do końca XVIII wieku. Katalog wystawy. Olsztyn: Muzeum Warmii i Mazur, 2006.

Piskorska, Józefa. Złotnictwo sakralne na Warmii w okresie baroku. T. 1. Olsztyn: Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 2007.

Raczkowski, Juliusz. Monumentalne zespoły kolegium apostolskiego na terenie dawnego państwa zakonnego w Prusach. Pelplin: Wydawnictwo Bernardinum, 2013.

Rohde, Alfred, i Ulla Stöver. Goldschmiedekunst in Königsberg. (Bau- und Kunstdenkmäler des Deutschen Osten. Reihe B, t. 2, red. Günther Grundmann). Stuttgart: W. Kohlhammer, 1959.

Schmidt, Gerhard. „Zu einem Buch über den Meister der Schönen Madonnen“. Zeitschrift für Kunstgeschichte 41 (1978): 61–92; przedruk w: Gerhard Schmidt, Gotische Bildwerke und ihre Meister, 228–268. Wien–Köln–Weimar: Böhlau Verlag, 1992.

Schürer, Ralf. „Der Akeleypokal. Überlegungen zu einem Meisterstück“. W Wenzel Jamnitzer und die Nürnberger Goldschmiedekunst 1500–1700. Goldschmiedearbeiten – Entwürfe, Modelle, Medaillen, Ornamentstiche, Schmuck, Porträts. Eine Ausstellung im Germanischen Nationalmuseum Nürnberg, 107–122. München: Klinkhardt & Biermann, 1985.

Semrau, Arthur. „Die Bürgerlisten der Stadt Thorn aus dem 17. Jahrhunderte, 1: Die einheimischen Bürger, 2: Die ausländischen Bürger“. Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn 27 (1919): 66–82; 28 (1920): 40–70.

Siciński, Mieczysław, i Janusz Trupinda, „Relikwiarz gotycki komtura Thilo von Lorich”. W Imagines potestatis. Insygnia i znaki władzy w Królestwie Polskim i Zakonie Niemieckim, red. Janusz Trupinda, 443–445. Malbork: Muzeum Zamkowe – Bydgoszcz: Markgrafsen, 2007.

Skibiński, Franciszek. Willem van den Blocke. Niderlandzki rzeźbiarz nad Bałtykiem w XVI i na początku XVII w. Toruń: TNT, 2015.

Szczepkowska-Naliwajek, Kinga. Złotnictwo gotyckie Pomorza Gdańskiego, ziemi chełmińskiej i Warmii (Studia z Historii Sztuki. T. 40, red. Wiesław Juszczak, Jerzy Kowalczyk, Teresa Mroczko i Jerzy Pietrusiński). Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Ossolineum, 1987.

Tandecki, Janusz. Średniowieczne księgi wielkich miast pruskich jako źródła historyczne i zabytki kultury mieszczańskiej. Warszawa–Toruń: IS PAN, 1990.

Tondel, Janusz. Biblioteka zamkowa (1529–1568) księcia Albrechta Pruskiego w Królewcu. Toruń: Wydawnictwo UMK, 1992.

Tondel, Janusz. Srebrna Biblioteka księcia Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii. Warszawa: BN, 1994.

Torbus, Tomasz. Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach. Gdańsk: Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2014.

Tylicki, Jacek. Materiały archiwalne do biografii artystów w nowożytnej Brodnicy. Brodnica: Muzeum, 2014.

Walczak, Marek. „Monstrancja”. W Na znak świetnego zwycięstwa. W sześćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem, red. Dariusz Nowacki, t. 2, 159–163. Kraków: Zamek Królewski na Wawelu, 2010.

Woźniak, Michał F. „Art and Liturgy in Teutonic Castle Churches”. W Sacred Space in the State of the Teutonic Order in Prussia, red. Jarosław Wenta, 153–180 (Sacra Bella Septentrionalia. T. 2). Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2013.

Woźniak, Michał F. „Cyborium eucharystyczne”. W Imagines potestatis. Insygnia i znaki władzy w Królestwie Polskim i Zakonie Niemieckim, red. Janusz Trupinda, 448–450. Malbork: Muzeum Zamkowe – Bydgoszcz: Markgrafsen, 2007.

Woźniak, Michał [F.]. „Das Reliquiendiptychon des Elbinger Hauskomturs Thilo von Lorich“. Anzeiger des Germanischen Nationalmuseums (1992): 51–62.

Woźniak, Michał [F.]. „Die Goldschmiedekunst in Norddeutschland, im ehemaligen Ordensland und in Livland. Überlegungen zur Frage: Gibt es einen `hanseatischen Stil´?“. W Hansestadt – Residenz – Industriestandort, red. Beate Störtkuhl, 47–65 (Schriften des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa. T. 19). München: R. Oldenbourg Verlag, 2002.

Woźniak, Michał [F.]. „Die Goldschmiedekunst in Preussen im Dienste des Ordens, der Kirche und der Städte”. W Mittelalterliche Kultur und Literatur im Deutschordensstaat in Preussen: Leben und Nachleben, red. Jarosław Wenta, Siegelinde Hartmann i Gisela Vollman-Profe, 125–156 (Sacra Bella Septentrionalia. T. 1). Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2008.

Woźniak, Michał F. Die Silberbibliothek aus Königsberg (1545–1562). Bestandkatalog, red. Ruth Slenczka. Potsdam: Haus der Brandenburgisch-Preußischen Geschichte – Petersberg: Michael Imhof Verlag, 2017.

Woźniak, Michał [F.]. „Dyptyk relikwiarzowy elbląskiego komtura domowego Thiele von Loricha“. W Praeterita posteritati. Studia z historii sztuki i kultury ofiarowane Maciejowi Kilarskiemu, red. Mariusz Mierzwiński, 481–500. Malbork: Muzeum Zamkowe, 2001.

Woźniak, Michał [F.]. „Elementy niderlandzkie w złotnictwie gdańskim XVII wieku”. W Studia z historii sztuki i kultury Gdańska i Europy Północnej. Prace poświęcone Doktor Katarzynie Cieślak, red. Jacek Friedrich i Edmund Kizik, 239–255. Gdańsk: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Oddział Gdański, 2003.

Woźniak, Michał [F.]. „Liturgische Gefäße der protestantischen Kirchen in Königlich Preußen“. W Kościół i sztuka pobrzeża Bałtyku. Kirche und Kunst im Ostseeraum, red. Michał [F.] Woźniak, 210–254 (Studia Borussico-Baltica Toruniensia Historiae Atrium. T. 3). Toruń: Wydawnictwo UMK, 1998.

Woźniak, Michał [F.]. „Monstrancja eucharystyczna”. W Imagines potestatis. Insygnia i znaki władzy w Królestwie Polskim i Zakonie Niemieckim, red. Janusz Trupinda, 438–440. Malbork: Muzeum Zamkowe – Bydgoszcz: Markgrafsen, 2007.

Woźniak, Michał [F.]. „Prusy Królewskie a Norymberga. Garść uwag o powiązaniach w dziedzinie złotnictwa i o transferze rozwiązań w zakresie typu i formy luksusowych srebrnych przedmiotów”. W Album Amicorum. Między Wilnem a Toruniem. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Józefowi Poklewskiemu, 375–394. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2008.

Woźniak, Michał [F.]. „Rozwój formy monstrancji promienistych z warsztatów złotniczych Torunia”. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 13 (1989): 121–157.

Woźniak, Michał [F.]. „Sprzęty liturgiczne w kościele SS. Miłosierdzia (d. Benedyktynek) w Chełmnie. Z badań nad złotnictwem na ziemi chełmińskiej XVII–XVIII w.” Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 10 (1982): 119–160.

Woźniak, Michał [F.]. „Tradycjonalizm i modernizacja sprzętów liturgicznych w Prusach Królewskich w okresie nowożytnym”. W Rozważania o smaku artystycznym, red. Józef Poklewski, Tomasz F. de Rosset, 55–77. Toruń: Wydawnictwo UMK, 2002.

Woźniak, Michał [F.]. „Uwagi o pochodzeniu mistrzów i czeladników gdańskiego cechu złotniczego”. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 25 (1994): 127–140.

Woźniak, Michał [F.]. „W kwestii złotnictwa norymberskiego w Europie środkowej w XVI wieku”. Teka Komisji Historii Sztuki 9 (2002): 117–145.

Woźniak, Michał [F.]. „Wpływy augsburskie w złotnictwie gdańskim XVII–XVIII stulecia”. Biuletyn Historii Sztuki 47 (1985): 95–126.

Woźniak, Michał [F.]. „Wystrój i wyposażenie zamku malborskiego w świetle rachunków i inwentarzy”. Studia Zamkowe 2 (2006): 54–65.

Woźniak, Michał F. Złotnictwo sakralne Prus Królewskich. Studium typologiczno-morfologiczne. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2012.

Woźniak, Michał F. „Złotnicy i ich ornament”. W Ornament i dekoracja dzieła sztuki. Studia z historii sztuki, red. Joanna Daranowska-Łukaszewska, Agata Dworzak i Andrzej Betlej, 53–66. Warszawa: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2015.

Woźniak, Michał [F.]. „Zur Nürnberger Gold- und Silberschmiedekunst des 15. und 16. Jahrhunderts in Mitteleuropa“. Anzeiger des Germanischen Nationalmuseums (2002): 164–176.






Partnerzy platformy czasopism