Świętego Wojciecha czy Świętego Jerzego?
O średniowiecznej fundacji drewnianego kościoła w Krośnie na wzgórzu za Wisłokiem
DOI:
https://doi.org/10.12775/SP.2026.002Słowa kluczowe
drewniany kościół św. Wojciecha w Krośnie, św. Jerzy, królowa Zofia Holszańska, Mikołaj z Witowic Pieniążek, biskup Mikołaj Błażejowski, biskup Wacław Hieronim Sierakowski, drewniana architektura sakralna późnego średniowiecza, średniowieczne malarstwo tablicowe, średniowieczna rzeźba drewniana, zabytki KrosnaAbstrakt
Świętego Wojciecha czy Świętego Jerzego? O średniowiecznej fundacji drewnianego kościoła w Krośnie na wzgórzu za Wisłokiem
Drewniany kościół św. Jerzego i św. Wojciecha, który stanął w połowie XV wieku na terenie podkrośnieńskiej wsi Krościenko Niżne, był przez lata zabytkiem pozostającym na uboczu zainteresowań traktujących o przeszłości artystycznej miasta nad Wisłokiem. Celem niniejszego artykułu było zwrócenie uwagi na okoliczności fundacji tej świątyni, która mogła być dokonana z polecenia rezydującej wówczas w Sanoku królowej Zofii Holszańskiej. Niewielki kościół wzniesiony został w latach pięćdziesiątych XV wieku, prawdopodobnie z inicjatywy najbliższego współpracownika królowej Mikołaja Pieniążka z Witowic, ówczesnego starosty sanockiego i właściciela wójtostwa w Krośnie. Świątynia została konsekrowana w roku 1460 przez biskupa przemyskiego Mikołaja Błażejowskiego. Kościół zachował cenne elementy swego dawnego wyposażenia, w tym relikty tablicowej nastawy ołtarza głównego z poł. XV wieku. Mimo gruntownej przebudowy zrealizowanej w połowie wieku XIX oraz przekształceń, które miały miejsce w roku 1903, kościół ten wciąż należy do najstarszych zabytków drewnianej architektury sakralnej na ziemiach polskich. Istotnym walorem artykułu stała się publikacja (po raz pierwszy) ważnego tekstu źródłowego jakim jest protokół wizytacji świątyni oraz jej zaplecza gospodarczego z roku 1745.
Bibliografia
Materiały rękopiśmienne:
Archiwum Archidiecezjalne w Przemyślu
Summaria descripto in decantu crosnensi omnium ecclesiarum parochialium 1691, rkps, sygn. 291.
Visitatio et status ecclesiarium decanatus Crosnensis R. D. Venceslai Sierakowski Ep. Prem. a. D. 1745, rkps, sygn. 171
Wydawnictwa źródłowe:
Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tzw. bernardyńskiego we Lwowie, wyd. O. Pietruski, X. Liske, t. 1–19, Lwów 1868–1906.
Vitae Episcoporum Premisliensium ritus Latini, 1844, Viennae.
Premislia sacra sive series et gesta episcoporum, 1869, wyd. F. Pawłowski, Kraków.
Zbiór dokumentów małopolskich, 1969, wyd. S. Kuraś, cz. 3, (1442–1450), Wrocław.
Prace drukowane:
Bukowski W., Janeczek A., 2017, Mapa józefińska Galicji (1779–1783) w przededniu edycji. Przedmiot i założenia programu wydawniczego, „Studia Geohistorica”, nr 1, s. 91–112.
Chrzanowski T., Kornecki M., 1976, Zabytki plastyki gotyckiej diecezji przemyskiej, „Nasza Przeszłość”, t. 46, s. 101–140.
Czwojdrak B., 2012, Zofia Holszańska. Studium o dworze i roli królowej w późnośredniowiecznej Polsce, Wydawnictwo DiG, Warszawa.
Dobrowolski T., 1973, Ze studiów na ikonografią patrona rycerstwa, „Folia Historiae Artium”, t. 9, s. 45–73.
Fastnacht A., 1962, Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340–1650, Wrocław.
Fastnacht A., 1998, Słownik historyczno- geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, cz. 2, Brzozów-Wzdów.
Gadomski J., 1981, Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1420–1470, PWN, Warszawa.
Genaille R., Słownik malarstwa holenderskiego i flamandzkiego, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa.
Kapiszewski H., 1960, Droga z Panonii do Polski w roku 996. Przyczynek do dziejów Przełęczy Dukielskiej, „Acta Archaeologica Carpathica”, t. 2, z. 1–2.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, 1977, t. 1, województwo krośnieńskie, pod red. E. Śnieżyńskiej-Stolotowej i F. Stolota, z. 1, Krosno, Dukla i okolice, oprac. autorskie E. Śnieżyńska-Stolotowa i F. Stolot, Instytut Sztuki PAN w Warszawie, Warszawa.
Kornecki M., 1992, Matka Boska Polska. Adaptacja i rozpowszechnienia się typu ikonograficznego obrazu Matki Boskiej Śnieżnej od XVI do XVIII wieku, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. 6, Miedzy Wschodem a Zachodem, cz. 3, Kultura artystyczna, Lublin, s. 365–398.
Kornecki M., 1997, Matka Boska Mansjonarska. Uwagi o krośnieńskim obrazie z serii wizerunków Matki Boskiej Śnieżnej, [w:] Kościół farny w Krośnie pomnik kultury artystycznej miasta. Materiały z sesji naukowej Krosno, listopad 1996, pod red. P. Łopatkiewicza, Krosno, s. 129–139
Kwolek J., 1963, Błażejowski Mikołaj, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t, 2, Kraków, s. 131–132.
Landowski Z., Woś K., 2016, Słownik cytatów łacińskich, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Leśniak F., 1999, Rzemieślnicy i kupcy w Krośnie (XVI – pierwsza połowa XVII wieku), Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Kraków.
Leśniak F., 2002, Duchowni i mieszczanie w Krośnie w XVI i pierwszych dziesięcioleciach XVII wieku, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 4, pod red. F. Leśniaka, Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Krośnieńskiej, Krosno, s. 7–65.
Leśniak F., 2005, Socjotopografia Krosna (1512–1630). Studia i materiały, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Kraków.
Leśniak F., 2018, Wsie miejskie Krosna do połowy XVII wieku. Krościenko Niżne, Suchodół, Głowienka i Szczepańcowa, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 8, pod red. F. Leśniaka i T. Łopatkiewicza, Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Krośnieńskiej, Krosno, s. 103–127.
Lewicka A., 1933, Krosno w wiekach średnich, Krosno.
Lis A., 2012, Szklenie okien w średniowieczu i nowożytności w Polsce, „Świat Szkła”, nr 3.
Litak S., 2004, Parafie w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku: struktura, funkcje społeczno-religijne i edukacyjne, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin.
Łopatkiewicz P., 1996, Zabytki plastyki gotyckiej województwa krośnieńskiego. Rzeźba drewniana. Malarstwo tablicowe, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno.
Łopatkiewicz P., 2007, Malarstwo w Krośnie w pierwszej połowie XVI wieku, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno.
Łopatkiewicz P., 2012, Zespół wyposażenia kościoła parafialnego w Krośnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, [w:] Kościół parafialny Świętej Trójcy w Krośnie w panoramie dziejów miasta. Materiały z konferencji naukowej pod red. Piotra Łopatkiewicza, zorganizowanej w 500 rocznice konsekracji kościoła, przeprowadzonej przez Macieja Drzewickiego w 1512 roku, Krosno, 21 września 2012, „Prace Naukowo-Dydaktyczne PWSZ w Krośnie”, t. 58, Krosno, s. 195–241.
Łopatkiewicz P., 2015, Drewniany kościół w Haczowie. Pomnik Światowego Dziedzictwa Kultury, Instytut Historii Sztuki UJ, Kraków.
Łopatkiewicz P., 2024, Królowa Zofia Holszańska a drewniana architektura kościelna połowy XV wieku w ziemi sanockiej. Studium w sześćsetną rocznicę koronacji monarchini, „Studia Pigoniana”, nr 7, s. 105–128.
Łopatkiewicz P., 2026, Drewniana architektura kościelna późnego średniowiecza na obszarze objętym osadnictwem głuchoniemieckim. Zagadnienia chronologiczne, warsztatowe i fundatorskie, [w:] Głuchoniemcy w kulturze i historii Karpat, pod red. M. Solarza, M. Raczyńskiej-Kruk i P. Kołpaka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2026, s. 477–507.
Łopatkiewicz T., 2010, Śladami zapomnianej wycieczki. Studenci krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych w Krośnieńskiem A.D. 1890, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 5, pod red. F. Leśniaka, Krosno, s. 383–432.
Małkiewiczówna H., 1990, O późnośredniowiecznej ikonografii i kulcie św. Zofii z trzema córkami w Małopolsce, „Folia Historiae Artium”, t. 26, 1990, s. 27–70.
Ross J., 1972, Przeszłość artystyczna i zabytki sztuki Krosna i okolicy, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 1, pod red. J. Garbacika, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków, s. 297–345.
Sarna W., 1898, Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898.
Sarna W., 1903, Biskupi przemyscy obrządku łacińskiego, cz. 1, 1375–1624, Przemyśl.
Sikora F., 1980, Pieniążek Mikołaj z Witowic, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 13, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 104.
Stanisława Tomkowicza Inwentarz zabytków powiatu krośnieńskiego. Z rękopisów Autora wydali i własnymi komentarzami opatrzyli Piotr i Tadeusz Łopatkiewiczowie, 2005, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków.
Stanisława Tomkowicza Inwentarz zabytków powiatu sądeckiego. Z rękopisów Autora wydali i własnymi komentarzami opatrzyli Piotr i Tadeusz Łopatkiewiczowie, 2007, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków.
Wyrozumski J., 1972, Rozwój życia miejskiego do połowy XVI wieku, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 1, pod red. J. Garbacika, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków, s. 85–117.
Pobrania
Sklep wydawnictwa:
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 32
Liczba cytowań: 0
