Hodegetrie Krakowskie 1400–1550. Zagadnienie fenomenu powtarzalności typu ikonograficznego w malarstwie tablicowym późnego średniowiecza
DOI:
https://doi.org/10.12775/SP.2021.010Abstrakt
Obrazy Matki Boskiej Krakowskiej przedstawiające ujętą w różnych typach półpostać Matki Boskiej z Dzieciątkiem, w okresie średniowiecza należały do najczęściej spotykanych przedmiotów kultu. Na ziemiach polskich w czasach pierwszych Jagiellonów największą sławę uzyskała Hodegetria przechowywana w klasztorze na Jasnej Górze. Nieco wcześniej, gdyż już od początku XV wieku, rozwinął się kult Matki Boskiej Krakowskiej. W przeciwieństwie jednak do wizerunku częstochowskiego, powstałych w tym stuleciu Hodegetrii Krakowskich, przechowywanych w kościołach na terenie diecezji krakowskiej, znamy dziś co najmniej pięćdziesiąt.
Powielanie obrazów maryjnych było w krajach średniowiecznej Europu praktyką dość częstą. Na ogół przedsięwzięcia takie miały charakter krótkotrwały i lokalny zasięg. Na tle tym działania związane z zainicjowaniem serii krakowskiej uznać należy za nieposiadające w Europie precedensu. Nie sposób bowiem znaleźć akcji dorównującej krakowskiej, zarówno gdy idzie o liczbę powtórzeń (do połowy XVI wieku znamy ich około 80), jak i czasu trwania (powielanie wzoru kontynuowane jest do czasów współczesnych).
Obecnie coraz bardziej prawdopodobne wydaje się, że kluczem do wyjaśnienia tego zagadnienia może być apotropaiczna funkcja wizerunków. Źródłem takiej interpretacji jest, integralnie związany z samymi obrazami, incipit antyfony: Regina coeli.... Jest kwestią wysoce prawdopodobną, że to właśnie w Hodegetriach Krakowskich po raz pierwszy doszło w malarstwie na ziemiach polskich do połączenia tekstu antyfony: Regina coeli… z wizerunkiem Matki Boskiej. Podstawą przypuszczeń o związku Hodegetrii Krakowskich z przekazem Duranda, podkreślającym ochronną moc obrazów wobec klęsk moru, jest przede wszystkim skala zjawiska, niezwykła liczba obrazów, powszechne ich występowanie na obszarze diecezji krakowskiej, jak również długotrwałe powielanie.
Reference
Bartlová M., 2009, Icon-Like Images in Bohemian Medieval Art, „Ikonotheka”, t. 22, s. 15–32.
Belting H., 2010, Obraz i kult. Historia obrazu przed epoką sztuki, Gdańsk.
Białostocki J., 1971, Innowacja i repetycja, [w:] Oryginał, replika, kopia. Materiały III Seminarium Metodologicznego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Radziejowice 26–27 września 1968, Warszawa, s. 26–28.
Cracovia artificum 1300–1500, wyd. J. Ptaśnik, Kraków 1917 (Źródła do historii sztuki i cywilizacji w Polsce, t. IV).
Dobrowolski T., 1933, Sztuka województwa śląskiego, Katowice.
Dobrowolski T., 1937, Rzeźba i malarstwo gotyckie w województwie śląskim, Katowice.
Dobrowolski T., Szramek E., 1937, Obraz Matki Boskiej Piekarskiej w Opolu na tle gotyckich wizerunków podobnego typu, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”, t. 6, s. 3–13.
Gadomski J., 1976, Grupa małopolskich obrazów Madonny z Dzieciątkiem z połowy XV wieku, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych”, Oddział PAN w Krakowie, t. 19/1, styczeń–czerwiec 1975, s. 124–125.
Gadomski J., 1981, Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1420–1470, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Gadomski J., 1986, Imagines Beatae Mariae Virginis Gratiosae. Małopolski typ Hodegetrii z XV wieku, „Folia Historiae Artium”, 22, s. 29–47.
Gadomski J., 1989, Wątki włoskie w tryptyku Koronacji Matki Boskiej w Łopusznej, [w:] Studia z historii i historii sztuki, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nr 886, „Prace Historyczne”, z. 89.
Gadomski J., 1998, O włoskim pochodzeniu wzoru małopolskich Hodegetrii z wieku XV, „Folia Historiae Artium”, Seria Nowa, t. 4, s. 217–224.
Gadomski J., 2010, O tryptyku z Hodegetrią w Trzemeśni, [w:] Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka Oblata, Cracoviae, t. 1, s. 51–59.
Gadomski J., 2014, Wprowadzenie, [w:] Prolegomena do badań nad obrazami Hodegetrii typu krakowskiego. Praca zbiorowa po kierunkiem Jerzego Gadomskiego z udziałem Małgorzaty Schuster-Gawłowskiej, Marty Lempart-Geratowskiej, Heleny Małkiewiczówny, Małgorzaty Nowalińskiej, Anny Sękowskiej, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków, s. 9–27.
Gadomski J., 2014, Typ ikonograficzny, [w:] Prolegomena do badań nad obrazami Hodegetrii typu krakowskiego…, s. 29–37.
Gadomski J., 2015, Wczesne Hodegetrie Krakowskie około: 1400–1450, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1400–1450. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej i M. Lempart-Geratowskiej, Kraków, s. 117–131.
Giedroyć E., 1899, Mór w Polsce w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa.
Hodegetrie Krakowskie 1400–1450. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej i M. Lempart-Geratowskiej, Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, Kraków 2015.
Hodegetrie Krakowskie 1450–1490. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej i M. Lempart-Geratowskiej, Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, Kraków 2017.
Hodegetrie Krakowskie 1490–1550. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej i M. Lempart-Geratowskiej, P. Łopatkiewicza, M. Nowalińskiej i A. Sękowskiej, Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, Kraków 2018.
Hodegetrie Krakowskie i ich odmiany 1550–1750. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej, M. Lempart-Geratowskiej, P. Łopatkiewicza, M. Nowalińskiej i A. Sękowskiej, Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, Kraków 2019.
Hodegetrie Krakowskie i ich odmiany 1750–2018. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej, M. Lempart-Geratowskiej, P. Łopatkiewicza, M. Nowalińskiej i A. Sękowskiej, Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, Kraków 2019.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1, Województwo krakowskie, red. J. Szablowski, z. 1–15, Instytut Sztuki PAN w Warszawie, Warszawa 1951–1953.
Kopeć J.J., 1986, Geneza patronatu maryjnego nad narodem polskim, „Roczniki Humanistyczne”, t. 34, z. 2, s. 275–292.
Łopatkiewicz P., 2017, Hodegetrie Krakowskie okresu dojrzałego około 1450–1490. Cracovian Hodegetria of the Middle Period, ca 1450–1490, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1450–1490…, s. 17–31.
Łopatkiewicz P., 2018, Hodegetrie Krakowskie schyłku średniowiecza 1490–1550. Cracovian Hodegetria at the end of the Middle ages: 1490–1550, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1490–1550…, s. 17–41.
Łopatkiewicz P., 2019, Hodegetrie Krakowskie i ich odmiany w okresie nowożytnym 1550–1750. Cracovian Hodegetria and their varieties in the modern period 1550–1750, [w:] Hodegetrie Krakowskie i ich odmiany 1550–1750…, s. 21–61.
Łopatkiewicz P., 2019, Cracovian Hodegetria 1400–1550. The Phenomenon of Repeatability of Iconographic Types in Late-Medieval Panel Painting, „Quaestiones Medii Aevi Novae”, vol. 23, Warszawa, s. 319–342.
Małkiewiczówna H., 2015, Wczesne Hodegetrie Krakowskie (do około połowy wieku XV). Kilka uwag wstępnych I, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1400–1450. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-
-Gawłowskiej i M. Lempart-Geratowskiej, Kraków, s. 15–71.
Matějcěk A., Myslivec J., 1934–1935, České madonny gotické byzantských typú, „Památký Archeologické”, IV–V, s. 1–24.
Matějcěk A., Pěsina J., 1955, Gotische Malerei in Böhmen, Prag
Miodońska B., 1989, Gotycka Hodegetria w krakowskim kościele św. Marka, „Nasza Przeszłość”, R. 71, s. 79–108.
Mroczko T., Dąb B., 1966, Gotyckie Hodegetrie polskie, [w:] Średniowiecze. Studia o kulturze, t. III, red. J. Lewoński, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Royt J., 2007, Nástin vývoje zobrazeni Madony v českém malířství 14. a první poloviny 15. století, [w:] Artifex doctus. Studia ofiarowane profesorowi Jerzemu Gadomskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Kraków, t. 1, s. 119–140.
Różycka-Bryzek A., 1971, Pojęcie oryginału i kopii w malarstwie bizantyńskim, [w:] Oryginał, replika, kopia. Materiały III Seminarium Metodologicznego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Radziejowice 26–27 września 1968, Warszawa, s. 106–107.
Różycka-Bryzek A., 1990, Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Pochodzenie i dzieje średniowieczne, „Folia Historiae Artium”, t. 26, s. 5–26.
Schuster-Gawłowska M., 2014, Technologia obrazów Hodegetrii typu Krakowskiego, [w:] Prolegomena do badań nad obrazami Hodegetrii typu krakowskiego. Praca zbiorowa po kierunkiem J. Gadomskiego z udziałem M. Schuster-Gawłowskiej, M. Lempart-Geratowskiej, H. Małkiewiczówny, M. Nowalińskiej, A. Sękowskiej, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków, s. 39–65.
Schuster-Gawłowska M., 2015, Technologia obrazów Hodegetrii Krakowskich z lat 1400–1450, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1400–1450…, s. 133–142.
Schuster-Gawłowska M., 2017, Technologia obrazów Hodegetrii Krakowskich z lat 1450–1490, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1450–1490. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej i M. Lempart-Geratowskiej, Kraków, s. 33–62.
Schuster-Gawłowska M., Gadomski J., 2017, Trzemeśnia, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1450–1490…, s. 102–107.
Sękowska A., 2015, Kędzierzyn-Koźle, [w:] Hodegetrie Krakowskie 1400–1450. Praca zbiorowa pod red. M. Schuster-Gawłowskiej i M. Lempart-Geratowskiej, Kraków, s. 224–233.
Stejskal K., 1988, Die byzantinischen Einflüsse auf die gotische Tafelmalarei Böhmens, [w:] Ikone Und Frühes Tafelbild, Halle, s. 157–162.
Walicki M., 1933, Stilstufen der gotischen Tafelmalarei In Polen im XV Jahrhundert. Geschichtliche Grundlagen und formale Systematik, „Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, t. 26, z. 3–6, Warszawa.
Stahování
Publikováno
Jak citovat
Číslo
Sekce
Licence
Copyright (c) 2021 Piotr Łopatkiewicz
![Creative Commons License](http://i.creativecommons.org/l/by-nd/4.0/88x31.png)
Tato práce je licencována pod Mezinárodní licencí Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0.
Stats
Number of views and downloads: 711
Number of citations: 0