Stosunki międzystanowe z udziałem chłopów w ziemi bielskiej na przełomie XVI i XVII w. w świetle ksiąg grodzkich brańskich
DOI :
https://doi.org/10.12775/RL.2025.11.03Mots-clés
chłopi w dawnej Rzeczypospolitej, stosunki międzystanowe, poddaństwo chłopów, ziemia bielska, sąd grodzki brański, PodlasieRésumé
Niniejszy artykuł na wybranych przykładach z końca XVI i początku XVII w. przedstawia różne sytuacje międzystanowe, w jakich można odnaleźć postaci poddanych chłopów, utrwalone na kartach ksiąg grodzkich brańskich. Były to akty przemocy, których sprawcami bądź ofiarami byli poddani, jak i rozmaite sprawy cywilne, w których ci ostatni występowali w różnym charakterze (ofiary bądź sprawcy szkód, mieszkańcy zastawianych dóbr, zbiegowie itd.). Wreszcie uwzględniamy wpisane do ksiąg wyroki sądów dominialnych lub apelacje od ich wyroków, kierowane do grodu brańskiego. We wszystkich powyższych sytuacjach poddani nie zawsze stali na straconej pozycji, a księgi sądów szlacheckich jawią się jako źródło, którego nie można ignorować w badaniach nad nimi.
Références
Źródła archiwalne
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Archiwum Skarbu Koronnego (ASK), dział XLVI, sygn. 149; Metryka Koronna (MK), Księgi Sądu Referendarskiego, sygn. 1; Metryka Koronna, dział XVIII Lustracje, sygn. 64.
Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, Мінск (NGAB), f. 1708 (Sąd grodzki brański), vop. 1, nr 10, 11, 13, 14, 20, 21, 23, 24, 25, 77, 78, 80, 81, 83, 86, 91, 93, 100, 103.
Źródła drukowane
Lustracja województwa podlaskiego 1602 r., wyd. M. Sierba, Warszawa 2017.
Lustracje województwa podlaskiego 1570 i 1576, wyd. J. Topolski, J. Wiśniewski, Wrocław 1959.
Volumina Constitutionum, t. 2, vol. 2: 1587–1609, wyd. S. Grodziski, Warszawa 2008.
Opracowania
Baranowski B., Walka klasowa chłopów ze starostwa brańskiego na Podlasiu w XVII–XVIII w., „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 15, 1953.
Baranowski B., Z dziejów antyfeudalnych ruchów chłopskich na Podlasiu. Walka chłopów suraskich z feudalnym uciskiem w XVI–XVIII wieku, Warszawa 1953.
Boroda K., Przynależność własnościowa osiedli, w: Atlas historyczny Polski, red. H. Rutkowski, M. Słoń, Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, red. M. Gochna, B. Szady, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021.
Dąbkowski P., Litkup. Studyum z prawa polskiego. W dodatku O przysiędze i klątwie, Lwów 1906 (Archiwum Naukowe. Wydawnictwo Towarzystwa dla Popierania Nauki Polskiej, dział 1: Historyczno-Filozoficzny, t. 3, z. 2).
Dobrowolska W., Chodkiewicz Hieronim, w: PSB, t. 3, Kraków 1937.
Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, wyd. 2, Oświęcim 2014.
Gochna M., Charakter osiedli, w: Atlas historyczny Polski, red. H. Rutkowski, M. Słoń, Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, red. M. Gochna, B. Szady, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021.
Gołaszewski Ł., Konflikty o dziesięciny w dawnej Rzeczypospolitej. Aspekty prawne i społeczne na przykładzie parafii Kobylin na przełomie XVI i XVII w., Białystok 2024 (Dissertationes, t. 37).
Gołaszewski Ł., Organizacja władz i stratyfikacja ekonomiczna społeczności miasta Knyszyna w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, w: E fructu arbor cognoscitur. Studia z dziejów średniowiecznych i nowożytnych ofiarowane na osiemdziesięciolecie Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, red. M. Mucha, K. Żojdź, Piaseczno 2010.
Gołaszewski Ł., Sprawy przestępców schwytanych na gorącym uczynku w grodzie brańskim na przełomie XVI–XVII wieku. Przyczynek do dziejów represji karnej w I Rzeczypospolitej, w: Lietuvos Statutas: Temidės ir Klėjos teritorijos. Straipsnių rinkinys, red. I. Valikonytė, N. Šlimienė, Vilnius 2017.
Guzowski P., Wielkość osiedli, w: Atlas historyczny Polski, red. H. Rutkowski, M. Słoń, Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, red. M. Gochna, B. Szady, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021.
Korczak L., Kmiecie przed sądem ziemskim i grodzkim w średniowieczu, w: Chłopi na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej do czasów uwłaszczenia, red. D. Michaluk, Ciechanowiec–Warszawa 2019.
Laszuk A., Ludność województwa podlaskiego w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1999.
Lulewicz H., Radziwiłł Krzysztof (1547–1603), w: PSB, t. 30, Wrocław 1987.
Łosowski J., Dokumentacja w życiu chłopów w okresie staropolskim. Studium z dziejów kultury, Lublin 2013.
Łosowski J., Dokumenty i kancelarie wiejskie, w: Dyplomatyka staropolska, red. T. Jurek, Warszawa 2015.
Łosowski J., Kancelaria grodzka chełmska od XV do XVIII wieku. Studium o urzędzie, dokumentacji, jej formach i roli w życiu społeczeństwa staropolskiego, Lublin 2004.
Łosowski J., Personel pomocniczy w kancelariach miejskich okresu staropolskiego, w: Piśmiennictwo pragmatyczne w Polsce do końca XVIII wieku na tle powszechnym, red. J. Gancewski, A. Wałkówski, Olsztyn 2006.
Łysiak L., Sądownictwo królewskie w sprawach chłopskich do połowy XVI w., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 17, 1965, z. 2.
Matuszewski J.S., Rzekomy zastaw chłopów w Polsce szlacheckiej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 26, 1974, z. 2.
Matuszewski J., Chłopska główszczyzna cywilna w Polsce, w: idem, Pisma wybrane, t. 2, Łódź 2000.
Matuszewski J., Czy handlowano chłopami w Rzeczypospolitej szlacheckiej?, „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” 1960.
Matuszewski J., Potestas heroica, „Slavia Occidentalis” 27, 1968.
Mickiewicz A., Pan Tadeusz, oprac. S. Pigoń, wyd. 8, Wrocław 1980 (Biblioteka Narodowa, seria I, nr 83).
Nowak A., Transakcje chłopami w powiecie kaliskim w XVI oraz w pierwszej połowie XVII w., „Rocznik Kaliski” 3, 1970.
Nowak T., Szczawiński Paweł, w: PSB, t. 47, Warszawa 2010–2011.
Rafacz J., Sprawa niewoli chłopskiej w dawnej Polsce, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 46, 1920, z. 4; 5.
Rutkowski H., A. Sołtan, Sadłocha Kacper, w: PSB, t. 34, Warszawa 1992–1993.
Rutkowski J., Historia gospodarcza Polski (do 1864 r.), Warszawa 1953.
Rymaszewski Z., Kmieć przed sądami publicznymi w świetle krakowskich ksiąg sądowych w XIV–XV w., „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 9, 2006.
Sierba M., Radziwiłłowskie dobra Orla (1585–1695), Białystok 2017.
Słownik historyczno geograficzny województwa podlaskiego w średniowieczu, z. 1: A–Bojanka, oprac. A. Buczyło, T. Jaszczołt, Warszawa 2021.
Sobociński W., Formuła „listu urodzaju” i zwolnienia z poddaństwa z XVI wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 5, 1953.
Sokół M., Wróbel W., Kościół i parafia pw. Bożego Ciała w Surażu. Monografia historyczna do 1939 r., Suraż 2010.
Stalin J., Przemówienie w pałacu kremlowskim na uroczystości promowania akademików Armii Czerwonej 4 maja 1935 r., w: idem, Zagadnienia leninizmu, Warszawa 1949.
Starczenko N., Ukraińskie światy Rzeczypospolitej, przekł. T. Hodana, K. Kotyńska, Kraków 2024.
Suproniuk J., Lokalizacja miejscowości, w: Atlas historyczny Polski, red. H. Rutkowski, M. Słoń, Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, red. M. Gochna, B. Szady, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021.
Urzędnicy podlascy XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. E. Dubas-Urwanowicz, W. Jarmolik, M. Kulecki, J. Urwanowicz, Kórnik 1994 (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. A. Gąsiorowski, t. 8: Podlasie).
Wasilewski T., Radziwiłł Janusz (1579–1620), w: PSB, t. 30, Wrocław 1987.
Wisner H., Radziwiłł Krzysztof (1585–1640), w: PSB, t. 30, Wrocław 1987.
Wołodkiewicz W., Zabłocka M., Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 2005.
Téléchargements
Publiée
Comment citer
Numéro
Rubrique
Licence
Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas de Modification 4.0 International.
Stats
Number of views and downloads: 5
Number of citations: 0
