Rocznik Lituanistyczny https://apcz.umk.pl/RL Na łamach Rocznika Lituanistycznego publikowane będą prace badaczy różnych aspektów przeszłości ziem Litwy historycznej: historyków sensu stricto, językoznawców, historyków literatury, heraldyków, historyków sztuki, historyków prawa, archeologów czy muzykologów. I to nie tylko rozprawy, ale również prace drobne i materiały, artykuły recenzyjne, recenzje i noty recenzyjne oraz materiały do kroniki życia naukowego. Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN w Warszawie pl-PL Rocznik Lituanistyczny 2450-8446 Recenzje https://apcz.umk.pl/RL/article/view/31458 Urszula Augustyniak Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 287 304 10.12775/31458 Sądy starostów generalnych żmudzkich (druga połowa XV – pierwsza połowa XVI w.) https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.01 <strong><strong></strong></strong><p>Celem artykułu jest określenie miejsca sądów starosty generalnego w systemie sądownictwa Żmudzi, w okresie od 1450 r. (czyli od momentu, kiedy urząd ten objął Jan Kieżgajłowicz) do reformy sądowo-administracyjnej przeprowadzonej w 1566 r. Dla lat wcześniejszych przedstawiono tylko kilka hipotetycznych uwag. W badanym czasie można wydzielić dwa okresy: przed i po wydaniu I Statutu Litewskiego (1529). Na podstawie ok. 200 dokumentów sądowych, zebranych z różnych zespołów rękopisów, i aktów ksiąg spraw sądowych Metryki Litewskiej możemy rekonstruować niektóre aspekty działalności tego sądu, w tym: zakres jego kompetencji, stosunek do sądów wielkich książąt i sądów dzierżawców (mniejszych starostów), jego skład, sąd podstarościego, miejsce zebrania sądu, czas roków sądowych.</p> Eugenijus Saviščevas Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 7 32 10.12775/RL.2020.6.01 Badania nad zarządem i eksploatacją zasobów wodnych domeny wielkoksiążęcej w Wielkim Księstwie Litewskim w świetle wydanych akt Metryki Litewskiej (do końca XVI w.) https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.02 Artykuł poświęcono zagadnieniu przydatności wydanych akt Metryki Litewskiej do badań nad zarządem i eksploatacją zasobów wodnych domeny wielkoksiążęcej w Wielkim Księstwie Litewskim do zakończenia pomiary włócznej, ze szczególnym zwróceniem uwagi na rybołówstwo. Wskazano możliwe do wykorzystania w powyższych badaniach rodzaje wpisów. Anna Pytasz-Kołodziejczyk Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 33 53 10.12775/RL.2020.6.02 Wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego w epoce bitwy pod Kleckiem https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.03 Artykuł koncentruje się na zagadnieniach organizacji i uzbrojenia oddziałów litewskich, które pokonały Tatarów w bitwie pod Kleckiem w 1506 r., na tle systemu militarnego Wielkiego Księstwa Litewskiego na przełomie XV i XVI stulecia. Aliaksandr Kazakou Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 55 75 10.12775/RL.2020.6.03 Kiedy poglądy religijne stają się nieważne: medycy protestantów Mikołaja Radziwiłła „Czarnego” (1515–1565) i Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.04 <p>W artykule przedstawiono grupę lekarzy służących najwybitniejszym protestantom w Wielkim Księstwie Litewskim – księciu na Ołyce i Nieświeżu, wojewodzie wileńskiemu Mikołajowi Radziwiłłowi „Czarnemu” oraz linii Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach. Analizy ukazały, że wszyscy medycy leczący przedstawicieli tego najznaczniejszego rodu litewskiego byli specjalistami o najwyższych kwalifikacjach. Duży wpływ na wybieranie przez Radziwiłłów lekarzy spośród protestantów miała ukształtowana tradycja zatrudniania fachowych medyków, system protekcji oraz model rodzinny (niemała liczba małżeństw mieszanych pod względem wyznania).</p> Raimonda Ragauskienė Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 77 94 10.12775/RL.2020.6.04 Posłowie ruskich województw Korony na sejmie lubelskim w styczniu–lutym 1569 roku https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.05 W artykule omówiono stosunek szlachty z ruskich województw Korony Polskiej (ruskiego, podolskiego i bełskiego) na sejmie lubelskim w styczniu–lutym 1569 r. wobec planów unii, przed podjęciem decyzji o inkorporacji Podlasia i Wołynia. Witalij Michałowski Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 95 119 10.12775/RL.2020.6.05 „Niech to każdy obaczy jeśli Litwa małą krzywdę, żal, despekt i wzgardą ma od Polaków”: epizod sporu między Litwą a Koroną Polską o Inflanty https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.06 <p>W artykule dokonano analizy utworu rękopiśmiennego <em>Czo za prawa X. Litewskie ma do ziemie Inflianczki a poliaczi do niei nicz niemaią </em>(najprawdopodobniej z 1582 r.). Na jego przykładzie zaprezentowano argumenty prawne i ideologiczne wykorzystywane przez szlachtę Wielkiego Księstwa Litewskiego podczas sporów ze szlachtą Korony Polskiej o przynależność Inflant. Ukazano także znaczny poziom nieufności litewskiej elity politycznej wobec partnerów koronnych w końcu XVI w., spowodowany doświadczeniami związanymi z zawarciem unii lubelskiej oraz skutkami wojny inflanckiej.</p> Uładzimir Padalinski Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 121 133 10.12775/RL.2020.6.06 Unia kalmarska a unie polsko-litewskie – kilka uwag na temat ich początków i potrzeby kontynuacji badań porównawczych obu związków państwowych https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.07 <p>Artykuł prezentuje dotychczasowy stan badań komparatystycznych nad unią kalmarską i uniami polsko-litewskimi. Na wstępie przedstawiono genezę obu unii: przyczyny ich zawarcia, scharakteryzowano i porównano dokumenty obu układów: w Krewie (1385 r.) i unii kalmarskej (<em>unionsbrevet</em>) (1397 r.). Wskazano również podobieństwa obu związków na płaszczyźnie rywalizacji o przywództwo, a także rolę królowej Małgorzaty w zawarciu unii oraz samodzielne rządy Eryka Pomorskiego i ich skutki. Następnie przybliżono transformację unii kalmarskiej, jej poszczególne etapy i przyczyny upadku oraz losy obu związków unijnych po ich formalnym ustaniu i ich wpływ na dalszy rozwój państw członkowskich. Na zakończenie podjęto próbę wytyczenia kierunków dalszych badań porównawczych nad obydwoma uniami, stawiając postulat o konieczności ich kontynuowania i rozwijania.</p> Andrzej Gaca Hubert Bąk Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 135 166 10.12775/RL.2020.6.07 W cieniu długów, sąsiedzkich sporów, zajazdów i procesów. Obraz Chryzostoma Karpia (1650–1714), posesjonata z powiatu słonimskiego https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.08 W artykule przedstawiono postać Chryzostoma Karpia, posesjonata z powiatu słonimskiego. Prezentując jego losy, autor pragnie zwrócić uwagę na specyfikę postaw szlachty tego powiatu na przełomie XVII i XVIII w. Sławomir Karp Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 167 196 10.12775/RL.2020.6.08 Kilka uwag o życiu i twórczości Jerzego Ręczyńskiego, autora poematu Dziewica Litwy Emilia Plater https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.09 Celem niniejszego artykułu jest omówienie twórczości szlachcica litewskiego Jerzego Ręczyńskiego (1805–1899), uczestnika powstania 1830–1831 r., a po jego upadku emigranta. Ręczyński mieszkał kolejno we Francji i Wielkiej Brytanii. Na podstawie opublikowanych jego utworów literackich, rozpraw z zakresu językoznawstwa, wspomnień z czasów powstania, a także niewydanych rękopisów, przede wszystkim zaś obszernego pamiętnika, została opracowana biografia oraz przeanalizowana całość spuścizny tego dotąd mało znanego autora. Na szczególną uwagę zasługują rękopisy przechowywane w Bibliotece Polskiej w Paryżu: pamiętnik zatytułowany <em>Życiopis </em>oraz poemat historyczny poświęcony Emilii Plater. Podjęto próbę analizy treści poematu oraz ustalenia źródeł inspiracji, a konkretnie dzieł historycznych i literackich, na których wzorował się autor. Tamara Bairašauskaitė Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 197 220 10.12775/RL.2020.6.09 Czy naprawdę unia została wykreślona z projektów Litwy nowoczesnej w końcu XIX – na początku XX wieku? https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.10 W artykule podjęto próbę krytycznej oceny tezy funkcjonującej w historiografii litewskiej, a częściowo także polskiej, że idea unii obu państw została wyeliminowana z projektów litewskiego ruchu narodowego ukształtowanych w końcu XIX i na początku XX w. Wyniki analizy ukazują potrzebę badań koncepcji federalizmu litewskiego, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii wpływu na nią unii polsko-litewskiej. Rimantas Miknys Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 221 234 10.12775/RL.2020.6.10 Места памяти Полоцка: на перекрестках культурных традиций https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.11 <p>W epoce średniowiecza i wczesnej nowożytności w Połocku istniało wiele rozpoznawalnych miejsc pamięci. Kult książąt i świętych miał metrykę staroruską, a w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego uzupełniony został nie tylko o nowsze odpowiedniki, ale także o symbolikę miejską i ziemską, o nazwę krainy Biała Ruś i inne. Od przełomu XV i XVI w. coraz bardziej zauważalny był wpływ kultury Zachodu na miejsca pamięci Połocka.</p><p> </p><p>В эпоху Средневековья и раннего Нового времени в Полоцке существовал ряд узнаваемых мест памяти. От древнерусской эпохи вели свое происхождение культы князей и святых, во времена Великого княжества Литовского этот ряд был дополнен не только их более новыми аналогами, но также городской и земельной символикой, названием края Белая Русь и прочим. С рубежа XV–XVI веков места памяти Полоцка испытывали на себе все более заметное влияние западной культуры.</p> Василий Воронин Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 235 265 10.12775/RL.2020.6.11 Nagroda „Rocznika Lituanistycznego” za rok 2020 https://apcz.umk.pl/RL/article/view/31461 Urszula Augustyniak Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 313 313 10.12775/31461 Wykaz skrótów https://apcz.umk.pl/RL/article/view/31462 Urszula Augustyniak Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 315 316 10.12775/31462 Mečislovas Jučas (26 IV 1926 – 6 XI 2019) https://apcz.umk.pl/RL/article/view/31459 Henryk Wisner Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 305 306 10.12775/31459 Edvardas Gudavičius (6 IX 1929 – 27 I 2020), historyk, historiozof, inżynier https://apcz.umk.pl/RL/article/view/31460 Grzegorz Błaszczyk Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 307 312 10.12775/31460 Dwa komputy wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego z pierwszej połowy 1615 roku https://apcz.umk.pl/RL/article/view/RL.2020.6.12 <p>Edycja źródłowa obejmuje dwa komputy wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego z pierwszej połowy 1615 r. Dokumenty stanowią cenny materiał do badań nad organizacją i liczebnością wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego w pierwszej połowie XVII w.</p> Andrzej Grzegorz Przepiórka Karol Żojdź Prawa autorskie (c) 2020 Rocznik Lituanistyczny 2020-09-19 2020-09-19 6 267 286 10.12775/RL.2020.6.12