Status, prawa i obowiązki poddanych w dobrach Radziwiłłów birżańskich w pierwszej połowie XVII w. Przyczynek do „historii ludowej”
DOI:
https://doi.org/10.12775/RL.2025.11.04Ključne riječi
Radziwiłłowie birżańscy, poddani, zarząd dóbr, prawa i obowiązki poddanych, opór przeciw wyzyskowiSažetak
Artykuł powstał w opozycji do uproszczonej wersji „historii ludowej”, sprowadzanej do wyzysku i oporu poddanych wobec „panów feudalnych” w dawnej Rzeczypospolitej na podstawie źródeł z terenu Korony dotyczących chłopów pańszczyźnianych. Jego celem jest pokazanie specyfiki stosunków między dworem a wsią w dobrach magnackich w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszej połowie XVII w. na przykładzie różnych form oporu poddanych Radziwiłłów birżańskich wobec zarządców dóbr.
References
Źródła archiwalne
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Archiwum Radziwiłłów (AR)
dz. IV, t. 24, kop. 317, list 514; t. 24, kop. 321, list 619;
dz. V, nr 617, 637, 1522, 1584, 1605, 2157, 2653, 2816, 4529, 4694, 5027, 5944, 6165, 7054, 8031, 9328, 9875, 1168, 1728, 11903, 13592, 13969, 14507, 15517, 15250, 17399, 17870, 18769, 18874a;
dz. VIII, nr 713874a: O. Wołłowicz, „Postanowienie porządku w Nowym Mieście w 1583 r.”;
dz. XI, nr 37: J. Pękalski do K. II Radziwiłła, Żuprany, 8 III 1633 r.: o wybrańcach w dobrach podlaskich; K. II Radziwiłł, „Informacyja dana sługom 16 VIII 1621 w Wiżunach”; nr 51, [B. Radziwiłł], „Obserwacyje pewne circa politica, oeconomica i rządu dobrego koło majętności, które życzyłbym aby w domu naszym były in usu, bo inaczej, choćby kto najwiętsze miał majętności, nie będzie miał nigdy pewnej intraty, czegom sam z eksperencyi doszedł i majętności tylko się będą pocierały”;
dz. XXI, t. 13, H-73;
dz. XXV, nr 381, inwentarz Sejn z 1642 r.; nr 2904, „Inwentarz orleński sprawowania p. Berzeńskiego przy podaniu urzędem p. Pękalskiemu”, 15 V 1635 r.;
dz. XXIX, akta ekonomiczne (1570–1913), nr 65, 71, 72.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie (BUW), Gabinet Rękopisów, rkps nr 1171: „Informacja Rysińskiemu”, 1621 r.
Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, Мінск (NGAB), f. 694, nr 146.
Źródła drukowane
Instrukcijos feodalinių valdų administracijai Lietuvoje XVII–XIX a., wyd. Z. Kiaupa, J. Kiaupienė, red. M. Jučas, Vilnius 1985.
Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego, naprzód za Naisnieyszego Hospodara Krola Jegogomości Zygmunta III w Krakowie, w Roku 1588 […] piąty raz, za szczęśliwie panującego Naiaśniejszego Krola Jego Mości Augusta Trzeciego przedrukowany w Drukarni Akademickiey Societatis Jesu, Roku Pańskiego 1744.
Wolan A., De libertate politica sive civili / O wolności pospolitej albo ślacheckiej, wyd. M. Eder, R. Mazurkiewicz, Warszawa 2010.
Opracowania
Augustyniak U., Historia Polski 1572–1795, Warszawa 2008.
Augustyniak U., Koncepcje narodu i społeczeństwa w literaturze plebejskiej od końca XVI do końca XVII wieku, Warszawa 1989.
Augustyniak U., Specyfika patronatu magnackiego w Wielkim Księstwie Litewskim w XVII wieku. Problemy badawcze, „Kwartalnik Historyczny” 109, 2002, s. 97–110.
Brückner A., Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 1: Kazania i pieśni. Szkice literackie i obyczajowe, Warszawa 1902.
Czernik S., Pięć wieków doli chłopskiej w literaturze XII–XVI, w: idem, Materiały i szkice, Warszawa 1953.
Czernik S., Z życia pańszczyźnianego w XVII wieku, Warszawa 1955.
Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, Warszawa 1985.
Inglot S., Sprawy gospodarcze Lwa Sapiehy, w: Studia z historii gospodarczej poświęcone Franciszkowi Bujakowi, Lwów 1931.
Inglot S., Z dziejów wsi polskiej i rolnictwa, Warszawa 1986.
Jurkiewicz J., Powinności włościan w dobrach prywatnych w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVII wieku, Poznań 1991.
Karpiński A., Staropolska poezja ideałów ziemiańskich: próba przekroju, Wrocław 1983.
Kiaupienė J., Kaimas ir dvaras Žemaitijoje XVI–XVIII a. Monografija, Vilnius 1988.
Kowecka E., Dwór „najrządniejszego w Polszcze magnata”, Warszawa 1991.
Kubiak B., Gromada wiejska i jej funkcjonowanie w Małopolsce w XVI i XVII wieku, w: Społeczeństwo staropolskie. Studia i szkice, red. A. Wyczański, t. 3, Warszawa 1983, s. 139–159.
Leszczyński A., Ludowa historia Polski: historia wyzysku i oporu: mitologia panowania, wyd. I, Warszawa 2020.
Lulewicz H., Radziwiłł Krzysztof zw. Piorunem (1547–1603), w: PSB, t. 30, Wrocław etc. 1987, s. 264–276.
Markiewicz M., Historia Polski 1492–1795, Kraków 2004.
Rauszer M., Buntów chłopskich nie było. Pańszczyzna i opór, „Czas Kultury” 3, 2016, https://www.academia.edu/71452817.
Rauszer M., Siła podporządkowanych, Warszawa 2021.
Syrokomla W., Przyczynki do historii domowej w Polsce, Wilno 1858.
Wasiewicz J., Bunty chłopskie od początków państwa do końca II Rzeczypospolitej, w: Polskie miejsca pamięci. Dzieje toposu wolności, red. S. Bednarek, B. Korzeniowski, Warszawa 2014, s. 151–182.
Wasilewski T., Radziwiłł Janusz (1579–1620), w: PSB, t. 30, Wrocław etc. 1987, s. 202–208.
Wielki słownik języka polskiego PWN, https//wsjp.pl, hasło: bunt.
Wisner H., Radziwiłł Krzysztof (1585–1640), w: PSB, t. 30, Wrocław etc. 1987, s. 276–283.
Wiślicz T., Naród chłopski? Społeczna, religijna i narodowa tożsamość chłopów we wczesnonowożytnej Polsce, w: Między barokiem a oświeceniem. Społeczeństwo stanowe, red. S. Achremczyk, J. Kiełbik, Olsztyn 2013, s. 52–64.
Wyżga M., Elastyczność pogranicza społecznego: chłopstwo i szlachta w Rzeczypospolitej (XVI–XVIII wiek), „Res Historica” 2024, nr 57, s. 829–846.
Wyżga M., Homo movens. Mobilność chłopów w mikroregionie krakowskim w XVI–XVIII wieku, Kraków 2019.
Wyżga M., W stronę nowej syntezy historii społecznej? Uwagi nad ludową historią polski Adama Leszczyńskiego, „Kwartalnik Historyczny” 122, 2022, nr 1, s. 216–218.
Downloads
Objavljeno
How to Cite
Broj časopisa
Rubrika
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 13
Number of citations: 0
