Aktykacja dokumentu konstytutywnego słuckiej konfederacji dysydentów z 1767 r.
DOI:
https://doi.org/10.12775/RL.2025.11.08Palabras clave
Rosja, działania interwencyjne, kwestia dysydencka, konfederacja, SłuckResumen
Publikacja aktu konfederacji dysydentów Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1767 r., wpisanego do ksiąg urzędowych, burzy ukształtowane w historiografii wyobrażenie o konfederacji jako związku z dużym udziałem prawosławnych. W odróżnieniu od starodruków aktu, w dokumencie konstytutywnym, pośród stu trzydziestu rzekomych sygnatariuszy, prawosławnych było jedynie sześciu. Pięciu z nich – z wyjątkiem biskupa Jerzego Konisskiego – najprawdopodobniej przybyło do Słucka już po ogłoszeniu 20 marca konfederacji dysydenckiej.
Citas
Źródła archiwalne
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Archiwum Hipolita Skimborowicza, sygn. XXI 1/18; Archiwum Radziwiłłów (AR), dz. V, sygn. 68360.
Archiwum Państwowe w Toruniu (APT), Akta Miasta Toruń (AMT), kat. II, sygn. VII–60.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie (BUW), rkps 636, rkps 738.
Biblioteka Uniwersytecka KUL w Lublinie (Bibl. KUL), rkps 644.
Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, Vilnius (LMAVB), Rankraščių skyrius (RS), f. 40, nr 1132; f. 139, nr 904.
Lietuvos valstybės istorijos archyvas, Vilnius (LVIA), f. 596, ap. 1, nr 130.
Архив внешней политики Российской империи, Москва (AVPRI), f. „Сношения России с Польшей”, op. 79/6, d. 905, d. 906; f. „Варшавская миссия”, op. 80/1, d. 1063.
Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, Мінск (NGAB), f. 1727, vop. 1, nr 14; Калекцыя мікрафотакопій дакументаў (KMF) 18: Літоўская метрыка, vop. 1, nr 534.
Źródła drukowane
Confédération faite par les Dissidens du Royaume de Pologne à Thorn le 20 Mars l’Anne 1767 [s.l.: s.n., non post 27 III 1767] – [4] k., 4°.
Deklaracya Nay: Imperatorowey Imości całey Rossyi Nayiaśn: Krolowi JMci y Reczypospolitey Polskiey uczyniona [Nieśwież, Drukarnia Jezuitów, post 2 IV 1767] – [4] k., 2°.
Deklaracya Nayiaśnieyszego Krola JMci Angelskiego, przez Ministra Jegoż JMci Pana Wrougthon Zkonfederowanej Rzeczypospolitey Polskiey na Seymie Roku 1766. uczyniona […] w Warszawie, 4. 1766. [s.l.: s.n, 1766] – [1] k., 2°.
Deklaracya Nayiaśnieyszego Krola JMci Duńskiego, JMci St. Saphorin Ministra do Nayiaśnieyszey Rzeczypospolitey Zkonfederowaney na Seymie Roku 1766. uczyniona […] w Warszawie 4. Novembr: 1766. [s.l.: s.n, 1766] – [1] k., 2°.
Deklaracya Nayiaśnieyszey Imperatorowey JMCi przez Xcia JMCi Repnina Posła Wielkiego do Nayiaśnieyszey Rzeczypospolitey Polskiey zkonfederowaney na Seymie Roku 1766. uczyniona = Declaratio Suae Imperatoriae Majestatis Totius Russiae nomine, per Oratorem Suum Extraordinarium et Plenipotentiarium, Celsissimum Principem Repnin, confoederatae Reipublicae Polonae in Comitiis Anno 1766 facta. [s.l.: s.n., post 4 IX 1766] – [4] k., 2°.
Elektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, wyd. O. Zaprzaniec, Warszawa 1845.
[Jabłoński D.E.], Prawa y wolności Dessydentów w naboźeńs. Chrześcijańs. w Koronie polskiey y w W.X.Lit. służące z przywileiów konstytucyi Seymowych y Statutu W.X.L. y różnych inszych żadney wątpliwości niepodlegających Authentyków zebrane y dla wiadomości wszystkich do druku podane. Anno recuperatae Salutis 1767 [s.l.: s.n., 1767] – 133 s., 4°.
Konfederacya Jchmciow Panów Dissydentow z Wielkiey y Maley Polski y z Pruss w Toruniu uchwalona Dnia 20 Marca Roku Pańskiego 1767. [Toruń?, Paweł Bergmann?, post 20 III 1767] – [10] k., 4°.
Konfederacya Rycerstwa y Obywatelow W.X.Litt. tak Religii Staro-Ruskiey jako też oboyga Wyznania Ewangelickiego, zaczęta w Słucku roku 1767 dnia 20 miesiąca Marca, y Manifest pomienioną Konfederacyą poprzedzający. [Nieśwież, Drukarnia Jezuitów, non post 2 IV 1767] – [4] k., 2°.
Konfederacya Rycerstwa y Obywatelow W.X.Litt. tak Religii Staro-Ruskiey jako też oboyga Wyznania Ewangelickiego, zaczęta w Słucku roku 1767 dnia 20 miesiąca Marca, y Manifest pomienioną Konfederacyą poprzedzający. – [Toruń?: Paweł Bergmann?, post 2 IV 1767] – 19 s., 4°.
[Konisski J.], Prawa Y Wolnosci Obywatelom Korony Polskiey y W.X.Lit. Religii Greckiey Orientalney Wyznawcom Słuzące: Z Przywileiow, Konstytucyi Seymowych, Statutu W.X.Lit. a dwoma szczegulnie razy y z Historykow ale domowych Polskich y wyznania Rzymskiego Kościoła będących, a tym od parcyalności barzo dalekich, do tegoż y godnościami znacznemi w Duchownym abo Swieckim Stanie ozdobionych Zebrane, Y Dla wiadomości wszystkich do druku podane, Roku Pańskiego 1767 [s.l.: s.n., 1767] – 78 s., 2°.
L’Acte de la Confédération des Nobles & Citoyens du Grand Duché de Lituanie du Rit Grec & des deux Confessions Évangéliques fait à Sluck l’an 1767. le 20. de Mars. [s.l.: s.n., 1767] – [6] k., 4°.
Libellus supplex Serenissimo ac Potentissimo Stanislao Augusto, Regi Poloniae, Domino Nostro longe Clementissimo, & Illustrissimis Confoederatae Reipublicae Ordinibus in Solemnibus Comitiis Anno 1766 humillime & reverenter exhibitus = Pokorna proźba Nayjasnieyszemu Stanisławowi Augustowi Królowi Polskiemu Panu Naszemu Miłościwemu y Prześwietnym Nayjasnieyszej zkonfederowaney Rzeczypospolitey Stanom na Seymie Roku 1766 zaniesiona [s.l.: s.n., 1766] – k. [4], 2°.
Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės seimelių instrukcijos (1788–1790), parengė R. Jurgaitis, A. Stankevič, A. Verbickienė, Vilnius 2015.
Mowa do Nayiaśnieszego Króla JMCi Stanislawa Augusta Miana w R. 1767. d. 28. Kwietnia Przez J.P. Felicyana z Kalinowey Zarembę Delegowanego z J.P. Samuelem Łaniewskim Wołkiem Maiorem J.K.Mci Od Konfederatów Dissidentów W.X.L. [s.l.: s.n., 1767] – k. [4], 2°.
Prawa Dissydentow do ktorych przyłączone y Prawa Potencyi interesujących się za niemi w Petersburgu Mense Decembri Roku 1766. wydane [Petersburg: s.n., non post 1 II 1767] – 64 s., 4°.
Repnin N., Declaration De la part de Sa Majesté l’Impératrice de toutes les Russies à Sa Majesté le Roi & à la République de Pologne […] Fait à Varsovie ce 26 Mars 1767. = Repnin M., Deklaracya Nayiaś. Imperatorowey JMci Całey Rossyi, Nay: Krolowi JMci y Reczy-Pospolitey Polskiey uczyniona […] Datum w Warszawie 26 Martii 1767. [Warszawa?: s.n., post 26 III 1767] – 20 s., 2°.
Sacrae Regiae Maiestatis Borussiae Declaratio Reipublicae Polonorum Confoederatae exhibita a Legate Plenipotentiario Illustrissimo Dno. De Benoit in Comitiis Regni A[nn]o 1766. Habitis = Deklaracya Nayiasnieyszego Krola Jmśći Pruskiego, przez Ministra Jegoż Pełnomocnego Jmść Pana Benoit do Nayiasnieyszey z Konfererowaney Rzptey Polskiey na seymie roku 1766. Zaniesiona [s.l.: s.n, 1766] – [2] k., 2°.
Szlachta polsko-inflancka wobec przełomu: materiały z dyneburskich akt grodzkich i ziemskich z lat 1746–1775, wyd. B. Dybaś, P.A. Jeziorski, współpr. T. Wiśniewski, Toruń 2018.
Thornische Wöchentliche Nachrichten und Anzeigen nebst einem Anhange von gelehrten Sachen, 1767.
Volumina legum (VL), ed. 1 (Stanisława Konarskiego):
T. I: Leges, Statuta, Constitutiones, Privilegia, Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae Omniumq; Provinciarum Annexarum, a Comitiis Visliciae Anno 1347 celebratis usq ad ultima Regni Comitia. [Vol. 1], [Ab Anno 1347. Ad Annum 1547, Acta Reipublicae continens], Varsovia 1732.
T. II: Prawa, Konstytucye y Przywileie Krolestwa Polskiego, y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich Prowincyi należących Na Walnych Seymiech Koronnych od Seymu Wiślickiego Roku Pańskiego 1347. Aż do ostatniego Seymu uchwalone. [Vol. 2], [Ab Anno 1550. Ad Annum 1609, Acta Reipublicae Continens], [Warszawa] 1733.
T. III: Prawa, Konstytucye y Przywileie Krolestwa Polskiego, y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich Prowincyi należących: Na Walnych Seymiech Koronnych od Seymu Wiślickiego Roku Pańskiego 1347. Aż do ostatniego Seymu uchwalone. [Vol. 3], [Ab Anno 1609. Ad Annum 1640, Acta Reipublicae Continens], [Warszawa] 1735.
T. IV: Prawa, Konstytucye y Przywileie Krolestwa Polskiego, y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich Prowincyi należących Na Walnych Seymiech Koronnych od Seymu Wiślickiego Roku Pańskiego 1347. Aż do ostatniego Seymu uchwalone. [Vol. 4], [Ab Anno 1641. Ad Annum 1668, Acta Reipublicae Continens], [Warszawa] 1737.
T. V: Prawa, Konstytucye y Przywileie Krolestwa Polskiego, y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich Prowincyi należących Na Walnych Seymiech Koronnych od Seymu Wiślickiego Roku Pańskiego 1347. Aż do ostatniego Seymu uchwalone. [Vol. 5], [Ab Anno 1669. Ad Annum 1697, Acta Reipublicae continens], [Warszawa] 1738.
T. VI: Prawa, Konstytucye y Przywileie Krolestwa Polskiego, y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y wszystkich Prowincyi należących : Na Walnych Seymiech Koronnych od Seymu Wiślickiego Roku Pańskiego 1347. Aż do ostatniego Seymu uchwalone. [Vol. 6], [Ab Anno 1697. Ad Annum 1736. Acta Reipublicae continens] [Warszawa], 1739.
Volumina legum (VL), ed. 2 (Jozafata Ohryzko):
t. VII: Ab an. 1764 ad an. 1768 [przedruk zbioru praw staraniem XX. Pijarów w Warszawie od roku 1732 do roku 1782 wydanego], Petersburg 1860.
Акты издаваемые Виленскою археографическою комиссиею (АВАК), т. 8, Вильнa 1875 / Akty izdavaemye Vilensko͡iu arkheografichesko͡iu komissie͡iu (AWAK), t. 8, Vilʹna 1875.
Записки генерал-фельдмаршала князя Александра Александровича Прозоровского, 1756–1776, Москва 2004 / Zapiski general-felʹdmarshala kn͡iaz͡ ia Aleksandra Aleksandrovicha Prozorovskogo, 1756–1776, Moskva 2004.
Сборник Императорского Русского Исторического Общества (СИРИО), т. 67, Санкт-Петербург 1889 / Sbornik Imperatorskogo Russkogo Istoricheskogo Obshchestva (SIRIO), t. 67, Sankt-Peterburg 1889.
Opracowania
Anipiarkou V., Rozen F., Mechanizmy propagandy rosyjskiej na przykładzie druków konfederacji słuckiej z 1767 r., w: Pierwszy rozbiór Polski w świetle najnowszych badań, red. J. Bajer, J. Kordel, Warszawa 2023, s. 315–377.
Boniecki A., Herbarz polski, cz. 1, t. 1–2, Warszawa 1899–1900.
Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego. 1697–1794: spisy [t. 2], oprac. A. Rachuba (i red.), P.P. Romaniuk, współpr. A. Macuk, J. Aniszczenka, Warszawa 2004.
Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX w., red. K. Lepszy, Wrocław 1953.
Jučas M., Unia polsko-litewska, tłum. A. Firewicz, Toruń 2003.
Grygier T., Konfederacja dysydencka w Toruniu, mps pracy doktorskiej złożonej na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, Toruń 1951.
Kempa Т., Luteranie w Wielkim Księstwie Litewskim, w: Kościoły Luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1: W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, red. J. Kłaczków, Toruń 2012, s. 89–150.
Konarski S., Szlachta kalwińska w Polsce, Warszawa 1936.
Konopczyński W., Grabowski Jan Jerzy, w: PSB, t. 8, Wrocław etc. 1959–1960, s. 494–495.
Kriegseisen W., Dysydenci i dyzunici w Rzeczypospolitej epoki stanisławowskiej, w: Stanisław August i jego Rzeczpospolita. Dramat państwa, odrodzenie narodu: materiały z wykładów, red. A. Sołtys, Z. Zielińska, Warszawa 2013, s. 51–62.
Kriegseisen W., Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej (1696–1763). Sytuacja prawna, organizacja i stosunki między wyznaniowe, Warszawa 1996.
Lepalczyk A., Między Rzeczpospolitą a Rosją. Konfederacje dysydenckie 1767–1768, mps pracy doktorskiej złożonej na Uniwersytecie im Adama Mickiewicza, Poznań 2023.
Lepalczyk A., O uczynku pewnych obywateli mścisławskich. Tumult religijny w Osmołowicach z roku 1765 w perspektywie sprawy dysydenckiej, w: Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура, w 2 cz., tu cz. 2, wybór А.А. Скеп’ян, Мінск 2017, s. 399–411.
Lepalczyk A., Sytuacja społeczna kowieńskich ewangelików w świetle tumultu z 1765 roku, „XVIII amžiaus studijos” 4, 2018, s. 269–283.
Łubieńska M.C., Sprawa dysydencka 1764–1766, Warszawa 1911.
Łukaszewicz J., Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie, t. 2, Poznań 1843.
Mironowicz A., Jerzy Konisski, biskup mohylewski, Białystok 2017.
Morawiec N., Konstrukcja/dekonstrukcja jedności: Jan Długosz w polemice prawosławno-katolickiej (na przykładzie twórczości historycznej Jerzego Koniskiego), w: Recepcja twórczości Jana Długosza w historiografii krajów europejskich, red. M. Antoniewicz, N. Morawiec, Częstochowa 2019, s. 137–157.
Oficerowie wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1777–1794. Spisy: sztab, kawaleria, artyleria, wojska inżynierskie i piechota, oprac. M. Machynia, V. Rakutis, C. Srzednicki, Kraków 1999.
Opisy parafii diecezji wileńskiej z 1784 roku, t. 2: Dekanat Mińsk, oprac. J. Maroszek, M. Maroszek, Białystok 2009.
Pietrzkiewicz I., Wizytacje źródłem do dziejów kultury książki w zakonach Wielkiego Księstwa Litewskiego – na przykładzie kanoników regularnych od pokuty (białych augustianów), „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Folia 322. Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia” 18, 2020, s. 234–247.
Prokop K.R., Sakry i sukcesje święceń biskupich pasterzy Kościoła Wileńskiego z drugiej oraz trzeciej tercji XVIII stulecia, „Rocznik Teologii Katolickiej” 5, 2006, s. 211–246.
Repertorium der diplomatischen Vertreter aller Länder, t. III: 1764–1815, red. O.F. Winter, Graz–Köln 1965.
Rolnik D., Adam Chmara (1720–1805) – ostatni wojewoda miński w świecie polityki czasów stanisławowskich i jego archiwum, Katowice 2022.
Sahanowicz H., Historia Białorusi. Od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, przekł. H. Łaszkiewicz, Lublin 2001.
Serczyk W.A., Konisski (Koniński) Georgij (Jerzy), w: PSB, t. 13, Wrocław etc. 1968, s. 534–536.
Sękowski R., Herbarz szlachty śląskiej, t. 7, Opole 2000.
Szczygielski W., Piotrowski Andrzej, w: PSB, t. 26, Wrocław etc. 1981, s. 459–460.
Świętochowski R., Owłoczymski (Obłoczymski, Obłoczyński, Owłoczyński) Józef, w: PSB, t. 24, Wrocław etc. 1979, s. 659–660.
Tworek S., Z dziejów kalwinizmu w Wielkim Księstwie Litewskim w XVIII w., „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne” 21, 1966, s. 199–211.
Tyszkiewicz E., Birże. Rzut oka na przeszłość miasta, zamku i ordynacji, Petersburg 1869.
Urzędnicy inflanccy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Mikulski, A. Rachuba, Kórnik 1994.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy:
T. 1: Województwo wileńskie. XIV–XVIII wiek, red. A. Rachuba, oprac. U. Jamialjanczyk, H. Lulewicz, Warszawa 2004.
T. 2: Województwo trockie. XIV–XVIII wiek, red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz et al., współpr. A. Macuk, J. Aniszczanka, Warszawa 2009.
T. 3: Księstwo Żmudzkie XV–XVIII wiek, red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, P.P. Romaniuk, A. Haratym, Warszawa 2015.
T. 4: Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie. XIV–XVIII wiek, red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, P.P. Romaniuk, Warszawa 2003.
T. 8: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek, red. A. Rachuba, oprac. H. Lulewicz, T. Jaszczołt, A. Radaman, P.P. Romaniuk, A. Macuk, A. Danilczyk, A. Haratym, Warszawa 2020.
Urzędnicy wielkopolscy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. A. Bieniaszewski, t. 2: Ziemie: łęczycka, sieradzka i wieluńska, Kórnik 1993.
Urzędnicy województw kijowskiego i czernihowskiego XV–XVIII wieku. Spisy, oprac. E. Janas, W. Kłaczewski, Kórnik 2002.
Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV–XVIII wieku, red. A. Gąsiorowski, oprac. H. Gmiterek, R. Szczygieł, Kórnik 1992.
Zielińska Z., Polska w okowach „systemu północnego” 1763–1766, Kraków 2012.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna MEN: Początki władzy ostatniego króla w Rzeczypospolitej, https://zpe.gov.pl/a/poczatki-wladzy-ostatniego-krola-w-rzeczypospolitej/D3Yhku2c4 (dostęp: 18 I 2025).
Żychliński T., Złota księga szlachty polskiej, t. 1, Poznań 1879.
Анішчанка Я.К., Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай, Мінск 2003 / Anishchanka ͡IA.K., Inkarparatsy͡ia: Litoŭska͡ia pravintsy͡ia ŭ padzelakh Rėchy Paspalitaĭ, Minsk 2003.
Анішчанка Я.К., Народжаны рабалепнічаць. Беларускія землі пры першым падзеле Рэчы Паспалітай, Мінск 2007 / Anishchanka ͡IA.K., Narod͡zhany rabalepnichats′. Belaruski͡ia zemli pry pershym padzele Rėchy Paspalitaĭ, Minsk 2007.
Гребенщикова Г.А., Военно-политическое противостояние России и Швеции в 1762–1772 годах, „Военно-исторический журнал” 2020, 1, s. 15–22 / Grebenshchikova G.A., Voenno-politicheskoe protivosto͡ianie Rossii i Shve͡tsii v 1762–1772 godakh, „Voenno-istoricheskiĭ zhurnal” 2020, 1, s. 15–22.
Грыцкевіч А.П., Рэлігійнае пытанне і знешняя палітыка царызму перад падзеламі Рэчы Паспалітай, „Весці АН Беларускай ССР. Серыя гуманітарных навук” 1973, nr 6, s. 62–71 / Hrytskevich A.P., Rėlihiĭnae pytanne i zneshn͡ia͡ia palityka tsaryzmu perad padzelami Rėchy Paspalitaĭ, „Vestsi AN Belaruskaĭ SSR. Sery͡ia humanitarnykh navuk” 1973, nr 6, s. 62–71.
Носов Б.В., Установление российского господства в Речи Посполитой. 1756–1768 гг., Москва 2004 / Nosov B.V., Ustanovlenie rossiĭskogo gospodstva v Rechi Pospolitoĭ. 1756–1768 gg., Moskva 2004.
Эспонтон: поиск сведений о военнослужащих российской регулярной армии XVIII века, oprac. K.В. Татарников / Ėsponton: poisk svedeniĭ o voennosluzhashchikh rossiĭskoĭ regul͡iarnoĭ armii XVIII veka, oprac. K.V. Tatarnikov, https://esponton.ru (dostęp: 18 I 2025).
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-SinDerivadas 4.0.
Stats
Number of views and downloads: 14
Number of citations: 0
