Віцебскія замкі ў XIV – першай палове XVII ст.: архітэктура і соцыум
DOI:
https://doi.org/10.12775/RL.2024.10.01Słowa kluczowe
замак, рэзідэнцыя, фартэцыя, фартыфікацыя, Віцебск, Беларускае Падзвінне, Вялікае Княства ЛітоўскаеAbstrakt
У артыкуле зроблена спроба на падставе пісьмовых крыніц і вынікаў археалагічных раскопак аднавіць першапачатковы выгляд Віцебскіх мураваных замкаў XIV ст. і разгледзець трансфармацыю іх архітэктуры, сістэмы будаўніцтва і рамонта ўмацаванняў у перыяд да сярэдзіны XVII ст. Таксама аналізуюцца сацыяльная структура насельніцтва Віцебскіх замкаў і функцыянаванне службаў, звязаных з іх забеспячэннем неабходнымі рэсурсамі і паслугамі.
Bibliografia
Архіўныя крыніцы
Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłów, dz. II, ks. 11; dz. II Supl., sygn. 502; dz. X, sygn. 598.
Riksarkivet, Extranea IX Polen, vol. 105.
Государственный архив Тверской области, ф. 1409, оп. 1, д. 1521.
Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, ф. 1751, воп. 1, спр. 12, 23; ф. КМФ-18, воп. 1, спр. 32, 36, 47, 60, 249.
Российский государственный архив древних актов, ф. 192, оп. 1, Витебская губ., № 2.
Центральний державний історичний архів України, ф. 48, оп. 1, од. зб. 120.
Друкаваныя крыніцы
Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie, t. 4: 1535–1547, t. 7: 1554–1572, Lwów 1890, 1910.
Lietuvos metrika. Knyga 5: (1427–1506). Užrašymų knyga 5, wyd. E. Banionis, Vilnius 1993.
Lietuvos metrika. Knyga 9: (1511–1518). Užrašymų knyga 9, wyd. K. Pietkiewicz, Vilnius 2002.
Lietuvos metrika. Knyga 24: (1540–1544). Užrašymų knyga 24, wyd. A. Dubonis, D. Antanavičius, Vilnius 2013.
Lietuvos metrika. Knyga 37: (1552–1561). Užrašymų knyga 37, wyd. D. Baronas, Vilnius 2011.
Lietuvos metrika. Knyga 224: (1522–1530). 4-oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabajgos kopija), wyd. S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt., Vilnius 1997.
Stryjkowski M., Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi, t. 2, Warszawa 1846.
VL, t. 4, Petersburg 1854.
Акты издаваемые Виленскою археографическою комиссиею, т. 5: Акты Брестскаго и Городненскаго гродских судов, Вильна 1871 / Akty izdavaemye Vilenskoi͡u arkheograficheskoi͡u komissiei͡u, t. 5: Akty Brestskago i Gorodnenskago grodskikh sudov, Vil'na 1871.
Беларускі архіў, т. 2: Літоўская метрыка (XV–XVI ст.), выд. З. Даўгяла, Мінск 1928 / Belaruski arkhiŭ, t. 2: Litoŭskai͡a metryka (XV–XVI st.), vyd. Z. Daŭhi͡ala, Minsk 1928.
Витебская старина, т. 1, 4, 5, сост. и изд. А.П. Сапунов, Витебск 1883, 1885, 1888 / Vitebskai͡a starina, t. 1, 4, 5, sost. i izd. A.P. Sapunov, Vitebsk 1883, 1885, 1888.
Віцебска-Рыжскія акты XIII–XVII ст.: дагаворы і службовая карэспандэнцыя паміж органамі кіравання горада Віцебска і ганзейскага горада Рыгі (з былога комплекса Ruthenica Дзяржаўнага Гістарычнага Архіва Латвіі), т. 1, падрыхт. А. Дзярновіч, Мінск 2005 / Vitsebska-Ryz͡hskii͡a akty XIII–XVII st.: dahavory i sluz͡hbovai͡a karėspandėntsyi͡a pamiz͡h orhanami kiravanni͡a horada Vitsebska i hanzeĭskaha horada Ryhi (z byloha kompleksa Ruthenica DZi͡arz͡haŭnaha Histarychnaha Arkhiva Latvii), t. 1, padrykht. A. Dzi͡arnovich, Minsk 2005.
Документы Московского архива Министерства юстиции, т. 1, подгот. М. Довнар-Запольский, Москва 1897 / Dokumenty Moskovskogo arkhiva Ministerstva i͡ustit͡sii, t. 1, podgot. M. Dovnar-Zapo͡lskiĭ, Moskva 1897.
Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, т. 1, 2, 19, 20, 21, 22, 26, 31, Витебск 1871–1903 / Istoriko-i͡uridicheskie materialy, izvlechennye iz aktovykh knig guberniĭ Vitebskoĭ i Mogilevskoĭ, t. 1, 2, 19, 20, 21, 22, 26, 31, Vitebsk 1871–1903.
Метрыка Вялікага Княства Літоўскага: кніга № 35 (1551–1558): кніга запісаў № 35 (копія канца XVI ст.), падрыхт. А.А. Мяцельскі, Мінск 2020 / Metryka Vi͡alikaha Kni͡astva Litoŭskaha: kniha № 35 (1551–1558): kniha zapisaŭ № 35 (kopii͡a kantsa XVI st.), padrykht. A.A. Mi͡atse͡lski, Minsk 2020.
Полное собрание русских летописей, т. 32: Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного, Москва 1975 / Polnoe sobranie russkikh letopiseĭ, t. 32: Khroniki: Litovskai͡a i Zhmoĭtskai͡a, i Bykhovt͡sa. Letopisi: Barkulabovskai͡a, Averki i Pant͡syrnogo, Moskva 1975.
Полоцкая ревизия 1552 года, подгот. И.И. Лаппо, Москва 1905 / Polot͡skai͡a revizii͡a 1552 goda, podgot. I.I. Lappo, Moskva 1905.
Русская историческая библиотека, т. 20: Литовская Метрика, ч. 1, Санкт-Петербург 1903 / Russkai͡a istoricheskai͡a biblioteka, t. 20: Litovskai͡a Metrika, ch. 1, Sankt-Peterburg 1903.
Сборник Императорского Русского Исторического Общества, т. 35: Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. 1. Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским государством в царствование великого князя Ивана Васильевича, ч. 1: Годы с 1487 по 1533, Санкт-Петербург 1882 / Sbornik Imperatorskogo Russkogo Istoricheskogo Obshchestva, t. 35: Pami͡atniki diplomaticheskikh snosheniĭ drevneĭ Rossii s derzhavami inostrannymi. 1. Pami͡atniki diplomaticheskikh snosheniĭ Moskovskogo gosudarstva s Pol'sko-Litovskim gosudarstvom v t͡sarstvovanie velikogo kni͡azi͡a Ivana Vasil'evicha, ch. 1: Gody s 1487 po 1533, Sankt-Peterburg 1882.
Судебная книга витебского воеводы, господарского маршалка, волковыского и оболецкого державцы М.В. Клочко. 1533–1540 (Литовская метрика. Книга № 228. Книга судных дел № 9), подгот. В.А. Воронин, А.И. Груша, И.П. Старостина, А.Л. Хорошкевич, Москва 2008 / Sudebnai͡a kniga vitebskogo voevody, gospodarskogo marshalka, volkovyskogo i obolet͡skogo derzhavt͡sy M.V. Klochko. 1533–1540 (Litovskai͡a metrika. Kniga № 228. Kniga sudnykh del № 9), podgot. V.A. Voronin, A.I. Grusha, I.P. Starostina, A.L. Khoroshkevich, Moskva 2008.
Літаратура
Baronas D., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės puškoriai Žygimanto Augusto laikais (1548–1572), “Karo archyvas” 15, 1998, s. 24–50.
Bobierski W., Architektura kościoła i kolegium jezuitów w Witebsku, “Roczniki Humanistyczne” 50, 2002, z. 4, s. 323–358.
Jasnowski J., Materjały do działalności wojskowej Floriana Zebrzydowskiego, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 9, 1937, z. 2, s. 267–304.
Łopatecki K., Okoliczności powstania i przydatność wojskowa mapy Descriptio Ducatus Polocensis Stanisława Pachołowieckiego (1580), „Terminus” 19, 2017, z. 1(42), s. 75–126.
Mikulski W., Zawadzki J., Opisy zamków białoruskich z inwentarzy dóbr przechowywanych w Archiwum Radziwiłłów w Archiwum Głównym Akt Dawnych, Warszawa 1999.
Volkau M., Murowane zamki na tle rozwoju państwa i społeczeństwa w Wielkim Księstwie Litewskim w XIV – pierwszej połowie XVI wieku, w: Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. 16, red. W. Walczak, K. Wiszowata-Walcza, Białystok 2023, s. 577–595.
Volkau M., Zamki i drogi na białoruskim Podźwiniu w czasie wojny inflanckiej (1558–1583), “Zapiski Historyczne” 88, 2023, z. 3, s 27–57.
Бохан Ю.М., Вайсковая справа ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове XIV – канцы XVI ст., Мінск 2008 / Bokhan I͡u.M., Vaĭskovai͡a sprava ŭ Vi͡alikim kni͡astve Litoŭskim u druhoĭ palove XIV – kantsy XVI st., Minsk 2008.
Бубенько Т.С., Средневековый Витебск. Посад – Нижний замок (Х – первая половина XIV в.), Витебск 2004 / Buben'ko T.S., Srednevekovyĭ Vitebsk. Posad – Nizhniĭ zamok (Kh – pervai͡a polovina XIV v.), Vitebsk 2004.
Варонiн В.А., Падзеі вайны 1512–1522 гадоў у Беларускім Падзвінні, “Studia Historica Europae Orientalis” 6, 2013, с. 192–218 / Varonin V.A., Padzei vaĭny 1512–1522 hadoŭ u Belaruskim Padzvinni, “Studia Historica Europae Orientalis” 6, 2013, s. 192–218.
Варонін В., Княжанне Альгерда ў Віцебску, “Беларускі гістарычны часопіс” 2013, № 7, с. 4–14 / Varonin V., Kni͡az͡hanne Al'herda ŭ Vitsebsku, “Belaruski histarychny chasopis” 2013, № 7, s. 4–14.
Волкаў М., Архітэктура Старога замка часоў Вітаўта ў Гародні, “Беларускі гістарычны часопіс” 2014, № 2, с. 17–34 / Volkaŭ M., Arkhitėktura Staroha zamka chasoŭ Vitaŭta ŭ Harodni, “Belaruski histarychny chasopis” 2014, № 2, s. 17–34.
Волкаў М.А., Арсеналы замкаў у Беларускім Падзвінні ў XVI–XVII стст., в: Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Полацк, 1–2 лістапада 2022 г.), Полацк 2022, с. 67–82 / Volkaŭ M.A., Arsenaly zamkaŭ u Belaruskim Padzvinni ŭ XVI–XVII stst., v: Historyi͡a i arkhealohii͡a Polatska i Polatskaĭ zi͡amli: matėryi͡aly VIII Miz͡hnarodnaĭ navukova-praktychnaĭ kanferėntsyi (Polatsk, 1–2 listapada 2022 h.), Polatsk 2022, s. 67–82.
Гістарычны слоўнік беларускай мовы, т. 3: Вариво–Вкупе, Мінск 1983 / Histarychny sloŭnik belaruskaĭ movy, t. 3: Varиvo–Vkupe, Minsk 1983.
Калядзінскі Л.У., Віцебскі храм Св. Міхаіла, “Весці Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук” 1995, № 1, с. 59–65 / Kali͡adzinski L.U., Vitsebski khram Sv. Mikhaila, “Vestsi Akadėmii navuk Belarusi. Seryi͡a humanitarnykh navuk” 1995, № 1, s. 59–65.
Карпачев А.М., Русские переписные книги как источник для демографического изучения городов Белоруссии второй половины XVІІ в., в: Вопросы архивоведения и источниковедения в БССР, Минск 1971, с. 324 / Karpachev A.M., Russkie perepisnye knigi kak istochnik dli͡a demograficheskogo izuchenii͡a gorodov Belorussii vtoroĭ poloviny XVІІ v., v: Voprosy arkhivovedenii͡a i istochnikovedenii͡a v BSSR, Minsk 1971, s. 324.
Ковалец Т.Р., Узброены канфлікт запарожцаў і віцяблян ў пачатку XVII ст., “Ученые записки УО «ВГУ им. П.М. Машерова». Cборник научных трудов” 22, 2016, с. 61–69 / Kovalets T.R., Uzbroeny kanflikt zaparoz͡htsaŭ i vitsi͡abli͡an ŭ pachatku XVII st., “Uchenye zapиskи UO «VHU иm. P.M. Masherova». Cbornиk nauchnykh trudov” 22, 2016, s. 61–69.
Колединский Л.В., Верхний замок Витебска – уникальный археологический объект (изучение и сохранение), “Беларуская думка” 2022, № 6, с. 85–91 / Koledиnskиĭ L.V., Verkhnиĭ zamok Vиtebska – unиkal'nyĭ arkheolohиcheskиĭ obŭekt (иzuchenиe и sokhranenиe), “Belaruskai͡a dumka” 2022, № 6, s. 85–91.
Колединский Л.В., Верхний замок Витебска (IX–XVIII вв.), Гродно 2021 / Koledinskiĭ L.V., Verkhniĭ zamok Vitebska (IX–XVIII vv.), Grodno 2021.
Краснянскі У.Г., “Чарцёж” места Віцебска 1664 года як дакументальны помнік да гісторыі беларускага драўлянага будаўніцтва, Менск 1928 / Krasni͡anski U.H., “CHartsi͡oz͡h” mesta Vitsebska 1664 hoda i͡ak dakumental'ny pomnik da historyi belaruskaha draŭli͡anaha budaŭnitstva, Mensk 1928.
Кром М.М., Меж Русью и Литвой. Пограничные земли в системе русско-литовских отношений конца XV – первой трети XVI в., Москва 2010 / Krom M.M., Mezh Rus'i͡u i Litvoĭ. Pogranichnye zemli v sisteme russko-litovskikh otnosheniĭ kont͡sa XV – pervoĭ treti XVI v., Moskva 2010.
Левко О.Н., Витебск, Минск 2010 / Levko O.N., Vitebsk, Minsk 2010.
Левко О.Н., Границы Верхнего и Нижнего замков на современном плане города Витебска по архивно-археологическим исследованиям, “Матэрыялы па археалогіі Беларусі” 2019, № 30, с. 111–132 / Levko O.N., Granit͡sy Verkhnego i Nizhnego zamkov na sovremennom plane goroda Vitebska po arkhivno-arkheologicheskim issledovanii͡am, “Matėryi͡aly pa arkhealohii Belarusi” 2019, № 30, s. 111–132.
Лобин А.Н., Оборона Опочки 1517: Бесова деревня против армии Константина Острожского, Москва 2017 / Lobin A.N., Oborona Opochki 1517: Besova derevni͡a protiv armii Konstantina Ostrozhskogo, Moskva 2017.
Макараў М.Дз., Ад пасада да магдэбургіі. Прававое становішча насельніцтва местаў Беларускага Падзвіння ў XIV – першай палове XVII ст., Мінск 2008 / Makaraŭ M.Dz., Ad pasada da mahdėburhii. Pravavoe stanovishcha nasel'nitstva mestaŭ Belaruskaha Padzvinni͡a ŭ XIV – pershaĭ palove XVII st., Minsk 2008.
Макараў М., Да пытання пра выкарыстанне тэрміну “данжон” (donjon) у беларускай гістарычнай літаратуры, “Гістарычны альманах” 5, 2001, с. 54–67 / Makaraŭ M., Da pytanni͡a pra vykarystanne tėrminu “danz͡hon” (donjon) u belaruskaĭ histarychnaĭ litaratury, “Histarychny al'manakh” 5, 2001, s. 54–67.
Макараў М.Д., Рынкавая плошча Віцебска ў другой палове XVI – пачатку XVIII ст., “Архіварыус” 20, 2022, с. 146–166 / Makaraŭ M.D., Rynkavai͡a ploshcha Vitsebska ŭ druhoĭ palove XVI – pachatku XVIII st., “Arkhivaryus” 20, 2022, s. 146–166.
Макараў М.Д., Волкаў М.А., Інвентар замка і горада Віцебска 1638 г., „Архіварыус” 18, 2020, с. 28–58 / Makaraŭ M.D., Volkaŭ M.A., Inventar zamka i horada Vitsebska 1638 h., „Arkhivaryus” 18, 2020, s. 28–58.
Полехов С.В., Наследники Витовта. Династическая война в Великом княжестве Литовском в 30-е годы XV века, Москва 2015 / Polekhov S.V., Nasledniki Vitovta. Dinasticheskai͡a voĭna v Velikom kni͡azhestve Litovskom v 30-e gody XV veka, Moskva 2015.
Сапунов А.П., Исторические сведения о витебских замках, в: Памятная книжка Витебской губернии на 1881 год, Витебск 1881, с. 143–176 / Sapunov A.P., Istoricheskie svedenii͡a o vitebskikh zamkakh, v: Pami͡atnai͡a knizhka Vitebskoĭ gubernii na 1881 god, Vitebsk 1881, s. 143–176.
Сапунов А.П., “Чертеж” гор. Витебска 1664 года, Витебск 1910 / Sapunov A.P., “Chertezh” gor. Vitebska 1664 goda, Vitebsk 1910.
Сапунов А., Друцкий-Любецкий В., Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии, Витебск 1896 / Sapunov A., Drut͡skiĭ-Li͡ubet͡skiĭ V., Materialy po istorii i geografii Disnenskogo i Vileĭskogo uezdov Vilenskoĭ gubernii, Vitebsk 1896.
Тихомиров М.Н., Список русских городов дальних и ближних, “Исторические записки” 40, 1952, с. 214–259 / Tikhomirov M.N., Spisok russkikh gorodov dal'nikh i blizhnikh, “Istoricheskie zapiski” 40, 1952, s. 214–259.
Ткачев М.А., Белорусский феодальный город XIV–XVIII веков (структура и организация обороны), диссертация на соискание ученой степени доктора исторических наук, Гродно 1985 / Tkachev M.A., Belorusskiĭ feodal'nyĭ gorod XIV–XVIII vekov (struktura i organizat͡sii͡a oborony), dissertat͡sii͡a na soiskanie uchenoĭ stepeni doktora istoricheskikh nauk, Grodno 1985.
Ткачев М.А., Замки Белоруссии, Минск 1987 / Tkachev M.A., Zamki Belorussii, Minsk 1987.
Ткачоў М.А., Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII–XVIII стст., Мінск 1978 / Tkachoŭ M.A., Abaronchyi͡a zbudavanni zakhodnikh zi͡amel Belarusi XIII–XVIII stst., Minsk 1978.
Ткачоў М.А., Бубенька Т.С., Да пытання аб каменных умацаваннях Дольняга замка Віцебска, в: Гістарычна-археалагічны зборнік. Памяці М. Ткачова, ч. 2, Мінск 1993, с. 153–161 / Tkachoŭ M.A., Buben'ka T.S., Da pytanni͡a ab kamennykh umatsavanni͡akh Dol'ni͡aha zamka Vitsebska, v: Histarychna-arkhealahichny zbornik. Pami͡atsi M. Tkachova, ch. 2, Minsk 1993, s. 153–161.
Чантурия Ю.В., Белорусское градостроительное искусство: средневековое наследие, ренессанс, барокко, классицизм в системе европейского зодчества, Минск 2017 / Chanturii͡a I͡U.V., Belorusskoe gradostroitel'noe iskusstvo: srednevekovoe nasledie, renessans, barokko, klassit͡sizm v sisteme evropeĭskogo zodchestva, Minsk 2017.
Шостьин Н.А., Очерки истории русской метрологии: XІ – начало ХХ века, Москва 1975 / Shost'in N.A., Ocherki istorii russkoĭ metrologii: XІ – nachalo XX veka, Moskva 1975.
Якимович Ю.А., Зодчество Белоруссии XVI – середины XVII в.: справочное пособие, Минск 1991 / I͡akimovich I͡u.A., Zodchestvo Belorussii XVI – serediny XVII v.: spravochnoe posobie, Minsk 1991.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Мікола Волкаў, Максім Макараў
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 236
Liczba cytowań: 0
