Sens życia w ujęciu Henryka Elzenberga i Tadeusza Czeżowskiego

Abstrakt

Problematyka sensu, w jego ramach sensu życia, jest jednym z najbardziej poczesnych tematów filozoficznej refleksji. Teoretyczna zaduma nad sensem pozwala na wyodrębnienie określonych jego typów. Jest więc sens logiczny, sens racjonalny, sens teleologiczny, sens aksjologiczny, sens globalistyczny albo cywilizacyjny. Zaś w ujęciu przedmiotowym najczęściej formułujemy pytanie o sens bytu, sens istnienia, sens dziejów, sens życia, także sens umierania i śmierci. Problematyka ta to nieomal całe dzieje i nie sposób tu do nich odnieść się w najbardziej nawet zwięzłym zarysie. Pozostaje zatem wybór i dokonujemy takiego wyboru – dwóch filozofów należących do ścisłego grona najwybitniejszych przedstawicieli polskiej kultury intelektualnej – Henryka Elzenberga i Tadeusza Czeżowskiego.

Problematykę sensu i wartości życia podejmuje Czeżowski motywowany nie tylko potrzebą teoretycznego określenia się wobec tak wielorako rozumianego zagadnienia, ale także podjęcia próby, które stawiane są przed filozofią praktyczną. Rozróżnić należy trzy znaczenia rozumienia sensu, gdy odnosimy go do życia. Pierwszy to sens wewnętrzny: życie człowieka jest całością sensowną, gdy cele jego działań, te cząstkowe, pośrednie i ostateczne złączone są jednoczącą je myślą, tworząc układ harmonijny, spójny, niesprzeczny. Ten rodzaj sensu konstytuuje sojusz czynnika intelektualnego, etycznego i wolitywnego. Drugie rozróżnienie akcentuje społeczny wymiar sensu życia, który realizuje się poprzez wykraczanie poza indywidualne cele, udział w życiu zbiorowym, w kreowaniu społecznie i kulturowo wartościowych zadań. Trzeci rodzaj sensu życia – filozoficzny odnosi się do życia ludzkiego i świata pojmowanego jako całość, którego częścią jest egzystencja każdego jednostkowego bytu.

Elzenberg pytanie o sens życia i własnego istnienia uznał za punkt wyjścia aksjologicznej refleksji. Sens nie może być życiu ludzkiemu nadany aktem woli. Sensowność naszego życia nieodłącznie powiązana jest ze sferą wartości, bowiem wartość stwarza sens i nadaje sens życiu ludzkiemu, z konieczności płynie on od wartości. To nie ja wyznaczam ramy sensowności – przeciwnie – wartość obiektywna i właśnie tylko ona daje nam to dobro bezcenne – sens życia. Sens uzyskujemy wtedy, gdy „dobijamy się przeświadczenia o istnieniu wartości obiektywnych”. Sens jest więc zjawiskiem pochodnym, gdyż wartość przedmiotu nadaje sens jego istnieniu. Zależy od wartości, powinności, słuszności.