Gdy opowieść staje się eksponatem. Kolekcje historii mówionej w Polsce jako mediatorzy wiedzy o przeszłości
DOI:
https://doi.org/10.12775/Polska.2025.09Słowa kluczowe
historia mówiona, kolekcje, instytucje kultury, historiografiaAbstrakt
W artykule poddano analizie rozwój i funkcjonowanie dużych kolekcji historii mówionej w Polsce na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat, ze szczególnym uwzględnieniem ich roli jako mediatorów wiedzy o przeszłości. Autor bada sposób, w jaki instytucjonalne ramy gromadzenia relacji ustnych wpływają na tworzenie reprezentacji historycznych, koncentrując się na trzech wiodących ośrodkach: Ośrodku KARTA / Domu Spotkań z Historią, Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” oraz Muzeum Powstania Warszawskiego. Wykorzystując teoretyczne ramy zaczerpnięte z muzeologii, teorii archiwalnej oraz teorii aktora-sieci, tekst analizuje trzy kluczowe aspekty funkcjonowania kolekcji: mechanizmy selekcji i nadawania znaczeń relacjom (koncepcja semioforu według Pomiana), praktyki akumulacji czasu (heterochronie w ujęciu Foucaulta) oraz sposoby prezentacji zbiorów w kontekście nowych technologii cyfrowych.
Bibliografia
Abrams L., Oral History Theory, London 2010
Abriszewski K., Poznanie, zbiorowość, polityka. Analiza teorii aktora-sieci Bruno Latoura, Kraków 2012
Abriszewski K., Rzeczy w kontekście Teorii Aktora-Sieci, w: Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności, red. J. Kowalewski, W. Piasek, M. Śliwa, Olsztyn 2008, s. 103–128
Baum W., Therapeutic Value of Oral History, „International Journal of Aging and Human Development” t. 12, 1980, nr 1, s. 49–53
Belk R.W. et al., Collecting in a Consumer Culture, w: Highways and Buyways. Naturalistic Research from the Consumer Behavior Odyssey, red. R.W. Belk, Provo 1990, s. 178–215
Benjamin W., Paris. Capital of the Nineteenth Century, „Perspecta” t. 12, 1969, s. 163–172
Bennett T., The Birth of the Museum. History, Theory, Politics, London–New York 1995
Bogumił Z., Miejsce pamięci versus symulacja przeszłości – druga wojna światowa na wystawach historycznych, „Kultura i Społeczeństwo” t. 55, 2011, nr 4, s. 149–170
Bornat J., Oral History as a Social Movement. Reminiscence and Older People, w: The Oral History Reader, red. R. Perks, A. Thomson, New York 1998, s. 189–205
Boyd D., Achieving the Promise of Oral History in a Digital Age, w: The Oxford Handbook of Oral History, red. D. Ritchie, New York 2012, s. 285–302
Clifford J., The Predicament of Culture. Twentieth-century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, Mass. 1988
Cook T., Archival Science and Postmodernism. New Formulations for Old Concepts, „Archival Science” t. 1, 2001, s. 3–24
Cook T., What is Past is Prologue. A History of Archival Ideas Since 1898, and the Future Paradigm Shift, „Archivaria” t. 43, 1997, s. 17–63
Czajkowski T., Program „Historia mówiona” realizowany w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie, w: Historia mówiona w świetle etnolingwistyki, red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, S. Wasiuta, Lublin 2008, s. 31–33
Eisler J., Refleksje nad wykorzystaniem relacji jako źródła w badaniu historii PRL (rozmowy z dysydentami i prominentami), „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” t. 6, 2004, s. 49–64
Filipkowski P., Historia mówiona jako historia faktyczna albo jak „odantropologizować” opowieści o przeszłości?, „Rocznik Antropologii Historii” R. 5, 2015, s. 91–108
Filipkowski P., Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji biograficznych, Wrocław 2010
Foucault M., Different Spaces, w: idem, Aesthetics, Method, and Epistemology. Essential works of Foucault, 1954–1984, t. 2, wyd. J. Faubion, London 1998, s. 175–185
Frisch M., A Shared Authority. Essays on the Craft and Meaning of Oral and Public History, Albany 1990
Frisch M., Oral History and the Digital Revolution. Towards a Post-Documentary Sensivity, w: The Oral History Reader, red. R.B. Perks, A. Thomson, London–New York 2006 (wyd. 2), s. 102–114
Friszke A., Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Kraków 2010
Gałęziowski J., Niedopowiedziane biografie. Polskie dzieci urodzone z powodu wojny, Warszawa 2022
Gałęziowski J., Oral History and Biographical Method. Common Framework and Distinctions Resulting from Different Research Perspectives, „Przegląd Socjologii Jakościowej” t. 15, 2019, nr 2, s. 76–103
Gluza Z., Archiwa Ośrodka KARTA, w: Archiwistyka społeczna, red. K. Ziętal, Warszawa 2012, s. 25–37
Gluza Z., Odkrycie Karty. Niezależna strategia pamięci, oprac. A. Dębska, Warszawa 2012
Hardiman R., En mal d’archive. Postmodernist theory and recordkeeping, „Journal of the Society of Archivists” t. 30, 2009, nr 1, s. 27–44
Harris V., Claiming Less, Delivering More. A Critique of Positivist Formulations on Archives in South Africa, „Archivaria” t. 44, 1997, s. 132–141
Hetherington K., Foucault and the Museum, „The International Handbooks of Museum Studies” 2015, s. 21–40
Jagodzińska K., Historyczne mury dla nowych archiwów. Muzealna moda na początku XXI wieku, „Kultura i Społeczeństwo” t. 55, 2011, nr 4, s. 171–190
Jarosz D., Mieszkanie się należy… Studium z peerelowskich praktyk społecznych, Warszawa 2010
Jarząbek M., Podręcznik do historii mówionej, Warszawa 2024
Jarząbek M., Żłobecka K., Sprawozdanie ze zjazdów Polskiego Towarzystwa Historii Mówionej w 2016 i 2017 r., „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” t. 7, 2017, s. 465–468
Kałwa D., Historia mówiona w krajach postkomunistycznych. Rekonesans, „Kultura i Historia” t. 18, 2010, https://biblioteka.teatrnn.pl/Content/43596/Historia_mowiona_www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pdf (dostęp: 6 XII 2025)
Kałwa D., Historia mówiona w polskich badaniach dziejów najnowszych, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” t. 7, 2017, s. 163–183
Kałwa D., Kozetka historyka. Oral history w badaniach życia prywatnego, w: Rodzina – prywatność – intymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście europejskim. Zbiór studiów, red. D. Kałwa, A. Walaszek, A. Żarnowska, Warszawa 2005, s.181–189
Kersten K., Relacje jako typ źródła historycznego, w: Pamiętnik X Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Lublinie 17–21 września 1968 r.. Referaty, t. 2: Referaty plenarne. Sekcje VII–XI, [red. A. Mączak], Warszawa 1968, s. 316–329
Kijek Ł., Lasota P., Program Historia mówiona Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” jako forma ocalania pamięci o Lublinie i Lubelszczyźnie – 15 lat działalności, w: Historia mówiona w świetle nauk humanistycznych i społecznych, red. S. Niebrzegowska-Bartmińska, J. Szadura, M. Szumiło, Lublin 2014, s. 333–346
Kurkowska-Budzan M., Ile cukru w cukrze, czyli ile historii w historii mówionej?, w: Klio na wolności. Historiografia dziejów najnowszych po 1989 roku, red. M. Kruszyński et al., Lublin 2016, s. 117–124
Kurkowska-Budzan M., Informator, świadek historii, narrator. Kilka wątków epistemologicznych i etycznych „oral history”, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” t. 1, 2011, s. 9–34
Kurkowska-Budzan M., Oral history – historia publiczna. Wersja radykalna, w: Historia w przestrzeni publicznej, red. J. Wojdon, Warszawa 2018, s. 199–209
Kurkowska-Budzan M. et al., Historia mówiona. Elementarz, red. R. Dąbrowski, Warszawa 2008
Kuzko-Zwierz K., Historia mówiona w muzeach. Przegląd projektów prowadzonych przez polskie placówki muzealne, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” t. 5, 2015, s. 91–110
Kvale S., Prowadzenie wywiadów, Warszawa 2010
Latour B., Pandora’s Hope. Essays on the Reality of Science Studies, Cambridge, Mass. 1999
Latour B., Reassembling the Social. An Introduction to Actor-Network-Theory, Oxford–New York 2005
Latour B., Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, przeł. A. Derra, K. Abriszewski, Kraków 2010
Lewandowska I., Oral history we współczesnej Polsce – badania, projekty, stowarzyszenia, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” t. 1, 2011, s. 81–103
Lord B., Foucault’s museum. Difference, Representation, and Genealogy, „Museum and Society” t. 4, 2006, nr 1, s. 1–14
Machcewicz A., Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980, Gdańsk 2015
Mayrand P., The New Museology Proclaimed, „Museum International” t. 66, 1985, nr 1–4, s. 115–118
Mücke P., Dole i niedole czeskiej oral history (1990–2012), „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” t. 3, 2013, s. 131–160
Nesmith T., Seeing archives. Postmodernism and the Changing Intellectual Place of Archives, „American Archivist” t. 65, 2002, nr 1, s. 24–41
Paczkowski A., Historyk dziejów najnowszych wśród źródeł, w: Historia – dziś. Teoretyczne problemy wiedzy o przeszłości, red. E. Domańska, R. Stobiecki, T. Wiślicz, Kraków 2014, s. 89–98
Paczkowski A., Pleskot P., Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego, Warszawa 2019
Pearce S.M., On Collecting. An Investigation into Collecting in the European Tradition, London–New York 1995
Perks R.B., Messiah with the Microphone? Oral Historians, Technology, and Sound Archives, w: The Oxford Handbook of Oral History, red. D. Ritchie, New York 2012, s. 315–332
Perks R., Thompson A., Making Histories. Introduction, w: The Oral History Reader, red. R.B. Perks, A. Thomson, London–New York 2006 (wyd. 2), s. 357–363
Piasek W., „Nowa archiwistyka” – w stronę kulturowej teorii archiwum i archiwaliów, w: Nowa archiwistyka. Archiwa i archiwistyka w ponowoczesnym kontekście kulturowym, red. W. Chorążyczewski, W. Piasek, A. Rosa, Toruń 2014 (Toruńskie Konfrontacje Archiwalne, t. 4), s. 11–24
Pietrasiewicz T., Lublin. Pamięć miejsca, Lublin 2017
Pollak M., Die Grenzen des Sagbaren. Lebensgeschichten von KZ-Überlebenden als Augenzeugenberichte und als Identitätsarbeit, Frankfurt am Main–New York 1988
Pomian K., Historia kultury, historia semioforów, w: idem, Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006, s. 115–139
Pomian K., Zbieracze i osobliwości. Paryż–Wenecja XVI–XVIII wiek, przeł. A. Pieńkos, Warszawa 1996
Portelli A., Living Voices. The Oral History Interview as Dialogue and Experience, „Oral History Review” t. 45, 2018, nr 2, s. 239–248
Portelli A., The Peculiarities of Oral History, „History Workshop” t. 12, 1981, s. 96–107
Rakowski T., Historia mówiona i źródła etnograficzne jako „wiedza pewna”. Przypadek potransformacyjnej historii Torgutów w zachodniej Mongolii oraz historii wsi Broniów w centralnej Polsce, „Rocznik Antropologii Historii” R. 5, 2015, s. 59–90
Studniarek M., Robinsonowie. Ludzie ukrywający się w gruzach Warszawy po upadku powstania w 1944 roku, Warszawa 2022
Szpak E., „Chory człowiek jest wtedy jak coś go boli”. Społeczno-kulturowa historia zdrowia i choroby na wsi polskiej po 1945 r., Warszawa 2016
Szpak E., Mentalność ludności wiejskiej w PRL. Studium zmian, Warszawa 2013
Tańczuk R., Ars colligendi. Kolekcjonowanie jako forma aktywności kulturalnej, Wrocław 2011
Thompson M., Rubbish Theory. The Creation and Destruction of Value, Oxford–Melbourne 1979
Traba R., Historia stosowana jako subdyscyplina akademicka. Konteksty i propozycje, w: Historia – dziś. Teoretyczne problemy wiedzy o przeszłości, red. E. Domańska, R. Stobiecki, T. Wiślicz, Kraków 2014, s. 143–164
The New Museology, red. P. Vergo, London 1989
Yow V.R., Recording Oral History. A Guide for the Humanities and Social Sciences, Walnut Creek 2005
Ziębińska-Witek A., Muzealizacja komunizmu w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin 2018
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 3
Liczba cytowań: 0
