Happening i surrealistyczne akcje uliczne jako niekonwencjonalne narzędzia oporu w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Przykład ruchu Pomarańczowa Alternatywa
DOI:
https://doi.org/10.12775/Polska.2025.06Słowa kluczowe
happening, Polska Rzeczpospolita Ludowa, przestrzeń miejska, władza, opórAbstrakt
Problem badawczy poruszony w niniejszym artykule dotyczy roli happeningu i innych działań ulicznych jako narzędzia oporu w warunkach reżimu niedemokratycznego, na przykładzie działalności ruchu Pomarańczowa Alternatywa w Polsce Ludowej. Celem artykułu jest omówienie działań ruchu oraz zbadanie, w jaki sposób wykorzystał on happening jako narzędzie oporu i komunikacji z obywatelami. Zastosowane metody badawcze obejmą analizę treści materiałów archiwalnych oraz literatury przedmiotu, co pozwoliło na opracowanie zarysu teorii happeningu oraz zbadanie szczegółów i charakteru wydarzeń oraz symboliki używanej przez Pomarańczową Alternatywę.
Bibliografia
Akademia Ruchu. Miasto. Pole akcji, red. M. Borkowska, Warszawa 2006
Akademia Ruchu. Teatr, red. T. Plata, Warszawa 2015
Balcerzak M., Rojaliści i Krasnoludki wychodzą na ulicę. Kultura kontestacji w działaniach ruchu České děti i Pomarańczowej Alternatywy, „Poznańskie Studia Slawistyczne” 2014, nr 6, s. 17–31
Bryła M., Sztuka ulicy jako bunt wobec zastanej rzeczywistości – anarchistyczna walka z systemem na przykładzie Polski, „Inskrypcje” t. 8, 2020, nr 1 (14), s. 139–147
Chabros E.C., Polskie graffiti lat osiemdziesiątych w świetle relacji jego twórców, „Pamięć i Sprawiedliwość” t. 17, 2011, nr 1, s. 211–230
Cywińska M., Teksty programowe Pomarańczowej Alternatywy a francuskie manifesty surrealizmu – wybrane konteksty, „Copernicus. Czasy nowożytne i współczesne” 2022, nr 1, s. 125–136
Daradzińska J., Pomarańczowa Alternatywa w świetle akt operacyjnych Służby Bezpieczeństwa Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu, w: Od kontrkultury do New Age. Wybrane zjawiska społeczno-kulturowe schyłku PRL i ich korzenie, red. E. Chabros, Wrocław 2014, s. 251–262
Dąbrowski J., Demenko A., Cenzura w sztuce polskiej po 1989 roku, t. 1: Aspekty prawne, Warszawa 2014
Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/15498,Cupala-Wieslaw. html (dostęp: 10 VIII 2025)
Engelmayer A., „Żądamy wypaczeń bez socjalizmu!” Historia Pomarańczowej Alternatywy, czyli rzecz o surrealizmie socjalistycznym, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1990, nr 2, https:// zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2100.pdf (dostęp: 7 XII 2025)
Fik M., Kultura polska po Jałcie, t. 1–2, Warszawa 1991
Fundacja „Pomarańczowa Alternatywa”, http://www.orange-alternative.org/tekst,pomaranczowa-alternatywa,232.html (dostęp: 20 XI 2024)
Fydrych W., Dobosz B., Hokus-pokus, czyli Pomarańczowa Alternatywa, Wrocław 1989
Fydrych W., Krasnoludki i gamonie, Warszawa 2006
Fydrych W., Major, Warszawa 2013
Fydrych W., Misztal B., Pomarańczowa Alternatywa. Rewolucja Krasnoludków, Warszawa 2008
Fydrych W., Żywoty Mężów Pomarańczowych, Wrocław–Warszawa 2001
Głuszczak K.A., Muzyka jako narzędzie opozycji politycznej w Polsce w latach osiemdziesiątych XX wieku, „Politikon” 2016, nr 18, s. 193–210
Godlewski T., Zjawisko alternatywnej partycypacji politycznej w Polsce, „Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne” 2013, nr 39, s. 50–63
Gugler J., The Urban Character of Contemporary Revolutions, „Studies in Comparative International Development” 1982, nr 2, s. 60–73
Jagniewska M., Historia polskiego teatru alternatywnego, https://culture.pl/pl/artykul/historia-polskiego-teatru-alternatywnego (dostęp: 20 XI 2024)
Jarmułowicz M., Sezony błędów i wypaczeń. Socrealizm w dramacie i teatrze polskim, Gdańsk 2003
Jaworska A., Pomarańczowa Alternatywa w bezdebitowej prasie studenckiej, we wspomnieniach i w drukach ulotnych lat osiemdziesiątych XX wieku, Toruń 2012
Jędrzejewski M., Sensibilizm i wczesne akcje happeningowe we Wrocławiu, w: Od kontrkultury do New Age. Wybrane zjawiska społeczno-kulturowe schyłku PRL i ich korzenie, red. E. Chabros, Wrocław 2014, s. 285–294
Kowalewski M., Miasto jako arena protestu, „Konteksty Społeczne” 2013, nr 1, s. 18–24
Kowalewski M., Protest miejski. Przestrzenie, tożsamości i praktyki niezadowolonych obywateli miast, Kraków 2016
Krajewski M., Provo. Uwidzialnić władzę i zmienić pośredników, w: Pomarańczowa Alternatywa – happeningiem w komunizm, [red. B. Górska, B. Koschalka], Kraków 2011, s. 177–189
Krakowski P., O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1981
Krzek-Lubowiecki M., Krakowski drugi obieg druków zwartych w latach 1977–1989 – próba ujęcia statystycznego, „Res Gestae. Czasopismo Historyczne” 2016, nr 2, s. 94–118
Lachowska K., Pielużek M., Sztuka uliczna jako źródło wiedzy na temat współczesnych społeczeństw – propozycja i weryfikacja metody badawczej, „Media, Biznes, Kultura” 2021, nr 1, s. 21–49
Leśnikowski D., Happening, w: Encyklopedia teatru polskiego, https://encyklopediateatru.pl/ hasla/80/happening (dostęp: 20 XI 2024)
Major Fydrych, http://www.majorfydrych.com/tekst,biografia,230.html (dostęp: 10 VIII 2025)
Muzeum Pomarańczowej Alternatywy [online], http://www.orangealternativemuseum.pl/#http:// www.orangealternativemuseum.pl/ (dostęp: 20 XI 2024).
Niziołek K., Czy street art jest sztuką społeczną? Kulturotwórczy i obywatelski sens sztuki ulicznej w perspektywie koncepcji społecznych enklaw, „Pogranicze. Studia Społeczne” 2015, nr 26, s. 49–74
Niziołek K., Publiczna, zaangażowana, społecznościowa? O sztuce jako formie aktywności obywatelskiej, „Trzeci Sektor” 2009, nr 19, s. 28–37
Niziołek K., Sztuka i aktywność obywatelska, w: Społeczeństwo obywatelskie. Między ideą a praktyką, red. A. Kościański, W. Misztal, Warszawa 2008, s. 235–265
Niziołek M., Happeningi w służbie kontrkultury. Czy pomarańczowe Krasnale zdobyły Twierdzę?, „Amor Fati” 2016, nr 2, s. 95–122
Olaszek J., Rewolucja powielaczy. Niezależny ruch wydawniczy w Polsce 1976–1989, Warszawa 2015
Olaszek J., Wołk G., Drugi obieg wydawniczy w oczach Służby Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” t. 12, 2013, nr 1, s. 369–435
Ostrowska J., Teatr uliczny, w: Encyklopedia teatru polskiego, http://www.encyklopediateatru.pl/ hasla/179/teatr-uliczny (dostęp: 20 XI 2024)
Pęczak M., Pomarańczowi, ulica i tło, „Dialog” 1989, nr 8, s. 124–133
Piekarska A.K., Kabarety polityczne PRL. Wybrane problemy badawcze ze szczególnym uwzględnieniem dokumentacji aparatu bezpieczeństwa, „e-Politikon” 2016, nr 18, s. 193–211
Przastek D., Środowisko teatru w okresie stanu wojennego, Warszawa 2005
Przyłuski J., Polityka DADA. Sztuka akcji i ruch Pomarańczowej Alternatywy, w: Pomarańczowa Alternatywa – happeningiem w komunizm, [red. B. Górska, B. Koschalka], Kraków 2011, s. 31–65
Suleja W., Pomarańczowa Alternatywa z perspektywy Służby Bezpieczeństwa, w: Pomarańczowa Alternatywa – happeningiem w komunizm, [red. B. Górska, B. Koschalka], Kraków 2011, s. 117–129
Szpakowska M., Pęczak M., Zieliński J., Grinberg D., Mroziewicz K., Anarchiści dzisiaj?, „Dialog” 1991, nr 2, s. 127–133
Teatr w miejscach nieteatralnych, red. J. Tyszka, Poznań 1997
Tendera M., Protest jako mechanizm równoważenia nierówności społecznych, „Kultura i Społeczeństwo” 2013, nr 2, s. 111–132
Wszyscy proletariusze bądźcie piękni! Pomarańczowa Alternatywa w dokumentach aparatu represji PRL (1987–1989), wstęp, wybór i oprac. J. Dardzińska, K. Dolata, Wrocław 2011
Zybrant R., Wrocławskie organizacje opozycyjno-kontrkulturowe a powstanie Pomarańczowej Alternatywy, w: 80s Again! Monografia poświęcona latom 80. XX wieku, red. A. Jabłońska, M. Koryciński, Warszawa 2017, s. 5–21
Żurek B., Film fabularny w funkcji alternatywnego źródła do historii codzienności – teoretyczne rozważania na przykładzie kina moralnego niepokoju, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2014, nr 44, s. 115–127
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 0
Liczba cytowań: 0
