Ekologiczne przebudzenie? Wpływ postalinowskiej odwilży na ochronę środowiska w Kotlinie Jeleniogórskiej w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX wieku
DOI:
https://doi.org/10.12775/Polska.2025.03Słowa kluczowe
ochrona środowiska, ekologia, zakłady chemiczne, zanieczyszczenia rzek, zanieczyszczenia powietrza, dwusiarczek węgla, Celwiskoza, Kotlina Jeleniogórska, odwilż 1956Abstrakt
Artykuł prezentuje problemy związane z emisją zanieczyszczeń przez zakłady chemiczne w latach pięćdziesiątych XX w. na przykładzie Jeleniej Góry i Kotliny Jeleniogórskiej. Głównym założeniem tekstu jest przedstawienie wpływu postalinowskiej odwilży na zmiany w zakresie ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa i higieny pracy w Jeleniogórskich Zakładach Celulozy i Włókien Sztucznych. Jedna z tez dotyczy trwałości zaistniałych wówczas zmian oraz ich wpływu na funkcjonowanie zakładu, a także codzienne życie okolicznych mieszkańców. Ważną rolę w nacisku na lokalne władze oraz dyrekcję odnośnie do problemów z zanieczyszczeniami odegrała prasa. Nie bez znaczenia był też szerszy kontekst przeobrażeń społeczno-politycznych, w tym rola „Tez jeleniogórskich” i kreowana wówczas wizja przyszłości regionu.
Bibliografia
Archiwalia
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu
Archiwum Państwowe we Wrocławiu
Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze
Archiwum Polskiego Radia Wrocław
Open Society Archive w Budapeszcie
Prasa
„Ekspres Poznański” 1960
„Nowiny Jeleniogórskie” 1958–1959, 1989
„Po Prostu” 1956–1957
„Słowo Polskie” 1956
„Szpilki” 1955
„Trybuna Ludu” 1956
„Życie Gospodarcze” 1957
Opracowania
40 lat Zakładów Chemicznych Dolnego Śląska, Kół Zakładowych SITPChem, Oddziału Wrocławskiego SITPChem, Wrocław 1989
Adamski Z., „Celwiskoza” w sercu Karkonoszy. Piórem i w obiektywie redaktora pierwszego jeleniogórskiego czasopisma „Wspólny Cel”, Jelenia Góra 2021
Alberski R., Polityka ochrony środowiska w Polsce, Wrocław 1996
Borys T., Konflikt ekologiczny w Kotlinie Jeleniogórskiej – geneza, przebieg i perspektywy rozwiązania, „Rocznik Jeleniogórski” t. 25/26, 1987–1988, s. 31–60
Borys T., Piepiora Z., Społeczny odbiór klęski ekologicznej na przykładzie Sudetów Zachodnich, w: 25 lat po klęsce ekologicznej w Karkonoszach i Górach Izerskich – obawy a rzeczywistość. Wydawnictwo pokonferencyjne, red. R. Knapik, Jelenia Góra 2014, s. 145–151
Brol R., Zapart J., Życie gospodarcze, w: Jelenia Góra. Zarys rozwoju miasta, red. Z. Kwaśny, Wrocław–Warszawa–Kraków 1989, s. 305–343
Domke R., Ekologia i ochrona środowiska w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, „Humanities and Social Sciences” t. 25, 2018, nr 3, s. 31–50
Dulewicz J., Miasta w ruchu. Codzienność w uprzemysławianych ośrodkach miejskich w Polsce w latach siedemdziesiątych XX wieku, Warszawa 2016
Eisler J., „Polskie miesiące” czyli Kryzys(y) w PRL, Warszawa 2008
Fornagiel M., Między Warszawą a Nowym Sączem. U źródeł „eksprymentu nowosądeckiego” z lat 1958–1975, w: Centra i peryferie Polski Ludowej, red. T. Przerwa, M. Szajda, Wrocław 2024, s. 142–165
Hicks B.E., Environmental Politics in Poland. A Social Movement between Regime and Opposition, New York 1996
Jarosz D., Modernisation through Contamination. Degradation of the Natural Environment in Poland (1945–70) as Perceived by the Authorities and the Society, „Acta Poloniae Historica” t. 115, 2017, s. 5–35
Jarosz D., Problem zanieczyszczeń wód w Polsce w latach 1945–1961. Wstęp do badań, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” t. 76, 2016, s. 385–409
Jarosz D., Rzeczy, ludzie, zjawiska. Studia z historii społecznej stalinizmu w Polsce, Warszawa 2017
Jarosz D., Zanieczyszczenie wód i powietrza w Polsce w latach 1945–1970 jako problem władzy i społeczeństwa, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” t. 15, 2017, s. 34–77
Jurczyszak C., Karkonoski Park Narodowy, w: Karkonosze polskie, red. A. Jahn, Wrocław 1985, s. 523–534
Kujawa J., Bomby ekologiczne jako kłopotliwa spuścizna po działalności zakładów przemysłowych PRL, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” t. 86, 2024, s. 223–257
Leszczyński A., Sprawy do załatwienia. Listy do „Po Prostu” 1955–1957, Warszawa 2000
Łaborewicz I., Integracja ludności Kotliny Jeleniogórskiej na przykładzie działalności Towarzystwa Klubów robotniczych i Chłopskich, w: Dolnoślązacy? Kształtowanie tożsamości mieszkańców Dolnego Śląska po II wojnie Światowej, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław 2007, s. 45–59
Łaborewicz I., Towarzystwo Przyjaciół Jeleniej Góry 1958–2018 – zarys 60. lat działalności, „Rocznik Jeleniogórski” t. 50, 2018, s. 13–38
Machcewicz P., Polski rok 1956, Warszawa 1993
Makowski A., Między iluzją a realiami. Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich w latach 1957–1970, Szczecin 2019
Margas C., Kronika roku 1953, „Rocznik Jeleniogórski” t. 9, 1971, s. 141–149
Martinez-Alier J., Ecological Distribution Conflicts and the Vocabulary of Environmental Justice, w: Ecology, Economy and Society, red. V. Dayal, A. Duraiappah, N. Nawn, Singapore 2018, s. 187–204
Monografia Jeleniogórskich Zakładów Celulozy i Włókien Sztucznych wydana z okazji XX-lecia Zakładów, [red. E. Bojanowski et al.], Jelenia Góra 1967
Nie tylko „Po Prostu”. Prasa w dobie odwilży 1955–1958, red. M. Przeperski, P. Sasanka, Warszawa 2019
Obrębalski M., Strategiczne inspiracje „Tez jeleniogórskich” po 60. latach, „Rocznik Jeleniogórski” t. 50, 2018, s. 53–64
Projekt Tez Jeleniogórskich na lata 1961–1965 (materiał dyskusyjny), Jelenia Góra 1961
Przeperski M., Odwrót od Października. Pacyfikacja prasy i dziennikarzy w latach 1956–1958, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2016, nr 28, s. 311–352
Rachunek społeczno-ekonomiczny racjonalności funkcjonowania ZWCH „Chemitex-Celwiskoza” w Kotlinie Jeleniogórskiej, t. 4 cz. 2: Warianty rachunku sozo-ekonomicznego (ocena sozo-ekonomiczna programów restrukturyzacji Zakładów oraz przedsięwzięć w zakresie ochrony środowiska). Praca naukowo-badawcza, oprac. A. Ginsbert-Gebert, red. T. Borys, Wrocław 1987
Scheidel A. et al., Environmental Conflicts and Defenders. A Global Overview, „Global Environmental Change” t. 63, 2020
Stanbenger M., Zasoby wodne i stan ich zanieczyszczenia w dorzeczu Odry, „Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych” t. 14, 1958, s. 119–129
Staszewski W., Wraz z „Celwiskozą” rosną nowi ludzie, „Przegląd Zachodni” 1953, nr 1–3, s. 319–326
Sykulski J., Jelenia Góra. Perła Gór Olbrzymich, Jelenia Góra 1946
Szajda M., Między propagandą a turystyką. Dni Karkonoszy i 840-lecie Jeleniej Góry w 1948 roku, Wrocław 2023
Szniolis A., Koncepcja sposobu oczyszczania ścieków przemysłowych z Zakładów „Celwiskoza” w Jeleniej Górze, „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” t. 12, 1957, 1960, s. 43–45
Szpak E., „Chory człowiek jest wtedy jak coś go boli”. Społeczno-kulturowa historia zdrowia i choroby na wsi polskiej po 1945 r., Warszawa 2016
Tezy jeleniogórskie. Założenia administracyjnej i gospodarczej reorganizacji miasta i powiatu Jelenia Góra, Jelenia Góra 1958
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 4
Liczba cytowań: 0
