Rośliny wkładane do trumien w XVIII w. w Polsce. Symboliczne i praktyczne postrzeganie roślin w kulturze funeralnej (wybrane źródła archeologiczne)
DOI:
https://doi.org/10.12775/LL.1.2.2026.005Słowa kluczowe
archeologia, kultura pogrzebowa, szczątki roślin w trumnachAbstrakt
Celem niniejszego artykułu jest zbadanie roli wierzeń w kształtowaniu kultury pogrzebowej w sarmackiej Polsce poprzez analizę materiałów archeologicznych pochodzących z wczesnonowożytnych pochówków kryptowych. Szczególną uwagę poświęcono pozostałościom organicznym, a konkretnie szczątkach roślinnym znalezionym w wypełnieniu poduszek trumiennych. W niniejszym opracowaniu przedstawiono wybrane gatunki roślin oraz omówiono zarówno ich praktyczne funkcje, jak i znaczenia symboliczne, z których wiele można powiązać z tradycjami pogańskimi. Materiał archeologiczny analizowany w niniejszym badaniu pochodzi z kościołów w Końskowoli i Przemyślu. Pozostałości roślinne wydobyto z pochówków należących do członków elitarnych grup społecznych, w tym przedstawicieli duchowieństwa. Poprzez zbadanie zarówno praktycznych właściwości zidentyfikowanych gatunków roślin, jak i ich potencjalnego znaczenia symbolicznego w pochówkach mężczyzn i kobiet, artykuł ma na celu wykazanie związku między systemem wierzeń a ich namacalnym wpływem na praktyki pogrzebowe. Analizę symbolicznego znaczenia zidentyfikowanych gatunków roślin przeprowadzono w odniesieniu do ich właściwości fizykochemicznych, wierzeń ludowych, ziołolecznictwa, tradycyjnych praktyk leczniczych oraz chrześcijańskich zwyczajów religijnych. To interdyscyplinarne podejście pozwala na szersze zrozumienie roli roślin w kształtowaniu rytuałów pogrzebowych i stosunku do śmierci w XVIII-wiecznej Polsce.
Bibliografia
Borcz, H. (2013). Archidiecezja przemyska: zarys dziejów i organizacji. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, 79, 33–119.
Galera H., Jurkiewicz E., Sudnik-Wojcikowska, B. (2013). Kwiaty i zioła w ostatnią drogę. W: J. Żmudziński (red.). Tajemnice Bazyliki Jasnogórskiej. Studium do dziejów (s. 181–225). Wydawnictwo Zakonu Paulinów.
Grieve, M. (1931). A Modern Herbal. Echo Point Books & Media.
Grupa, M., Krajewska, M., Grupa, D., Nowak, S. (2014). Tajemnice szczuczyńskich krypt (t. 2), Towarzystwo Przyjaciół 9 PSK.
Jarosińska, M., Nowak, S., Noryśkiewicz, A. M., Badura, M. (2019). Plant Identification and Significance in Funeral Traditions Exemplified by Pillow Filling from a Child Crypt Burial in Byszewo (18th/19th centuries). Archeologica Ressoviensia, 14, 187–196.
Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Mścisz, A., Czosnowska, E. (2008). Oregano – fascynująca przyprawa, ale czy tylko to? Możliwe zastosowania, substancje aktywne, właściwości terapeutyczne. Postępy Fitoterapii, 4, 233–239.
Nitecki, P. (1992). Biskupi Kościoła w Polsce. Słownik biograficzny. Instytut Wydawniczy PAX.
Nurzyńska-Wierdak, R. (2012). Lebiodka pospolita (Origanum vulgare L.) – dziko rosnąca i uprawiana roślina zielarska. Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, Sectio EEE, 22(4), 1–11.
Paczkowska, S. (2022). Symboliczne i praktyczne wykorzystywanie roślin w nowożytnych pochówkach na przykładzie poduszek trumiennych z wybranych stanowisk [niepublikowana praca magisterska]. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Pińska, K., Sady, A., Drążkowska, A. (2015). Szczątki roślin z badań archeologicznych z wybranych stanowisk z Polski i Litwy. W: A. Drążkowska (red.), Kultura funeralna elit Rzeczypospolitej od XVI do XVIII wieku na terenie Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Próba analizy interdyscyplinarnej (s. 269–324). Wydawnictwo Naukowe UMK.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia (wyd. 3. popr. i uzup.) (1980). Pallottinum.
Pudelska, K. (2006), Wirydarz – klasztorny ogród ozdobny. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 510, 523–530.
Rawa-Szubert, A., Hryszko, H., Kehl, J. (1981). Konserwacja ubiorów pochodzących z sarkofagów książąt słupskich. Ochrona Zabytków, 34, 72–81.
Sulkowska-Tuszyńska, K. (2010). Rzecz o życiu i śmierci na wzgórzu klasztornym w Strzelnie (XVI–XIW wiek). W: A. Radzimiński, D. Karczewski, Z. Zyglewski (red.), Sanctimoniales. Zakony żeńskie w Polsce i Europie Środkowej (do przełomu XVII i XIX wieku) (s. 412–422). Wydawnictwo Naukowe UMK.
Święta-Musznicka, J., Sulkowska-Tuszyńska, K., Latałowa, M. (2021). Ethnobotanical and faunistic aspects in the archaeological interpretation of the 17th and 18th century coffin burials in the Basilica of the Holy Trinity in Strzelno (Kuyavia, N. Poland). Archaeologia Historica Polona, 29, 197–218.
Szczygieł, R. (red.) (1988). Dzieje Końskowoli. Końskowolskie Towarzystwo Regionalne.
Łękawski, T. (1906). Katedra przemyska wraz z kościołem filialnym Najświętszego Serca P. Jezusa. Nakładem Komitetu Restauracyi Katedry.
Wysoczański, W. (2001). Semantyczno-kulturowa interpretacja nazw roślin (niektóre aspekty pogranicza chrześcijańsko-pogańskiego). Acta Uviversitatis Wratislaviensis, 2282(16), 71–81.
Zofia Lubomirska (2025, 4 kwietnia). Wikipedia. https://pl.wikipedia.org/wiki/Zofia_Lubomirska
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Sandra Paczkowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie/Copyright Notice
1. Autorzy udzielają wydawcy (Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu) licencji niewyłącznej na korzystanie z utworu w następujących polach eksploatacji:a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (ebook, audiobook);
c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera;
e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY - ND 3.0).
2. Autorzy udzielają wydawcy licencji nieodpłatnie.
3. Korzystanie przez wydawcę z utworu na ww. polach nie jest ograniczone czasowo, ilościowo i terytorialnie.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 27
Liczba cytowań: 0
