Władysław Orkan’s Peasant Narrations, Or On the Benefits of History of Literature for the Folk Turn
DOI:
https://doi.org/10.12775/LL.3–4.2025.009Keywords
folk turn, Władysław Orkan, folk history of Poland, peasants, microhistoryAbstract
The aim of the article is to examine Władysław Orkan’s oeuvre from the perspective of the contemporary folk turn. Having debuted in 1897, the writer can be seen as a precursor of the peasant trend in Polish prose. Analyses of his novels Komornicy, W Roztokach and Kostka Napierski, as well as his journalistic cycle Listy ze wsi lead in a reflection on the way the writer strove to create a new peasant-based paradigm in literature, as an alternative to the culture of nobility and intelligentsia. These considerations culminate in addressing the extent to which the current folk turn continues the tradition of Orkan’s peasant narratives.
References
Azoulay, A. (2021). Historia potencjalna. Bez narzędzi pana, bez narzędzi w ogóle. Teksty Drugie, 5, 268–292. https://doi.org/10.18318/td.2021.5.16
Bartecka, M. (2015, 13 lutego). Jestem dumną wieśniaczką (rozm. J. Kapela). Krytyka Polityczna. https://krytykapolityczna.pl/kraj/barteckajestem-dumna-wiesniaczka
Bereza, H. (1978). Związki naturalne. Szkice literackie. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Brzozowski, S. (1910). Legenda Młodej Polski. Studia o strukturze duszy kulturalnej. Księgarnia Polska B. Połonieckiego – E. Wende.
Budrewicz, Z. (2015). Orkan (w) szkole międzywojennej. W: B. Faron (red.), Władysław Orkan. Piewca Gorców i Podhala (s. 249–268). Oficyna Wydawnicza „Wierchy”.
Bujnicki, T. (2015). Orkan i Sienkiewicz. Dwie koncepcje powieści historycznej. W: B. Faron (red.), Władysław Orkan. Piewca Gorców i Podhala (s. 63–76). Oficyna Wydawnicza „Wierchy”.
Chmielewska, K. (2021). Lud w perspektywie, perspektywa ludu. Teksty Drugie, 5, 293–309. https://doi.org/10.18318/td.2021.5.17
Chudziński, E. (1975). Chłopski ruch literacki w dwudziestoleciu międzywojennym. Pamiętnik Literacki, 3, 59–96.
Czachowski, K. (1936). Obraz współczesnej literatury polskiej. 1884–1934. (t. 3). Państwowe Wydawnictwo Książek Szkolnych.
Dauksza, A. (2017). O pewnym chłopskim geście. Od rabacji do Zagłady. Teksty Drugie, 6, 95–106. https://doi.org/10.18318/td.2017.6.6
Dróżdż, D. (2023, 9 listopada). Czy Jagna może mieć zsunięte ramiączko i sexy koszulę? Spór o film „Chłopi”. Wyborcza.pl. https://wyborcza.pl/7,101707,30354659,lipce-w-chlopach-nie--przypominaja-lowickiej-wsi-a-czy-powinny.html
Faron, B. (1997). Stanisław Pigoń o Władysławie Orkanie. W: Cz. Kłak (red.), Non omnis moriar. Studia i szkice o Stanisławie Pigoniu (s. 97–111). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Gerlecka, R. (1959). Wczesna twórczość Władysława Orkana 1897–1902. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Graff, A., Staroszczyk, M. (2023, 23 października). „Chłopi” – towar eksportowy czy wyrób chłopopodobny [RECENZJA]. Oko.press. https://oko.press/chlopi-towar-eksportowy-czy-wyrobchlopopodobny-recenzja
Gmitruk, J. (2003). Ruch ludowy w Polsce. Zarys dziejów. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego.
Grochowski, G., Wołowiec, G., Krawczyńska, D. (red.) (2019). Chłopska (nie)pamięć. Dziedzictwo chłopskości w polskiej literaturze i kulturze. Universitas.
Jamka, R. (2023). Panów piłą. Trzy legendy o Jakubie Szeli. Marginesy.
Klekot, E. (2014). Samofolkloryzacja. Współczesna sztuka ludowa z perspektywy krytyki postkolonialnej. Kultura Współczesna. Teorie. Interpretacje. Praktyka, 1, 86–98.
Korczak-Siedlecka, J. (2021). Przemoc i honor w życiu społecznym wsi na Mierzei Wiślanej w XVI–XVII wieku. Wydawnictwo Naukowe UMK.
Koziołek, R. (2023). Wiele tytułów. Wydawnictwo Czarne.
Kuciel-Frydryszak, J. (2023). Chłopki. Opowieść o naszych babkach. Marginesy.
Kuciel-Frydryszak, J. (2025, 6 lutego). Wydarzyło się coś niewytłumaczalnego, ale mam nadzieję, że ten sukces mnie samej nie zmienił (rozm. W. Szot). Wyborcza.pl, https://wyborcza.pl/7,75517,31663607,kuciel-frydryszak-chlopki-sa-zywym-dowodem-na-to-ze-to-czytelnicy.html
Krzyżanowski, J. (1927). Pieśniarz krainy kęp i wiecznej nędzy. Rzecz o Władysławie Orkanie. Muzeum Tatrzańskie.
Leszczyński, A. (2020). Ludowa historia Polski. Wydawnictwo W.A.B.
Leszczyński, A. (2024). „Dopieszczeni przez pana”. Czy istnieje alternatywa dla „zwrotu ludowego”? Kultura i Społeczeństwo, 2, 163–173. https://doi.org/10.35757/KiS.2024.68.2.7
Litwinowicz-Droździel, M. (2021). Wielogłosy. O ludowych historiach, Widok. Teorie i praktyki kultury wizualnej, https://www.pismowidok.org/pl/archiwum/2021/31-wizualnosc-klas-spolecznych/wieloglosy.-o-ludowych-historiach
Matras-Mastalerz, W. (2015). Pamięć o Władysławie Orkanie i Zosi Smreczyńskiej w edukacji regionalnej w szkołach i instytucjach kultury miasta Limanowa. W: B. Faron (red.), Władysław Orkan. Piewca Gorców i Podhala (s. 269–282). Oficyna Wydawnicza „Wierchy”.
Mikołajczak, M., Zawadzka, D., Sawicka-Mierzyńska, K. (red.) (2024). Warstwy ludu. Chłopki, chłopi i inni w literaturach regionalnych (XIX–XXI wiek). Universitas.
Myśliwski, W. (2019). Kres kultury chłopskiej. W: M. Halamska, M. Stanny, J. Wilkin (red.), Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi (t. 1, s. 521–531). Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN. https://doi.org/10.53098/9788373839984
Orkan, W. (1910). Pomór. S. A. Krzyżanowski.
Orkan, W. (1925). Kostka Napierski. Powieść z XVII wieku. Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska”.
Orkan, W. (1965) W roztokach. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Orkan, W. (1969). Czantoria i pozostałe pisma literackie. Wydawnictwo Literackie.
Orkan, W. (1970). Listy ze wsi i inne pisma społeczne. Wydawnictwo Literackie.
Orkan, W. (1975). Komornicy i opowiadania wybrane. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Pigoń, S. (1958). Władysław Orkan. Twórca i dzieło. Wydawnictwo Literackie.
Pigoń, S. (1965). Wstęp. W: W. Orkan, W roztokach (s. III–LXXVIII). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Pigoń, S. (1974). Na drogach kultury ludowej. Rozprawy i studia. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Pobłocki, K. (2021). Chamstwo. Wydawnictwo Czarne.
Przeniosło, M. (1996). Rozwój świadomości narodowej chłopów Królestwa Polskiego w latach I wojny światowej (okupacja austro-węgierska). W: J. Jachymek, K. Sowa, M. Śliwa (red.), Chłopi – naród – kultura (t. 1, s. 209–218). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Rauszer, M. (2020). Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich. Wydawnictwo RM.
Rauszer, M. (2021). Siła podporządkowanych. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Soliński, J. (2022, 4 sierpnia). Pisarz i jego opowieść. Wiesław Myśliwski na bezdrożach „nurtu chłopskiego”. Nowy Napis Co Tydzień, 163. https://nowynapis.eu/tygodnik/nr-163/artykul/pisarz-i-jego-opowiesc-wieslaw-mysliwski-na-bezdrozach-nurtu-chlopskiego
Sowa, J. (2011). Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą. Universitas. Stowarzyszenie Folkowisko (2015). Niepamięć. Pierwszy film o dziedzictwie pańszczyzny. Stowarzyszenie Folkowisko. https://stowarzyszenie.folkowisko.org/film-dokumentalny
Szcześniak, M. (2023). Poruszeni. Awans i emocje w socjalistycznej Polsce. Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Wasiewicz, J. (2019). „Chytrze bydlą z pany kmiecie…” Prolegomena do badań nad obecnością oporu chłopskiego w polskiej pamięci kulturowej. W: G. Grochowski, G. Wołowiec, D. Krawczyńska (red.), Chłopska (nie)pamięć. Dziedzictwo chłopskości w polskiej literaturze i kulturze (s. 163–177). Universitas.
Wasiewicz, J. (2021). Metachłopska wspólnota pamięci. Poza chłopomanię i chłopofobię. W: A. Klarman (red.), Historia. Pamięć. Świadomość (s. 158–187). Instytut Pamięci Narodowej.
Wasilewski, J. (2011). Społeczeństwo polskie, społeczeństwo chłopskie. Studia Socjologiczne, 1, 353–368.
Węgrzyn, I. (2017). Chłopscy bohaterowie XIX-wiecznej literatury polskiej. Rekonesans badawczy. W: D. Michaluk (red.), Wolni i uwłaszczeni. Chłopi a przemiany społeczne, gospodarcze i polityczne w Europie Wschodniej w XIX i na początku XX wieku (s. 223–231). Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu.
White, H. (2000). Poetyka pisarstwa historycznego. Universitas.
Wołowiec, G. (2017). Filologia i nacjonalizm. Stanisław Pigoń jako ideolog kultury ludowo-narodowej. Teksty Drugie, 6, 107–141. https://doi.org/10.18318/td.2017.6.7
Woś, P. (2020). Galicyjski ruch ludowy w początkowym okresie działalności Stronnictwa Ludowego. Galicja. Studia i materiały, 6, 492–506. https://doi.org/10.15584/galisim.2020.6.22
Woźniak, A. (2024, 31 grudnia). Być blisko źródła. Kto opowiada historię ludową w Polsce? Magazyn Kontakt. https://magazynkontakt.pl/bycblisko-zrodla-kto-opowiada-historie-ludowaw-polsce/
Ziejka, F. (1984). Złota legenda chłopów polskich. PIW.
Ziejka, F. (1991). Wstęp. W: W. Reymont, Chłopi (t. 1, s. VII–CXXV). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
1. The authors give the publisher (Polish Ethnological Society) non-exclusive license to use the work in the following fields:a) recording of a Work / subject of a related copyright;
b) reproduction (multiplication) Work / subject of a related copyright in print and digital technique (ebook, audiobook);
c) marketing of units of reproduced Work / subject of a related copyright;
d) introduction of Work / object of related copyright to computer memory;
e) dissemination of the work in an electronic version in the formula of open access under the Creative Commons license (CC BY - ND 3.0).
2. The authors give the publisher the license free of charge.
3. The use of the work by publisher in the above mentioned aspects is not limited in time, quantitatively nor territorially.
Stats
Number of views and downloads: 12
Number of citations: 0
