„Poszła Matka Boża po morzu”. Zaklęcie lecznicze z XV w. w perspektywie etnografii historycznej
DOI:
https://doi.org/10.12775/LL.1.2.2026.004Słowa kluczowe
manuskrypty, zaklęcia, Matka Boska, medycyna ludowaAbstrakt
W artykule przeanalizowano zaklęcie zapisane na ostatnim folio XV-wiecznego rękopisu zawierającego kazania i teksty hagiograficzne. Formuła ta należy do rzadkiego zbioru średniowiecznych zaklęć spisanych w języku polskim. W artykule analizuje się ją w trzech kontekstach: w świetle materiałów porównawczych znanych z zapisów etnograficznych, XVI-wiecznego świadectwa praktycznego zastosowania analogicznej formuły przez Dorotę Gnieczkową z Poznania oraz europejskiej literatury naukowej poświęconej zaklęciom narracyjnym (historiolae). Formuła ta stanowi rozpoznawalny typ zaklęcia spotkaniowego (Begegnungssegen), opartego na apokryficznej narracji dialogowej z udziałem Matki Boskiej i św. Jana, szeroko poświadczonej w tradycji europejskiej. Szczególne znaczenie ma adnotacja et sic medentur pueros, która sugeruje terapeutyczne zastosowanie zaklęcia.
Bibliografia
Bozóky, E. (2003). Charmes et prières apotropaïques. Brepols.
Bozóky, E. (2013). Medieval Narrative Charms. W: J. Kapalo, É. Pócs, W. Ryan (eds), The Power of Words: Studies on Charms and Charming in Europe (pp. 101–115). Central European University Press.
Bracha, K. (1999). Teolog, diabeł i zabobony. Świadectwo traktatu Mikołaja Magni z Jawora „De superstitionibus” (1405 r.). Neriton, Instytut Historii PAN.
Bracha, K., Leńczuk, M. (2020). Słowo – pismo – sacrum. Cztery studia z dziejów kultury religijnej w Polsce późnego średniowiecza. Instytut Badań Literackich PAN.
Brückner, A. (1895). Kazania średniowieczne (cz. 2). Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny, 24, 318–390.
Brückner, A. (1907). Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa z rękopisu grecko-katol. kapituły przemyskiej. Akademia Umiejętności.
Brückner, A. (1924). Mitologja polska. Instytut Wydawniczy Bibljoteka Polska.
Czernik, S. (1968). Trzy zorze dziewicze. Wśród zamawiań i zaklęć. Wydawnictwo Łódzkie.
Engelking, A. (1991). Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji. W: J. Bartmiński, R. Grzegorczykowa (red.), Język a kultura (t. 4, s. 75–85). Wiedza o Kulturze.
Engelking, A. (2010). Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa. Oficyna Naukowa.
Frankfurter, D. (1995). Narrating Power: The Theory and Practice of the Magical Historiola in Ritual Spells. In M. Meyer, P. Mirecki (eds), Ancient Magic and Ritual Power (pp. 457–476). Brill.
Franz, A. (1909). Die kirchlichen Benedictionen im Mittelalter (vol. 2). Herder.
Grabowski, A. (1896). Poszukiwania. Wisła, 10(1), 121–146.
Iliescu, L. J. (2024). The tale of God as a prayer, a charm, a fairytale. Considerations on multiple generic appurtenance. Incantatio. An International Journal on Charms, Charmers and Charming, 12, 11–31. https://doi.org/10.7592/Incantatio2024_12_Iliescu
Ilyefalvi, E. (2017). Textualization strategies, typological attempts, digital databases: What is the future of comparative charm scholarship? Incantatio. An International Journal on Charms, Charmers and Charming, 6, 37–77. https://doi.org/10.7592/Incantatio2017_6_Ilyefalvi
Kamiński, M. (1868). Wieszczbiarstwo. Gazeta Polska, 203, 1–3.
Kaliszuk, J., Szyller, S. (2012). Inwentarz rękopisów do połowy XVI wieku w zbiorach Biblioteki Narodowej. Biblioteka Narodowa.
Karłowicz, J. (1887). Czary i czarownice w Polsce. Wisła, 1(3), 93–99.
Klaniczay, G. (2013). The Power of Words in Miracles, Visions, Incantations and Bewitchments. In J. Kapalo, É. Pócs, W. Ryan (eds), The Power of Words: Studies on Charms and Charming in Europe (pp. 281–304). Central European University Press.
Klyaus, V. (2009). On Systematizing the Narrative Elements of Slavic Charms. In J. Roper (ed.), Charms, Charmers and Charming. International Research on Verbal Magic (pp. 71–86). Palgrave Macmillan.
Kolberg, O. (1874). Lud. Krakowskie (cz. 3). Akademia Umiejętności.
Kolberg, O. (1886). Lud. Kieleckie (cz. 2). Akademia Umiejętności.
Kotula, F. (1976). Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Leńczuk, M. (2017). Dwa staropolskie zaklęcia z XV w. Studia Źródłoznawcze. Commentationes, 55, 217–228. https://doi.org/10.12775/SZ.2017.11
Łoś, J. (1915). Przegląd językowych zabytków staropolskich. Akademia Umiejętności.
Łoś, J. (1922). Początki piśmiennictwa polskiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Łukaszewicz, J. (1838). Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach (t. 2). Drukarnia C. A. Pompejusza.
Masłej, D. (2023). Średniowieczne zabytki polsko-łacińskie jako przedmiot badań historycznojęzykowych. Perspektywy badawcze. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 79, 355–369. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.2635
Mastrangelo, A. (2023). Verbal charms in a nineteenth century Swedish book of magic. Incantatio. An International Journal on Charms, Charmers and Charming, 11, 56–78. https://doi.org/10.7592/Incantatio2023_11_Alessandra_Mastrangelo
Mátyás, K. (1895). Wilija. Jeden z jasnych dni chłopskiego żywota. Drukarnia „Czasu” Fr. Kluczyckiego i Sp.
Ohrt, F. (1936). Über Alter und Ursprung der Begegnungssegen. Hessische Blätter für Volkskunde, 35, 49–58.
Ohrt, F. (1987). Segen. In Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens (vol. 7, col. 1582–1620). Walter de Gruyter.
Olsan, L. T. (2003). Charms and Prayers in Medieval Medical Theory and Practice. Social History of Medicine, 16(3), 343–366. https://doi.org/10.1093/SHM/16.3.343
Olsan, L. T. (2004). Charms in Medieval Memory. In J. Roper (ed.), Charms and Charming in Europe (pp. 59–88). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230524316_5
Olsan, L. T. (2013). The Marginality of Charms in Medieval England. In J. Kapalo, É. Pócs, W. Ryan (eds), The Power of Words: Studies on Charms and Charming in Europe (pp. 135–164). Central European University Press.
Olszewski, M. (2002). Świat zabobonów w średniowieczu. Studium kazania „O zabobonach” Stanisława ze Skarbimierza. Semper.
Pludra-Żuk, P. (2021). Nieznany spis zajęć na wydziale Atrium Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1474–1477. Analecta, 30(2), 99–116.
Pócs, É. (2013). Church Benedictions and Popular Charms in Hungary. In J. Kapalo, É. Pócs, W. Ryan (eds), The Power of Words: Studies on Charms and Charming in Europe (pp. 165–197). Central European University Press.
Roper, J. (2004). Typologising English Charms. In J. Roper (ed.), Charms and Charming in Europe (pp. 128–144). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230524316_8
Roper, J. (2009). Estonian Narrative Charms in European Context. In J. Roper (ed.), Charms, Charmers and Charming. International Research on Verbal Magic (pp. 174–185). Palgrave Macmillan.
Ryan, W. F. (2004). Eclecticism in the Russian Charm Tradition. In J. Roper (ed.), Charms and Charming in Europe (pp. 121–122). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230524316_7
[Sermones, dispositiones sermonum et vitae sanctorum]. Biblioteka Narodowa, Rps 3030 I.
Siarkowski, W. (1874a). Lud z okolic kieleckich. Gazeta Kielecka, 5(27), 2–3.
Siarkowski, W. (1874b). Lud z okolic kieleckich. Gazeta Kielecka, 5(23), 3.
Siarkowski, W. (1879). Materyjały do etnografii Ludu polskiego z okolic Kielc, cz. II. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, 3, 4–61.
Skemer, D. C. (2006). Binding Words: Textual Amulets in the Middle Ages. The Pennsylvania State University Press.
Starowieyski, M. (2017). Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne (t. 1, cz. 1). Wydawnictwo WAM.
Szymańska, L. (2017, 25 czerwca). Urodziłam się wtedy, kiedy papież Franciszek, cz. 2. Nidecki Dzwon, 2(24). https://parafianidek.pl/wp-content/uploads/2018/12/024.pdf
Toeppen, M. (1892a). Wierzenia mazurskie. Wisła, 6(1), 145–184.
Toeppen, M. (1892b). Wierzenia mazurskie. Wisła, 6(2), 391–420.
Udziela, S. (1886). Materjały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy. Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Vrtel-Wierczyński, S. (1952). Średniowieczna poezja polska świecka. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Witowt [pseud.] (1905). Przyczynki do zamawiań. Wisła, 19(5), 558–560.
Włodarski, M. (1997). Polska poezja świecka XV wieku. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Zdanek, M. (2018). Obecność historii w nauczaniu i refleksji krakowskiego środowiska uniwersyteckiego w XV wieku. W: J. Banaszkiewicz, A. Dąbrówka, P. Węcowski (red.), Przeszłość w kulturze średniowiecznej Polski (t. 1, s. 511–544). Neriton, Instytut Historii PAN.
Zowczak, M. (2013). Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. Wydawnictwo Naukowe UMK.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Hanna Dudkowiak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie/Copyright Notice
1. Autorzy udzielają wydawcy (Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu) licencji niewyłącznej na korzystanie z utworu w następujących polach eksploatacji:a) utrwalanie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
b) reprodukowanie (zwielokrotnienie) Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego drukiem i techniką cyfrową (ebook, audiobook);
c) wprowadzania do obrotu egzemplarzy zwielokrotnionego Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego;
d) wprowadzenie Utworu/przedmiotu prawa pokrewnego do pamięci komputera;
e) rozpowszechnianie utworu w wersji elektronicznej w formule open access na licencji Creative Commons (CC BY - ND 3.0).
2. Autorzy udzielają wydawcy licencji nieodpłatnie.
3. Korzystanie przez wydawcę z utworu na ww. polach nie jest ograniczone czasowo, ilościowo i terytorialnie.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 9
Liczba cytowań: 0
