Offerta królewska. O nieznanej dotąd funkcji stu dukatów koronnych Zygmunta III Wazy
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2026.133.1.01Ključne reči
koronacja, 100 dukatów koronnych, Zygmunt III Waza, offerta, liturgiaApstrakt
100 dukatów koronnych Zygmunta III Wazy to chronologicznie pierwsza moneta tej wartości w Europie. Wybita w mennicy bydgoskiej w 1621 r. stemplami przygotowanymi przez wybitnego artystę medaliera Samuela Ammona, uznawana jest za jedną z najbardziej wyjątkowych monet historycznych. Niniejszy artykuł dowodzi, że jedną z wtórnych funkcji monety stanowiło jej ofiarowywanie w czasie mszy koronacyjnych przez kolejnych królów polskich.
Reference
Edycje źródłowe
Acta Nuntiaturae Polonae, t. 25: Marius Filonardi (1635–1643), vol. 2: 1 XI 1636 — 31 X 1637, red. Teresa Chynczewska-Hennel, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 2006.
Aleksander Gwagnin [Alessandro Guagnini], Kronika Sarmacyey Europskiey: W Ktorey Sie Zamyka krolestwo Polskie [– –] tudzież też Wielkie Xięstwo Lithew., Ruskie, Pruskie, Zmudzkie, Inflantskie, Moskiewskie y część Tatarow Przez Alexandra Gwagnina [– –] Pierwey Roku 1578 po Lacinie wydana ; A teraz zas z przyczynieniem tych Krolow, kto-rych w Lacińskiey niemaß, Tudzież krolestw [– –] Przez tegoż Authora [– –] Rozdziałami na X Ksiąg krociuchno zebrana, A przez Marcina Paszkowskiego za staraniem Autho-rowym z Lacińskiego na Polskie przełożona, Drukarnia Mikołaja Loba, Kraków 1611.
Ausführliche Relation von der Krönung der Königlichen Majestäten am 2. Februar 1676 in Krakau, wyd. Szymon Reiniger.
Beletho Joanne, Rationale Divinorum Officiorum, w: Guillaume Durand, Rationale Divinorum Officiorum, Josephum Dura bibliopolam, Neapoli 1859.
Corpus Iuris Polonici, red. Oswald Balzer, t. 3 (Annos 1506–1522 continens), sumptibus Academiae Litterarum, Cracoviae 1906.
Durand Guillaume, Rationale Divinorum Officiorum, Josephum Dura bibliopolam, Nea-poli 1859.
I due soggiorni del card. E. Caetani a Varsavia (1596–1597), red. Jan Władysław Woś, Centro d’Incontro della Certosa di Firenze, Firenze 1982.
Itinerario in Polonia del 1596 di Giovanni Mucante cerimoniere pontificio, red. Jan Włady-sław Woś, Il Centro di Ricerca, Roma 1981.
Janicki Jan Wojciech, Akt Koronatiey [– –] Michała Z Bozey Łaski Krola Polskiego [– –] Opisany, wyd. Drukarnia u dziedziców Krzysztofa Schedla, Kraków 1670.
Kutrzeba Stanisław, Ordo coronandi regis poloniae, nakł. Akademii Umiejętności, Dru-karnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1910.
Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnéj Polski, diaryusze, relacye, pamiętniki i.t.p. służyć mogące do objaśnienia dziejów krajowych tudzież listy historyczne do panowa-nia królów Jana Kazimiérza i Michała Korybuta oraz listy Jana Sobieskiego marszałka i hetmana wielkiego koronnego, t. 1, red. Ambroży Grabowski, nakł. Józefa Cypcera, Drukarnia Uniwersytecka, Kraków 1845.
Relatia wiazdv solennego do Krakowa y zamku, ziak [!] naywiększą magnificentią y pompą naiasnieysaego [!] y niezyciezonego Krola Iegomosci Polskiego etc. etc. xiązęcia elektora saskiego etc. etc. odprawionego die 12 Septembris y consequenter praeliminaria actus coronationis opisane.
Wjazd, koronacja, wesele Najjaśniejszej Królowej Jej Mości Cecylii Renaty w Warszawie roku 1637, oprac. Alicja Falniowska-Gradowska, Zamek Królewski, Warszawa 1991.
Opracowania
Baliński Michał, Studia historyczne, nakł. Józefa Zawadzkiego, Wilno 1856.
Borkowska Urszula, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.
Borkowska Urszula, Królewskie miłosierdzie, w: Kultura średniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, red. Danuta Gawinowa, Sławomir Gawlas, Maria Koczerska, Stefan K. Kuczyński, Edward Potkowski, Andrzej Rottermund, Jan Tyszkiewicz, Państwowe Wydaw-nictwo Naukowe, Warszawa 1991, s. 683–694.
Borkowska Urszula, Polskie pielgrzymki Jagiellonów, w: Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy, red. Halina Manikowska, Hanna Zaremska, Instytut Hi-storii PAN, Warszawa 1995, s. 185–203.
Chodyński Antoni Romuald, Artystyczna spuścizna po medalierze gdańskim Samuelu Ammonie (Ammanie) 1591–1622, „Biuletyn Historii Sztuki” 41, 1979, 2, s. 187–193.
Chynczewska-Hennel Teresa, Nuncjusz i król. Nuncjatura Maria Filonardiego w Rzeczy-pospolitej 1636–1643, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2006.
Dalewski Zbigniew, Ceremoniał koronacyjny królów polskich w XV i początkach XVI wieku, „Kwartalnik Historyczny” 102, 1995, 3–4, s. 37–60.
Dalewski Zbigniew, Polski ceremoniał koronacyjny, w: Imagines potestatis. Insygnia i znaki władzy w Królestwie Polskim i Zakonie Niemieckim (katalog wystawy w Muzeum Zam-kowym w Malborku 8 czerwca — 30 września 2007 roku), red. Janusz Trupinda, Mu-zeum Zamkowe, Bydgoski Dom Wydawniczy Margrafsen, Malbork–Bydgoszcz 2007, s. 77–84.
Dalewski Zbigniew, Przeszłość zrytualizowana: tradycja królewskich koronacji, w: Prze-szłość w kulturze średniowiecznej Polski, t. 2, red. Halina Manikowska, Instytut Hi-storii PAN, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2018, s. 29–57.
Derwich Marek, Pacyfikał koronacyjny królów polskich, „Kwartalnik Historyczny” 98, 1991, 4, s. 3–20.
Dutkowski Jarosław, Złoto czasów dynastii Wazów, t. 1, Stowarzyszenie Numizmaty-ków Profesjonalnych, Gdańsk 2015.
Gieysztor Aleksander, Spektakl i liturgia — polska koronacja królewska, w: Kultura eli-tarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, red. Bronisław Geremek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1978, s. 9–23.
Gieysztor Aleksander, Władza. Symbole i rytuały, red. Przemysław Mrozowski, Paweł Tyszka, Piotr Węcowski, Zamek Królewski w Warszawie — Muzeum, Warszawa 2016.
Gumowski Marian, Medale Zygmunta III, Drukarnia Narodowa w Krakowie, Kraków 1924.
Gumowski Marian, Samuel Ammon — medalier gdański XVII w., „Studia Pomorskie” 2, 1957, s. 230–279.
Gumowski Marian, Studia nad gdańską sztuką medalierską XVII w., Towarzystwo Nu-mizmatyczne w Krakowie, Kraków 1925.
Januszek-Sieradzka Agnieszka, Oprawa liturgiczna koronacji królowych w Polsce w pierwszej połowie XVI stulecia w świetle ordines coronandi Barbary Zápolyi (1512) i Barbary Radziwiłłówny (1550), „Tabularium Historiae” 2, 2017, s. 121–142.
Jasek Dariusz, Studukatówka bydgoska 1621 Zygmunta III Wazy, Knight Press, Warsza-wa 2018 (wyd. 1), Kraków 2021 (wyd. 2).
Jasek Dariusz, Złote, srebrne, pełnej wagi oraz frakcje. Jak wyglądała emisja monet stem-plami studukatówki?, „Numizmatyk Krakowski” 2021, 4 (388), s. 11–17.
Kaczorowski Włodzimierz, Wolna elekcja viritim i koronacja Władysława IV Wazy, w: Świat polskich Wazów. Eseje, red. Zbigniew Hundert, Jacek Żukowski, Zamek Kró-lewski w Warszawie, Arx Regia, Warszawa 2019, s. 221–239.
Kutrzeba Stanisław, Źródła polskiego ceremoniału koronacyjnego, „Przegląd Historycz-ny” 12, 1911, 1, 2, 3.
Nalewajek Agnieszka, Praktyki religijne króla Jana Olbrachta w świetle rachunków nad-wornych, „Saeculum Christianum” 27, 2020, 1, s. 83–95.
Ochman Stefania, Koronacja Jana Kazimierza w roku 1649, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 28, 1983, s. 135–159.
Pietrzak Jarosław, Ceremoniał koronacyjny i jego znaczenie dla pozycji polskich królowych w XVII i XVIII wieku, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 17, 2020, 3, s. 155–205.
Reyman Janusz, Donatywy polskie, w: VI Sesja Numizmatyczna w Nowej Soli. Złota moneta w Polsce, 17–18 listopada 1977, Muzeum Regionalne i Towarzystwo Przyjaciół Mu-zeum w Nowej Soli, Nowa Sól 1980, s. 45–49.
Rożek Michał, Ostatnia koronacja w Krakowie i jej artystyczna oprawa, „Rocznik Kra-kowski” 44, 1973, s. 97–112.
Rożek Michał, Polskie koronacje i korony, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1987.
Rożek Michał, Uroczystości w barokowym Krakowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1976.
Schrötter Friedrich von, Wörterbuch der Münzkunde, Walter de Gruyter & Co., Ber-lin–Boston 1970 (reprint 1, 1930).
Siarczyński Franciszek, Obraz wieku panowania Zygmunta III króla polskiego i szwedz-kiego, czyli obraz stanu, narodu i kraju, t. 2, N. Kamieński i Spółka, Poznań 1858.
Smołucha Janusz, Legacja kardynała Enrica Caetaniego do Rzeczypospolitej w latach 1596–1597 w świetle instrukcji generalnych z czasów pontyfikatu papieża Klemensa VIII, w: Sztuka roztropności. Dyplomacja Stolicy Apostolskiej wobec Rzeczypospolitej, Europy i świata w epoce nowożytnej i XX wieku. Zbiór studiów, red. Krzysztof Ożóg, Ryszard Skowron, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 2020, s. 91–105.
Smołucha Janusz, Rola podarunków i nagród w misji dyplomatycznej kardynała Enrica Caetaniego do Królestwa Polskiego w latach 1596–1597, „Rocznik Filozoficzny Igna-tianum” 31, 2025, 1, s. 213–228.
Smołucha-Sładkowska Agnieszka, Na wagę złota. Wagi polskich złotych medali i żetonów w XVI i XVII wieku, w: Nie wszystko złoto… Materiały z konferencji popularyzatorskiej NBP, red. Dariusz Jasek, Dorota Malarczyk, Knight Press, Kraków 2024, s. 145–182.
Smołucha-Sładkowska Agnieszka, Żetony koronacyjne królów i królowych polskich i tło ideowe aktu ich rozrzucania, w: Ceremoniał koronacyjny w Rzeczypospolitej w dobie wolnych elekcji XVI–XVIII w. Praktyka, przekaz ideowy, upamiętnienie — Zamek Kró-lewski w Warszawie — Muzeum. Studia i materiały, Zamek Królewski w Warszawie — Muzeum, Warszawa 2026 [w druku].
Stahr Maria, Medale Wazów w Polsce 1587–1668, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1990.
Stecki Konstanty, Donatywy polskie, „Biuletyn Numizmatyczny” 1970, 5–6 (53–54), s. 81–86.
Strzałkowski Jacek, Unikalna odbitka w srebrze najpiękniejszego polskiego „numizmata” z 1614 r. i nowe spojrzenie na donatywy, „Gdańskie Zeszyty Numizmatyczne” 1999, 41, s. 3–16.
Szymborski Wiktor, Pielgrzymki i kontakty dynastii Jagiellonów z sanktuarium paulinów na Skałce, w: Religijność. Wymiar prywatny i publiczny, red. Wiktor Szymborski, Paweł Nowakowski, Księgarnia Akademicka, Kraków 2007, s. 153–177.
Tylicki Jacek, O historii sztuki i numizmatyce, czyli kto projektował niektóre donatywy gdańskie Zygmunta III, „Biuletyn Numizmatyczny” 353, 2009, 1, s. 27–38.
Żukowski Jacek, Święto sławy. Ingres koronacyjny Cecylii Renaty w 1637 roku, „Biuletyn Historii Sztuki” 75, 2013, 2, s. 233–293.
Żukowski Jacek, Żądza chwały. Władysław IV Waza w ikonografii performatywnej, Mu-zeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2018.
Życiński Stanisław, Portugały w inwentarzu skarbca na Jasnej Górze z 1685 r., „Biuletyn Numizmatyczny” 1984, 3–4, s. 59.
Downloads
Objavljeno
Kako citirati
Broj časopisa
Sekcija
Stats
Number of views and downloads: 29
Number of citations: 0
