‘Finding the Right Bearing’. The Dilemmas of the Spartacus Communists (1939–1941)
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2025.132.4.02Keywords
communists, Spartacus, Comintern, Second World War, Ładysław Buczyński, Hanna Szapiro, German occupationAbstract
The article examines the activities of the Warsaw-based communist Spartacus Group from 1939 to 1941. It focuses on the conflict between the desire of young activists for autonomy and the deeply-ingrained ideological discipline inherited from the Comintern. Drawing on memoirs, the article highlights the growing tensions between two factions, their differing political visions, and the influence of older communist activists on internal decision-making. The history of Spartacus illustrates the mechanisms that shaped communist attitudes under German occupation and the process by which grassroots political initiatives were suppressed in favour of loyalty to the international centre of the communist movement.
References
Edycje źródłowe
100 lat polskiego ruchu robotniczego. Kronika wydarzeń, oprac. Aleksander Kochański, Tomasz Rawski, Zbigniew Szczygielski, red. Zbigniew Szczygielski, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.
Balicka-Kozłowska Helena, Hanka. Wspomnienia o Hance Szapiro-Sawickiej, Iskry, Warszawa 1967.
Czas wielkiej próby. Wspomnienia bojowników o Ojczyznę Ludową 1939–1945, Książka i Wiedza, Warszawa 1969.
Dunin-Wąsowicz Krzysztof, Historia i trochę polityki. Wspomnienia, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2006.
Fonkowicz Jerzy, Ze wspomnień o Spartakusie, w: Wspomnienia warszawskich peperowców (1939–1944), Książka i Wiedza, Warszawa 1963, s. 61–63.
Mazowsze w walce. Wspomnienia działaczy PPR oraz żołnierzy Armii Ludowej i Gwardii Ludowej, red. Jan Czuła i in., Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1964.
Opracowania
Bertram Łukasz, Bunt, podziemie, władza. Polscy komuniści i ich socjalizacja polityczna do roku 1956, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2022.
Budzyński Wiesław, Warszawa Baczyńskiego, Noir Sur Blanc, Warszawa 2004.
Chojnowski Andrzej, Wpływy komunistyczne na Uniwersytecie Warszawskim w latach 1918–1939, w: Komuniści w międzywojennej Warszawie, red. Elżbieta Kowalczyk, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2014, s. 213–222.
Dębski Sławomir, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, PISM, Warszawa 2003.
Godlewski Tadeusz, Francuska Partia Komunistyczna, Książka i Wiedza, Warszawa 1979.
Gontarczyk Piotr, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Fronda, Warszawa 2006.
Hillebrandt Bogdan, Buczyński Ładysław, w: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego t. 1, red. Feliks Tych, Książka i Wiedza, Warszawa 1985, s. 399.
Hillebrandt Bogdan, Jakubowski Józef, Warszawska organizacja PPR 1942–1948, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978.
Hillebrandt Bogdan, Konspiracyjne organizacje młodzieżowe w Polsce 1939–1945, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.
Hillebrandt Bogdan, Ładysław Buczyński – Kazik Dębiak, „Z Pola Walki” 1966, 4 (36), s. 129–146.
Hillebrandt Bogdan, Młodzież Warszawy w walce z hitlerowskim okupantem, Wiedza Powszechna, Warszawa 1970.
Hillebrandt Bogdan, Udział młodzieży w podziemnej walce z hitlerowskim okupantem, ZBoWiD, Warszawa 1972.
Kanarska Anna, Z historii formowania elit PPR w partyjnej szkole politycznej Komitetu Warszawskiego Kominternu w latach 1939–1943, w: W drodze do władzy. Struktury komunistyczne realizujące politykę Rosji Sowieckiej i ZSRS wobec Polski (1917–1945), red. Elżbieta Kowalczyk, Konrad Rokicki, Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2019, s. 289–310.
Kowalczyk Elżbieta, Komuniści w Warszawie. Działalność Komitetu Warszawskiego KPRP/KPP (1918–1938), Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2022.
Kowalczyk Józef, Kilka uwag o prasie polskiej w latach międzywojennych, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 17, 1978, 4, s. 23–33.
Królikowski Janusz, Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943–1990, t. 1, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2010.
Kunert Andrzej Krzysztof, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945, t. 1, Pax, Warszawa 1987.
Kurek Radosław, „Rozmowy” z Dobrowolskim. Na marginesie śledztw Grupy Specjalnej MBP związanych z tzw. sprawą Lechowicza i Jaroszewicza, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 5, 2022, s. 223–245.
Lewandowska Stanisława, Polska konspiracyjna prasa informacyjno-polityczna 1939–1945, Czytelnik, Warszawa 1982.
Lovell David W., Windle Kevin, Our Unswerving Loyalty. A Documentary Survey of Relations between the Communist Party of Australia and Moscow, 1920–1940, ANU Press, Canberra 2011.
Malinowski Marian, Geneza PPR, Książka i Wiedza, Warszawa 1972.
Malinowski Marian, Komuniści polscy w walce o odbudowę rewolucyjnej partii i program wyzwoleńczy (X 1939 – I 1942), cz. 1: Szkice z dziejów polskiego ruchu robotniczego w latach okupacji hitlerowskiej, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Poznań 1961.
McPhilips Julian L., From Vacillation to Resolve. The French Communist Party in the Resistance 1939–1944, NewSouth Books, Montgomery, AL 2018.
Nazarewicz Ryszard, Komintern wobec agresji hitlerowskiej w Europie 1939–1941, „Dzieje Najnowsze” 33, 2001, 3, s. 57–84.
Paczkowski Andrzej, Prasa Drugiej Rzeczypospolitej 1919–1939, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1971.
Schreckenbach Hans-Joachim, Współczesne archiwa niemieckie. Rzut oka na historię i organizacje archiwów RFN, „Archeion” 96, 1996, s. 121–142.
Słownik historii doktryn politycznych, t. 1, red. Michał Jaskólski, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997.
Staar Richard F., The Polish Communist Party 1918–1948, „The Polish Review” 1, 1956, 2/3, s. 41–58.
Syzdek Bronisław, Organizacja „Młot i Sierp” na Północnym Mazowszu, „Notatki Płockie” 5, 1960, 17/18, s. 39–41.
Szumiło Mirosław, Komunistyczny Związek Młodzieży w międzywojennej Warszawie, w: Komuniści w międzywojennej Warszawie, red. Elżbieta Kowalczyk, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2014, s. 95–110.
Tomicki Jan, Stanisław Dubois, Iskry, Warszawa 1980.
Tymieniecka Aleksandra, Warszawska organizacja PPS 1918–1939, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982.
W obronie Polski Walczącej. Kartoteka Kontrwywiadu AK, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Warszawa 2021.
Z tamtych lat…, przedmowa Norbert Kołomejczyk, Wydział Propagandy Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Zielona Góra 1962.
Zginęli w walce. Sylwetki bojowników AL i GL, red. I. Nowakowska, Książka i Wiedza, Warszawa 1957.
Żenczykowski Tadeusz, Geneza powstania PPR, S.O.S., Warszawa 1984.
Netografia
https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Albrecht-Jerzy;3867417.html (dostęp: 24 VI 2025)
https://ipn.gov.pl/pl/upamietnianie/dekomunizacja/zmiany-nazw-ulic/nazwy-ulic/nazwy-do-zmiany/38172,ul-Sawickiej-Hanki-Hanny-Sawickiej.html (dostęp: 7 VIII 2024)
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/125168 (dostęp: 10 IV 2025)
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/423 (dostęp: 24 VI 2025)
https://sztetl.org.pl/pl/slownik/barykada-wolnosci (dostęp: 30 VIII 2024)
Meglicka Maria, Prasa komunistyczna dwudziestolecia międzywojennego, s. 5–14, http://bbc.uw.edu.pl/Content/1262/ p1962_1_01.pdf (dostęp: 18 VII 2019)
Niewalda Marcin, Sołtan Tadeusz (1921–1996), https://genealogia.okiem.pl/artykul/15942/soltan-tadeusz-1921-1996 (dostęp: 10 IV 2025)
Rozmowy ze Zbigniewem Dłubakiem z lat 1992–1993, https://fototapeta.art.pl/2001/dlb.php (dostęp: 10 IV 2025)
Rylski Jerzy, Szkic wspomnień z mojego pobytu w gimnazjum im. Tadeusza Reytana w Warszawie, https://web.archive.org/web/20130130042027/http://www.wne.uw.edu.pl/historia_reytana/rylski_jerzy_wspomnienia.htm (dostęp: 14 IV 2025)
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 16
Number of citations: 0
