Repatrianci versus gdańszczanie. Rywalizacja o zasoby mieszkaniowe Gdańska w latach 1955–1959 i jej skutki
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2025.132.4.04Słowa kluczowe
repatrianci, „dawni” gdańszczanie, druga repatriacja z ZSRS, migracje, przemiany 1956 r.Abstrakt
Na fali procesów „odwilży październikowej” i chwilowego otwarcia granic państwa w połowie lat pięćdziesiątych XX w. doszło do wznowienia masowych migracji z Polski do Niemiec i z ZSRS do Polski. Do Gdańska w latach 1955–1959 repatriowało się około 5,5 tys. osób zza wschodniej granicy. Artykuł omawia spór o dostęp do zasobów mieszkalnych zostawionych przez rodziny wyjeżdżające z Gdańska za Odrę. Wzięli w nim udział rodzimi mieszkańcy miasta starający się o rekompensatę za wywłaszczenia z pierwszych lat po zakończeniu II wojny światowej oraz świeżo przybyli osiedleńcy z ZSRS.
Bibliografia
Edycje źródłowe
„Druga repatriacja” ludności polskiej z ZSRR na Warmii i Mazurach. Wybór dokumentów z zasobu Archiwum Państwowego w Olsztynie z lat 1955–1962, wybór i wstęp Mariusz Korejwo, Archiwum Państwowe w Olsztynie, Olsztyn 2016.
Nowak-Jeziorański Jan, Wojna w eterze. Wspomnienia, t. 1: 1948–1956, Oficyna „Odnowa”, Londyn 1986.
Przesiedlenie ludności polskiej z Kresów Wschodnich do Polski 1944–1947, wybór, oprac. i red. dokumentów Stanisław Ciesielski, Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 1999.
Wspomnienia Janiny i Stefana Matuszewskich, w: Danzig 1945. Erinnerungen nach 50 Jahren / Gdańsk 1945. Wspomnienia 50 lat później, red. Peter Oliver Loew, Elżbieta Rusak, Reiner Zekert, „Marpress”, Gdańsk 1997, s. 324–325.
Opracowania
Barwiński Marek, Spisy powszechne w Polsce w latach 1921–2011 – określanie czy kreowanie struktury narodowościowej?, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica” 21, 2015, s. 53–72.
Boćkowski Daniel, Separacje graniczne 1938–1945 a zmiany układów międzyetnicznych na wschodnim pograniczu Polski, w: Autochtoniczne mniejszości na pograniczach a ich stosunki z odseparowanym etnosem macierzystym, red. Siergiej Jackiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2009, s. 107–112.
Burszta Józef, Kategorie ludności i ich typ kulturowy, w: Przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich, red. Władysław Markiewicz, Paweł Rybicki, Instytut Zachodni, Poznań 1967, s. 132–177.
Bykowska Sylwia, Kilka refleksji o specyfice społeczeństwa Gdańska w drugiej połowie lat 50. XX w., w: Pomorze i świat w XX wieku. Między historią a politologią. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Bogdanowi Chrzanowskiemu, red. Piotr Niwiński, Łukasz Bień, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2023, s. 49–69.
Bykowska Sylwia, Kwestia wysiedlenia ludności niemieckiej z Gdańska po zakończeniu II wojny światowej, w: Gdańsk 1945–1990. Materiały – studia – analizy, t. 2, red. Edmund Kizik, Mirosław Golon, współpr. Sylwia Bykowska, Instytut Historii PAN, Instytut Pamięci Narodowej, Muzeum Gdańska, Gdańsk–Warszawa 2019, s. 17–41.
Bykowska Sylwia, Ludzie bez ojczyzny? Kwestia „łączenia rodzin” na tle sytuacji ludności rodzimej w latach pięćdziesiątych XX w. na przykładzie Gdańska, „Przegląd Historyczny” 110, 2019, 1, s. 73–105.
Bykowska Sylwia, Między migracją a integracją. Społeczeństwo Gdańska w latach 1945–1960, Instytut Historii PAN, Warszawa 2024.
Bykowska Sylwia, Problem ludności niemieckiej w Gdańsku w pierwszym okresie po zakończeniu II wojny światowej, „Rocznik Polsko-Niemiecki” 25, 2017, 2, s. 33–54.
Bykowska Sylwia, Problem weryfikacji autochtonów na tle przemian ludnościowych w Gdańsku w latach 1945–1948, w: Na swoim? U siebie? Wśród swoich? Pierwsze lata na Ziemiach Zachodnich i Północnych, red. Katarzyna Bock-Matuszyk, Wojciech Kucharski, Piotr Zubowski, Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”, Wrocław 2018, s. 177–209.
Cenckiewicz Sławomir, Radio Wolna Europa wobec Polaków na Wschodzie, w: Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość Polaków na Wschodzie, red. Marek Szczerbiński, Tadeusz Wolsza, ŚRBnP, Gorzów Wielkopolski 2001, s. 571–582.
Czerniakiewicz Jan, Przemieszczenia ludności polskiej z ZSRR 1944–1959, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej TWP, Warszawa 2004.
Czerniakiewicz Jan, Repatriacja ludności polskiej z ZSRR 1944–1948, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987.
Eberhardt Piotr, Przemieszczenia ludności na terytorium Polski spowodowane II wojną światową, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2000.
Friszke Andrzej, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2003.
Gawryszewski Andrzej, Ludność Polski w XX wieku, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2005.
Głowacki Albin, Ocalić i repatriować. Opieka nad ludnością polską w głębi terytorium ZSRR (1943–1946), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1994.
Górny Maciej, Polska bez cudów. Historia dla dorosłych, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2021.
Halicka Beata, Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajanie Nadodrza 1945–1948, Kraków 2015 (oryg. niem. 2013).
Hryciuk Grzegorz, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2005.
Jarosz Dariusz, Mieszkanie się należy… Studium z peerelowskich praktyk społecznych, Oficyna Wydawnicza Aspra-JR, Warszawa 2010.
Jundo-Kaliszewska Barbara, Zakładnicy historii. Mniejszość polska w postradzieckiej Litwie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2019.
Kersten Krystyna, Kształtowanie stosunków ludnościowych, w: Polska Ludowa 1944–1950, red. Franciszek Ryszka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974, s. 74–176.
Kersten Krystyna, Przymusowe przemieszczenia ludności – próba typologii, w: Utracona ojczyzna. Przymusowe wysiedlenia, deportacje i przesiedlenia jako wspólne doświadczenie, red. Hubert Orłowski, Andrzej Sakson, Instytut Zachodni, Poznań 1997, s. 13–29.
Kersten Krystyna, Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej (studium historyczne), Instytut Historii PAN, Wrocław 1974.
Kochanowski Jerzy, Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956–1957, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2017.
Krasnodębski Jarosław, Z Wilna nad Wilią do „Wilna nad Wisłą”. Ekspatriacja i osiedlenie się mieszkańców Wileńszczyzny w Toruniu (1944–1948), Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2019.
Latoszek Marek, Wilnianie gdańscy, „Gdański Rocznik Kulturalny” 1992, 14, s. 42–55.
Latuch Mikołaj, Repatriacja ludności polskiej w latach 1955–1960 na tle zewnętrznych ruchów wędrówkowych, Polskie Towarzystwo Demograficzne, Warszawa 1994.
Machcewicz Paweł, Polski rok 1956, „Mówią Wieki”, Warszawa 1993.
Madajczyk Piotr, Czystki etniczne i klasowe w Europie XX wieku. Szkice do problemu, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2010.
Makowski Adam, Ludność rodzima w działalności Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, „Przegląd Zachodniopomorski” 2017, 3, s. 259–281.
Marciniak Wojciech, Powroty z Sybiru. Repatriacja obywateli polskich z głębi terytorium ZSRR 1945–1946, Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź 2014.
Mironowicz Eugeniusz, Polityka narodowościowa PRL, Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok 2000.
Misztal Jan, Wysiedlenia i repatriacja obywateli polskich z ZSRR a wysiedlenia i przesiedlenia Niemców z Polski – próba bilansu, w: Utracona ojczyzna. Przymusowe wysiedlenia, deportacje i przesiedlenia jako wspólne doświadczenie, red. Hubert Orłowski, Andrzej Sakson, Instytut Zachodni, Poznań 1997, s. 45–74.
Nowakowski Stefan, Procesy adaptacji i integracji w środowisku miejskim Ziem Zachodnich, w: Przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich, red. Władysław Markiewicz, Paweł Rybicki, Instytut Zachodni, Poznań 1967, s. 185–188.
Osękowski Czesław, Społeczeństwo Polski zachodniej i północnej w latach 1945–1956. Procesy integracji i dezintegracji, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1994.
Paczkowski Andrzej, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
Perkowski Piotr, Gdańsk – miasto od nowa. Kształtowanie społeczeństwa i warunki bytowe w latach 1945–1970, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2013.
Ruchniewicz Małgorzata, Repatriacja ludności polskiej z ZSRR w latach 1955–59, Volumen, Warszawa 2000.
Ryszka Franciszek, Przedmowa, w: Jan Czerniakiewicz, Repatriacja ludności polskiej z ZSRR 1944–1948, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 5–16.
Stola Dariusz, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Instytut Pamięci Narodowej, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2010.
Stravinskienė Vitalija, Tarp gimtinės ir tėvynės. Lietuvos SSR gyventojų repatriacija į Lenkiją (1944–1947, 1955–1959 m.), Lietuvos istorijos instituti leidykla, Vilnius 2011.
Sudziński Ryszard, Transfer ludności niemieckiej z Wybrzeża Gdańskiego po II wojnie światowej (1945–1959), w: Migracje polityczne i ekonomiczne w krajach nadbałtyckich w XIX i XX w., red. Józef Borzyszkowski, Mieczysław Wojciechowski, Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Instytut Historii Uniwersytetu Gdańskiego, Toruń–Gdańsk 1995, s. 183–226.
Ther Philipp, Deutsche und polnische Vertriebene. Gesellschaft und Vertriebenpolitik in der SBZ/DDR und in Polen 1945–1956, Vandenhoeck & Ruprecht, Gottingen 1998.
Tomaszewski Janusz, Z badań nad integracją społeczną na ziemiach zachodnich, „Przegląd Zachodni” 1958, 2, s. 241–259.
Towpik Witold, Repatriacja Polaków z ZSRR na ziemię lubuską w latach 1955–1959 – kategorie repatriantów, „Rocznik Lubuski” 31, 2005, 2, s. 137–153.
Winnicki Zdzisław Julian (rec.), Polacy i polskość w BSSR – wokół okoliczności tzw. II-giej „repatriacji” z lat 1955–1959. Anatol Wialiki: „Biełaruś – Polszcza u XX stahodździ. Niewiadomaja repatryjacyja, 1955–1959”, Mińsk 2007, ss. 271, „Wschodnioznawstwo” 2008, 2, s. 325–342.
Winnicki Zdzisław Julian, Szkice kresowe, Wrocław 1995.
Wolsza Tadeusz, Działalność polityczna i poglądy Stanisława Sopickiego (1941–1976), „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 4, 1999, s. 241–260.
Zaremba Marcin, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2005.
Żygulski Kazimierz, Repatrianci na Ziemiach Zachodnich. Studium socjologiczne, Instytut Zachodni, Poznań 1962.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 17
Liczba cytowań: 0
