Druga w cieniu pierwszej. O konwokacji i konfederacji warszawskiej z roku 1574
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2026.133.2.02Ključne riječi
konwokacja warszawska 1574, drugie bezkrólewie, konfederacja warszawska 1574, posłowie, senatorowieSažetak
Konwokacja z sierpnia/września 1574 r. zebrała się w celu przyjęcia stanowiska przez stany Rzeczypospolitej wobec opuszczenia jej przez króla Henryka Walezego. Zjazd był widownią sporu o to, czy w tej sytuacji nastało bezkrólewie, czy nie. Podczas obrad wypracowano kompromis, zawarty w „warunku warszawskim” obecnym w drugiej konfederacji warszawskiej. Jednakże ze względu na nieobecność w Warszawie przedstawicieli Prus Królewskich i Litwy oraz różny stosunek do dalszego panowania Henryka nie została ona w pełni przyjęta, co doprowadziło do fiaska zjazdu stężyckiego w 1575 r.
References
Edycje źródłowe
Acta Nuntiaturae Polonae, t. 9, vol. 1, red. Miroslaus Korolko, Henricus Damianus Wojty-ska, Fundatio Lanckoroński, Romae 1994.
Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego ber-nardyńskiego we Lwowie, t. 20: Lauda sejmikowe, t. 1: Lauda wiszeńskie 1572–1648 r., oprac. Antoni Prochaska, Skład Główny Seyfartha i Czajkowskiego, Lwów 1909.
Akta poselskie i korespondencje Franciszka Krasińskiego 1558–1576, oprac. Ignacy Janicki, wyd. Władysław Krasiński, nakładem Ordynacji Krasińskich, Kraków 1872.
Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego, t. 1: 1572–1632, cz. 1: 1572–1616, wyd. Włodzimierz Dworzaczek, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Poznań 1957.
Akta sejmikowe województwa bełskiego. Lata 1572–1655, wyd. Michał Zwierzykowski, Ro-bert Kołodziej, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2020.
Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 1, wyd. Stanisław Kutrzeba, Skład Główny Gebethner i Wolff, Kraków 1932.
Akta sejmikowe ziemi chełmskiej 1572–1668, wyd. Wiesław Bondyra, Henryk Gmiterek, Jerzy Ternes, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2013.
Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 1, oprac. Henryk Lulewicz, Wy-dawnictwo Neriton, Warszawa 2006.
Archiwum Jana Zamoyskiego kanclerza i hetmana wielkiego koronnego, t. 1, wyd. Wacław Sobieski, nakładem Maurycego Zamoyskiego, Warszawa 1904.
Bielski Marcin, [Bielski Joachim], Kronika polska, t. 3, K. Pollak, Sanok 1856.
Dudithius Andreas, Epistolae, p. 3, red. Lech Szczucki i in., Argumentum, Budapest 2000.
Fredro Andrzej Maksymilian, Gestorum populi Poloni sub Henrico Valesio, Polonorum pos-tea vero Galliae rege, tłum. Józef Macjon, oprac. Marek Tracz-Tryniecki, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2019.
Heidenstein Reinhold, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594. Ksiąg XII, t. 1, tłum. z jęz. łac. Michał Gliszczyński, oprac. Włodzimierz Spasowicz, Bolesław Maury-cy Wolff, Petersburg 1857.
Heidenstein Reinhold, Rerum Polonicarum ab excessu Sigismundi Augusti libri XII, sumpti-bus Caspari Wächtleri, typis Johannis Andreae, Francofurti ad Moenum 1672.
Jabłonowski Aleksander, Ziemie ruskie. Wołyń i Podole, Gebethner i Wolff, Warszawa 1889 (Źródła dziejowe, t. 19: Polska pod względem geograficzno-statystycznym, t. 8).
Kancelaria koronna a sejm walny. Instructuarium, oprac. i tłum. Wojciech Krawczuk, Wy-dawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995.
Niesiecki Kasper, Herbarz polski, t. 8–10, wyd. Jan Nepomucen Bobrowicz, Breitkopf i Ha-ertel, Lipsk 1841–1845.
Orzelski Świętosław, Bezkrólewia ksiąg ośmioro 1572–1576, wyd. Edward Kuntze, Akade-mia Umiejętności, Kraków 1917 (Scriptores Rerum Polonicarum, t. 22).
Paprocki Bartosz, Herby rycerstwa polskiego, wyd. Karol Józef Turowski, Wydawnictwo Biblioteki Polskiej, Kraków 1858.
Pawiński Adolf, Małopolska, t. 1, Gebethner i Wolff, Warszawa 1886 (Źródła dziejowe, t. 14: Polska pod względem geograficzno-statystycznym, t. 3).
Uchańsciana czyli Zbiór dokumentów wyjaśniających życie i działalność Jakóba Uchańskie-go arcybiskupa gnieźnieńskiego, t. 4, 5, wyd. Teodor Wierzbowski, s.n., Warszawa 1892–1895.
Volumina Constitutionum, t. 2: 1550–1609, vol. 1: 1550–1585, wyd. Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka, Wacław Uruszczak, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005.
Volumina Legum, t. 2, nakładem Jozafata Ohryzki, Petersburg 1859.
Warszewicki Krzysztof, Niewydane pisma, listy do znakomitych ludzi, tudzież inne doku-menty, odnoszące się do jego życia i działalności wraz ze spisem dzieł tegoż autora, dotąd drukiem ogłoszonych, oprac. Teodor Wierzbowski, w drukarni Józefa Bergera, Warszawa 1883.
Wolf Heinrich, Polskie przypadki Henryka Wolfa z Zurychu – dziennik podróży z lat 1570–1578, oprac. Leszek Kieniewicz, red. Mikołaj Szymański, tłum. Robert Sochań, Arx Regia, Warszawa 1996.
Zbiór pamiętników do dziejów polskich, wyd. Włodzimierz Stanisław de Broel-Plater, t. 3, Drukarnia „Gazety Codziennej”, Warszawa 1858.
Opracowania
Augustyniak Urszula, Historia Polski 1572–1795, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2008.
Boniecki Adam, Herbarz polski, t. 4, 7, 10, 13, Gebethner i Wolff, Warszawa 1901–1909.
Dubas-Urwanowicz Ewa, Chronologia sejmów z lat 1569–1585, w: Chronologia sejmów Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569–1793), red. Leszek A. Wierzbicki, Dariusz Kupisz, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2021, s. 44–74.
Dubas-Urwanowicz Ewa, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 1998.
Dubas-Urwanowicz Ewa, „Warunek warszawski” z września 1574 roku a status praw-no-polityczny państwa, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 60, 2008, s. 193–201.
Dzieje protestantyzmu w Polsce. Przewodnik archiwalny, oprac. Elżbieta Alabrudzińska i in.., Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001.
Ferenc Marek, Posłowie koronni na sejmie unii lubelskiej (unie polsko-litewskie w dyskusji sejmowej), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 141, 2014, 2, s. 367–383.
Grodziski Stanisław, Wstęp, w: Volumina Constitutionum, t. 1: 1493–1549, vol. 1: 1493–1526, wyd. Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka, Wacław Uruszczak, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1996, s. 7–40.
Grzybowski Stanisław, Henryk Walezy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1980.
Jaworski Rafał, Spis posłów koronnych na sejm koronacyjny w 1574 roku, „Kwartalnik Hi-storyczny” 124, 2017, 2, s. 295–321.
Kalinowski Emil, Kto (i kiedy) podpisał konfederację warszawską 1573 roku? O uczestni-kach zjazdu konwokacyjnego w pierwszym bezkrólewiu, „Kwartalnik Historyczny” 131, 2024, 3, s. 501–536.
Kalinowski Emil, Szlachta ziemi bielskiej wobec bezkrólewi w XVI–XVII wieku, Wydaw-nictwo Neriton, Warszawa 2020.
Kieniewicz Leszek, Senat za Stefana Batorego, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000.
Lepszy Kazimierz, Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI w. do poł. XIX w., Zakład im. Ossolińskich, Wrocław 1953.
Litwin Henryk, Kijowszczyzna, Wołyń i Bracławszczyzna wobec walki stronnictw w czasie drugiego bezkrólewia 1574–1576, w: Historia est testis temporum. Księga pamiątkowa z okazji Jubileuszu 90-lecia Profesorów Richarda Pipesa, Piotra Wandycza, Zbigniewa Wój-cika, red. Jan Malicki, Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, Warsza-wa 2017, s. 397–412.
Litwin Henryk, Zjednoczenie narodów cnych: polskiego, litewskiego, ruskiego. Wołyń i Ki-jowszczyzna w Unii Lubelskiej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2019.
Lulewicz Henryk, Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2002.
Makiłła Dariusz, Procedura „recuperandae possessionis” w sprawach dóbr publicznych uchwalona na sejmie konwokacyjnym warszawskim (1574) podczas drugiego bezkrólewia (1574–1576), w: Pro memoria. Księga dla uczczenia pamięci Profesor Krystyny Kamińskiej, red. Andrzej Gaca, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizato-ra”, Toruń 2013, s. 375–390.
Makiłła Dariusz, Próba reformy sądownictwa powszechnego z czasów bezkrólewia po ucieczce króla Henryka Walezego (1574), „Miscellanea Historico-Iuridica” 14, 2015, 2, s. 45–55.
Mazur Karol, W stronę integracji z Koroną. Sejmiki Wołynia i Ukrainy w latach 1569–1648, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2006.
Michaluk Dorota, Ziemia mielnicka województwa podlaskiego w XVI–XVII wieku. Osadnic-two, własność ziemska i podziały kościelne, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Koperni-ka, Toruń 2002.
Noailles Emmanuel H.V. de, Henri de Valois et la Pologne en 1572, t. 2–3, Michel Lévy Frères, Paris 1867.
Płaza Stanisław, Wielkie bezkrólewia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988.
Posłowie ziemscy koronni 1493–1600, red. Irena Kaniewska, oprac. Wacław Uruszczak i in., Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2013.
Ptaszyński Maciej, Sztuka kompromisu. O pierwszej wolnej elekcji i konfederacji warszaw-skiej, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2025.
Rhode Maria, Ein Königreich ohne König. Der kleinpolnische Adel in sieben Interregna, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 1997.
Rybak Paweł, Zjazd szlachty w Stężycy (maj–czerwiec 1575 r.) na tle drugiego bezkrólewia, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002.
Schramm Gottfried, Problem Reformacji w Warszawie w XVI wieku, „Przegląd Historyczny” 54, 1963, 4, s. 557–571.
Serwański Maciej, Henryk III Walezy w Polsce. Stosunki polsko-francuskie w latach 1566–1576, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1976.
Sokołowski Wojciech, Politycy schyłku złotego wieku. Małopolscy przywódcy szlachty i parlamentarzyści w latach 1574–1605, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997.
Uruski Seweryn, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, współpr. Adam Amilkar Kosiński, wyd. Aleksander Włodarski, t. 12, 14, Gebethner i Wolff, Warszawa 1915–1917.
Uruszczak Wacław, Przedmowa, w: Volumina Constitutionum, t. 2: 1550–1609, cz. 1: 1550–1585, wyd. Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka, Wacław Uruszczak, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, s. 5–6.
Urzędnicy
t. 1, z. 2 – Urzędnicy wielkopolscy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Adam Bieniaszewski, Za-kład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1987.
t. 3, z. 2 – Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Henryk Gmiterek, Ryszard Szczygieł, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1992.
t. 4, z. 3 – Urzędnicy województwa sandomierskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Krzysz-tof Chłapowski, Alicja Falniowska-Gradowska, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1993.
t. 6, z. 2 – Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Krzysztof Mi-kulski, Wojciech Stanek, współudz. Zbigniew Górski, Ryszard Kabaciński, Biblioteka Kór-nicka, Kórnik 1990.
t. 8 – Urzędnicy podlascy XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Ewa Dubas-Urwanowicz, Włodzi-mierz Jarmolik, Michał Kulecki, Jerzy Urwanowicz, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1994.
Wawrzyńczyk Alina, Rozwój wielkiej własności na Podlasiu w XV i XVI wieku, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław 1951.
Wroniszewski Łukasz, Elity szlacheckie na sejmie – frekwencja senatorska na sejmach Ste-fana Batorego, w: Społeczeństwo a elity, red. Iwona Dacka-Górzyńska, Andrzej Karpiński, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2018 (Społeczeństwo Staropolskie. Seria Nowa, t. 5), s. 37–86.
Zakrzewski Wincenty, Po ucieczce Henryka. Dzieje bezkrólewia 1574–1575, Akademia Umiejętności, Kraków 1878.
Downloads
Objavljeno
How to Cite
Broj časopisa
Rubrika
Stats
Number of views and downloads: 3
Number of citations: 0
