Przyspieszona apokalipsa Grzegorza XIII. Studium i edycja listu Cyryla Terleckiego do Jerzego Zbaraskiego w sprawie reformy kalendarza
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2026.133.2.01Ključne riječi
kalendarz gregoriański, Cyryl Terlecki, Janusz Zbaraski, Nuncjatura Apostolska w Rzeczypospolitej – XVI w., obieg informacji we wczesnonowożytnej EuropieSažetak
Artykuł ma na celu wprowadzenie do obiegu naukowego nieznanej dotąd oryginalnej, tj. polskiej, wersji listu Cyryla Terleckiego do Janusza Zbaraskiego z początku 1583 r., a dotyczącego reformy kalendarza. Analiza rękopisu z Archiwum Narodowego w Krakowie pozwala zidentyfikować tekst znany wcześniej jedynie z łacińskich przekładów przechowywanych w Archiwach Watykańskich. Dokument ukazuje recepcję reformy w środowisku prawosławnym, łącząc argumentację biblijną, historyczną i apokaliptyczną. Jego język świadczy o próbach formułowania stanowiska prawosławnego po polsku oraz ujawnia interesujące zbieżności z formami recepcji reformy kalendarza w środowiskach protestanckich.
References
Edycje źródłowe
Alberti Bolognetti Nuntii Apostolici in Polonia Epistolae et Acta 1581–1585, cz. 2: 1583, wyd. Edward Kuntze, Sumptibus Academiae Polonae Litterarum et Scientiarum, Cracoviae 1938.
Broniewski Marcin, Apokrisis abo odpowiedź na książko o synodzie brzeskim 1596, imieniem ludzi starożytnej religiej greckiej przez Chrystophora Philaletha, wyd. Józef Długosz, Janusz Byliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1994.
Monumenta Ucrainae Historica, vol. 1: 1075–1623, coll. Andrej Šeptyckyj, Editiones Universitatis Catholicae Ucrainorum, Romae 1964.
Protasowicz Jan, Inventores rerum, wyd. Ksawery Świerkowski, Ossolineum, Wrocław 1973.
Stanislai Rescii diarium 1583–1589, wyd. J. Czubek, Akademia Umiejętności, Kraków 1915 (Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 15, cz. 1).
Vergil Polydore, On Discovery, wyd. Brian P. Copenhaver, Harvard University Press, Cam-bridge, MA 2002.
Z Buku w świat. Diariusz Stanisława Reszki 1583–1589, oprac. Aleksandra Golik-Prus, Zdzi-sław Pietrzyk, tłum. Aleksandra Golik-Prus, Biblioteka i Kino Miasta i Gminy Buk, Buk 2024.
Русская историческая библиотека, t. 7, Петербург 1882.
Руська (Волинська) Метрика. Регести документів Коронної канцелярії для українських земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569–1673, Державний комітет архівів України, Kиїв 2002.
Opracowania
Arnold Jonathan, Polydore Vergil and Ecclesiastical Historiography in His „De Inventoribus Rerum” IV–VIII, „Studies in Church History” 49, 2013, s. 144–155.
Atkinson Catherine, Inventing Inventors in Renaissance Europe. Polydore Vergil’s „De in-ventoribus rerum”, Mohr Siebeck, Tübingen 2007.
Backus Irena, Historical Method and Confessional Identity in the Era of the Reformation (1378–1615), Brill, Leiden–Boston 2003 (Studies in Medieval and Reformation Thought, t. 94).
Buck Lawrence P., The Roman Monster. An Icon of the Papal Antichrist in Reformation Po-lemics, Truman State University Press, Kirksville 2014.
Calis Richard, The Impossible Reformation: Protestant Europe and the Greek Orthodox Church, „Past & Present” 259, 2023, s. 43–76.
Chodynicki Kazimierz, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska. Zarys historyczny 1370–1632, Kasa im. Mianowskiego, Warszawa 1934.
Congar OP Yves, Tradycja i tradycje, tłum. A. Ziernicki, t. 1–2, W Drodze, Instytut Tomistyczny, Poznań–Warszawa 2018–2022 (oryg. franc. 1960–1963).
Copenhaver Brian P., The Historiography of Discovery in the Renaissance: The Sources and Composition of Polydore Vergil’s „De Inventoribus Rerum”, I–III, „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” 41, 1978, s. 192–214.
De Michelis Cesare G., L’Antéchrist dans la culture russe, et l'idée protestante du „pape-antéchrist”, „Cahiers du monde russe et soviétique” 29, 1988, 3–4, s. 303–315.
Delatour Jérôme, Noël le 15 décembre: La réception du calendrier grégorien en France (1582), „Bibliothèque de l’école des chartes” 157, 1999, s. 369–416.
Freiberg Malcolm, Going Gregorian, 1582–1752: A Summary View, „The Catholic Historical Review” 86, 2000, 1, s. 1–19.
Frick David A., Meletij Smotryc’kyj, Harvard Ukrainian Research Institute, Cambridge, MA 1995.
Frick David A., Polska „philologia sacra” w czasach reformacji i kontrreformacji. Kilka kart z historii sporów wyznaniowych (1551–1632), Wydział Polonistyki Uniwersytetu War-szawskiego, Warszawa 2018 (oryg. ang. 1989).
Gingerich Owen, The Civil Reception of the Gregorian Calendar, w: Gregorian Reform of the Calendar. Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate Its 400th Anniver-sary 1582–1982, red. George V. Coyne, Michael A. Hoskin, Olaf Pedersen, Pontificia Aca-demia Scientiarum – Specola Vaticana, Città del Vaticano 1983, s. 265–279.
Gloger Zygmunt, Silva rerum, w: idem, Pisma rozproszone, t. 2: 1877–1889, Książnica Pod-laska, Białystok 2016, s. 260–262.
Gloger Zygmunt, Z przeszłości litewskiej, w: idem, Pisma rozproszone, t. 3: 1890–1910, Książnica Podlaska, Białystok 2016, s. 1093–1102.
Grafton Anthony, Christianity’s Jewish Origins Rediscovered: The Roles of Comparison in Early Modern Ecclesiastical Scholarship, „Erudition and the Republic of Letters” 1, 2016, 1, s. 13–42.
Grafton Anthony, Matthew Parker: The Book as Archive, „History of the Humanities” 2, 2017, 1, s. 15–50.
Gregorian Reform of the Calendar. Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate Its 400th Anniversary 1582–1982, red. George V. Coyne, Michael A. Hoskin, Olaf Pedersen, Pontificia Academia Scientiarum – Specola Vaticana, Città del Vaticano 1983.
Grillo Jennie, Worship and Idolatry in the Book of Daniel through the Lens of Tertullian’s „De idololatria”, w: Monotheism in Late Prophetic and Early Apocalyptic Literature, red. Nathan MacDonald, Ken Brown, Mohr Siebeck, Tübingen 2014.
Hasse Hans-Peter, Paul Ebers „Calendarium historicum” (1550), w: Paul Eber (1511–1569). Humanist und Theologe der zweiten Generation der Wittenberger Reformation, red. Daniel Gehrt, Volker Leppin, Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2014, s. 288–319.
Hodana Tomasz, Śmierć grzesznika w prawosławnej literaturze polemicznej epoki unii brzeskiej, „Slavica Wratislaviensia” 168, 2019, s. 27–37.
Hodgen Margaret T., Ethnology in 1500: Polydore Vergil’s Collection of Customs, „Isis” 57, 1966, 3, s. 315–324.
Kadzik Dominik, Spis dworzan zmarłego króla polskiego Stefana Batorego, „Zeszyty Nau-kowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 143, 2016, 1, s. 185–212.
Kempa Tomasz, Animatorzy współpracy protestancko-prawosławnej w okresie kontrrefor-macji, w: Rzeczpospolita państwem wielu narodowości i wyznań. XVI–XVIII wiek, red. To-masz Ciesielski, Anna Filipczak-Kocur, Wydawnictwo DiG, Warszawa–Opole 2008, s. 321–341.
Kempa Tomasz, Konflikty wyznaniowe w Wilnie od początku reformacji do końca XVII wie-ku, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2016.
Kempa Tomasz, Konstanty Wasyl Ostrogski (1526–1608). Przywódca społeczności prawo-sławnej w Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2024.
Kempa Tomasz, Konstanty Wasyl Ostrogski wobec katolicyzmu i wyznań protestanckich, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 40, 1996, s. 17–36.
Kempa Tomasz, Nieznane listy dotyczące genezy unii brzeskiej (1595/1596), „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 44, 2000, s. 107–128.
Kempa Tomasz, Nieznane listy metropolity kijowskiego Hipacego Pocieja – ważne źródło do początków unii brzeskiej, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 54, 2010, s. 179–218.
Kempa Tomasz, Terlecki Cyryl h. Sas, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 53, Instytut Historii PAN, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa–Kraków 2020, s. 229–235.
Kempa Tomasz, Wobec kontrreformacji. Protestanci i prawosławni w obronie swobód wy-znaniowych w Rzeczypospolitej w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, Wydawnic-two Adam Marszałek, Toruń 2007.
Koller Edith, Strittige Zeiten. Kalenderreformen in alten Reich 1582–1700, De Gruyter, Ber-lin–Boston 2014 (Pluralisierung & Autorität, t. 41).
Kooten George H. van, The Desecration of „the Most Holy Temple of All theWorld” in the „Holy Land”: Early Jewish and Early Christian Recollections of Antiochus’ „Abomination of Desolation”, w: The Land of Israel in Bible, History, and Theology. Studies in Honour of Ed Noort, red. Jacques van Ruiten, J. Cornelis de Vos, Brill, Leiden–Boston 2009, s. 291–316.
Kozhinowa Alla, Tłumaczenia biblijne w Wielkim księstwie Litewskim, „Język. Religia. Tożsamość” 1, 2024, 29, s. 191–206.
Kuczara Konrad, Grecy w Kościołach wschodnich w Rzeczypospolitej (1585–1621), Wydaw-nictwo Poznańskie, Poznań 2012.
Kumka Emil, Tacheto Camillo, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 52, Instytut Historii PAN, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa–Kraków 2017–2019, s. 88–90.
Kurianowicz Małgorzata, Początki drukowanej Biblii słowiańskiej na terenie Rusi Moskiew-skiej, „Acta Polono-Ruthenica” 17, 2012, s. 27–35.
Lebram Jürgen C.H., König Antiochus im Buch Daniel, „Vetus Testamentum” 25, 1975, s. 737–772.
Melnyk Marek, Dialog prawosławno-protestancki na ziemiach ruskich I Rzeczypospolitej (przełom XVI i XVII w.), „Przegląd Wschodnioeuropejski” 13, 2023, s. 177–184.
Melnyk Marek, Ewangelicko-prawosławna komunikacja społeczna na ziemiach ruskich w I Rzeczypospolitej (przełom XVI i XVII w.), „Studia Religiologica” 52, 2019, s. 141–151.
Millenarianism and Messianism in Early Modern Europe, t. 2: Catholic Millenarianism. From Savonarola to the Abbe Gregoire, red. Karl A. Kottman, Springer, Dordrecht 2001.
Millenarianism and Messianism in Early Modern Europe, t. 4: Continental Millenarians. Protestants, Catholics, Heretics, red. John Christian Laursen, Richard H. Popkin, Springer, Dordrecht 2001.
Naumow Aleksander, Antychryst i jego znak, w: idem, Domus divisa. Studia nad literaturą ruską w I. Rzeczypospolitej, Collegium Columbinum, Kraków 2002, s. 201–207.
Naumow Aleksander, Biblia w kulturze Rusi polsko-litewskiej w XVI wieku, „Slavia Meri-dionalis” 16, 2017, s. 32–51.
Naumowicz Józef, Prawdziwe początki Bożego Narodzenia, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2014.
North John D., The Western Calendar – „Intorelabilis, Horribilis, et Derisibilis”: Four Cen-turies of Discontent, w: Gregorian Reform of the Calendar. Proceedings of the Vatican Con-ference to Commemorate Its 400th Anniversary 1582–1982, red. George V. Coyne, Michael A. Hoskin, Olaf Pedersen, Pontificia Academia Scientiarum – Specola Vaticana, Città del Vaticano 1983, s. 75–113.
Nothaft Carl P.E., Dating the Passion: The Life of Jesus and the Emergence of Scientific Chronology (200–1600), Brill, Leiden–Boston 2012 (Time, Astronomy, and Calendars, t. 1).
Nothaft Carl P.E., From Sukkot to Saturnalia: The Attack on Christmas in Sixteenth-Century Chronological Scholarship, „Journal of the History of Ideas” 72, 2011, 4, s. 503–522.
Nothaft Carl P.E., Scandalous Error. Calendar Reform and Calendrical Astronomy in Medi-eval Europe, Oxford University Press, Oxford 2018.
Penman Leigh T.I., Hope and Heresy. The Problem f Chiliasm in Lutheran Confessional Culture, 1570–1630, Springer, Dordrecht 2019.
Powell McNutt Jennifer, Hesitant Steps: Acceptance of the Gregorian Calendar in Eighteenth-Century Geneva, „Church History” 75, 2006, 3, s. 544–564.
Przypkowski Tadeusz, Astronomia i astrologia w Krakowie w drugiej połowie XVI wieku, w: Historia astronomii w Polsce, red. Eugeniusz Rybka, t. 1, Zakład Narodowy im. Ossoliń-skich, Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 185–202.
Przypkowski Tadeusz, Udział polskich astronomów w reformie kalendarza, w: Historia astronomii w Polsce, red. Eugeniusz Rybka, t. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wy-dawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 215–228.
Reid Christopher, Sacramental Time: John Jackson, Christopher Smart, and the Reform of the Calendar, „Eighteenth Century” 41, 2000, s. 205–224.
Rich Vera, The Brest Union and Calendar Reform, „The Ukrainian Review” 43, 1996, 3, s. 46–61.
Steinmetz Dirk, Die Gregorianische Kalenderreform von 1582. Korrektur der christlichen Zeitrechnung in der Frühen Neuzeit, Verlag Dirk Steinmetz, Oftersheim 2011.
Stradomski Jan, O merytorycznych i konfesyjnych problemach reformy kalendarza w świetle XVI- i XVII-wiecznej polemiki religijnej w Rzeczypospolitej, w: „Pokazanie Cerkwie praw-dziwej…” Studia nad dziejami i kulturą Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej, red. Piotr Chomik, Libra, Białystok 2004, s. 37–72.
Syska Henryk, Zygmunt Gloger, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1963.
Szulc Tadeusz, Wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego w Rzeczpospolitej szlacheckiej, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 14, 2011, s. 31–40.
Świerkowski Ksawery, Wstęp, w: Jan Protasowicz, Inventores rerum, wyd. Ksawery Świer-kowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1973, s. 5–23.
Tygielski Wojciech, Źródła informacji papieskich dyplomatów, w: Nuncjatura Apostolska w Rzeczypospolitej, red. Teresa Chynczewska-Hennel, Katarzyna Wiszowata-Walczak, Ben-kowski Publishing & Balloons, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2012, s. 77–94.
Walczak Wojciech, Unicka eparchia turowsko-pińska w XVII–XVIII wieku. Struktura orga-nizacyjna, Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy, Białystok 2012.
Wijk Walter Emile van, De Gregoriaansche kalender. Een technisch-tijdrekenkundige Stu-die, A.A.M. Stols, Maastricht 1932.
Zedelmaier Helmut, Facilitas inveniendi: The alphabetical index as a knowledge manage-ment tool, „The Indexer” 25, 2007, 4, s. 235–242.
Zedelmaier Helmut, Karriere eines Buches: Polydorus Vergilius’ „De inventoribus rerum”, w: Sammeln, Ordnen, Veranschaulichen. Zur Wissenskompilatorik in der Frühen Neuzeit, red. Frank Büttner, Markus Friedrich, Helmut Zedelmaier, LIT Verlag, Münster 2003, s. 175–204.
Ziemlewska Anna, „Rozruchy kalendarzowe” w Rydze (1584–1589), „Zapiski Historyczne” 71, 2006, 1, s. 107–124.
Ziemlewska Anna, Ryga w Rzeczypospolitej polsko-litewskiej (1581–1621), Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 2008 (Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, R. 92, z. 3).
Максимчук Ольга, Біблійні цитати серед покрайніх записів архієпископа Лазаря Барановича, „Сіверянський літопис” 2, 2025, s. 107–116, https://doi.org/10.58407/litopis.250212.
Downloads
Objavljeno
How to Cite
Broj časopisa
Rubrika
Stats
Number of views and downloads: 6
Number of citations: 0
