Funkcjonowanie sądów ziemskich w Rzeczypospolitej szlacheckiej
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2025.132.4.01Palabras clave
sądy ziemskie, sejmiki elekcyjne, sądownictwo XVII–XVIII w., Wielkie Księstwo Litewskie, Małopolska, Wielkopolska, reformy stanisławowskie, organizacja sądownictwa, profesjonalizacja sędziów, badania kwantytatywneResumen
Artykuł analizuje funkcjonowanie sądów ziemskich w Rzeczypospolitej (1565–1764) za pomocą metod ilościowych na podstawie spisów urzędników (sędzia, podsędek, pisarz). Rekonstrukcja lat z kompletnym składem ujawniła dwie tendencje: odbudowę po kryzysie przełomu XVII i XVIII w. w Prusach Królewskich, na Mazowszu i w Wielkopolsce oraz ponad 70-letni regres w Małopolsce i na Litwie. Różnice wynikały z rozwiązań organizacyjnych i czynników politycznych. Obraz „powszechnego upadku” sądownictwa ziemskiego jest zbyt uproszczony i silnie zróżnicowany regionalnie.
Citas
Edycje źródłowe
Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego. Lata 1733–1763, wyd. Michał Zwierzykowski, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2015.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 1, z. 2: Urzędnicy Wielkopolscy XV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Adam Bieniaszewski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwa PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1987.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 2, z. 2: Urzędnicy województw łęczyckiego i sieradzkiego XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Edward Opaliński, Hanka Żerek-Kleszcz, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1993.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 3, z. 1: Urzędnicy województwa ruskiego XIV–XVIII wieku (ziemia halicka, lwowska, przemyska, sanocka). Spisy, oprac. Kazimierz Przyboś, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1987.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 3, z. 2: Urzędnicy Województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Henryk Gmiterek, Ryszard Szczygieł, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1992.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 3, z. 3: Urzędnicy podolscy XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Eugeniusz Janas, Witold Kłaczewski, Janusz Kurtyka, Anna Sochacka, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1998.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 3, z. 4: Urzędnicy województw kijowskiego i czernihowskiego XV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Eugeniusz Janas, Witold Kłaczewski, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 2002.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 3, z. 5: Urzędnicy wołyńscy XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Marian Wolski, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 2007.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 4, z. 2: Urzędnicy województwa krakowskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Stanisław Cynarski, Alicja Falniowska-Gradowska, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1990.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 4, z. 3: Urzędnicy województwa sandomierskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Krzysztof Chłapowski, Alicja Falniowska-Gradowska, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1993.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 4, z. 4: Urzędnicy województwa lubelskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Witold Kłaczewski, Wacław Urban, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1991.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 5, z. 2: Urzędnicy Prus Królewskich XV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Krzysztof Mikulski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwa PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 6, z. 2: Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. Krzysztof Mikulski, Wojciech Stanek, przy współudziale Zbigniewa Górskiego, Ryszarda Kabacińskiego, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1990.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 8: Urzędnicy podlascy XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. Ewa Dubas-Urwanowicz, Włodzimierz Jarmolik, Michał Kulecki, Jerzy Urwanowicz, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1994.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Andrzej Rachuba, t. 1: Województwo wileńskie XIV–XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, przy współpracy Uładzimira Jemialianczuka, Andreja Macuka, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2004.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Andrzej Rachuba, t. 2: Województwo trockie XIV–XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrzej Haratym, przy współpracy Andreja Macuka, Jaugiena Aniszczanki, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2009.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Andrzej Rachuba, t. 3: Księstwo żmudzkie XV–XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrzej Haratym, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2014.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Henryk Lulewicz, t. 5: Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Andrzej Haratym, Andrej Macuk, Andrej Radaman, IH PAN, Warszawa 2018.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, red. Andrzej Rachuba, t. 6: Ziemia nowogródzka i województwo nowogródzkie XV-XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Tomaszcz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym, IH PAN, Warszawa 2024.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Andrzej Rachuba, t. 8: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Andrzej Haratym, Adam Danilczyk, IH PAN, Warszawa 2020.
Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Andrzej Rachuba, t. 9: Województwo mścisławskie XVI–XVIII wiek, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym, IH PAN, Warszawa 2019.
Opracowania
Achremczyk Stanisław, Szlachta Prus Królewskich w latach 1660–1720, „Echa Przeszłości” 2, 2001, s. 121–124.
Choińska-Mika Jolanta, Sejmiki mazowieckie w dobie Wazów, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998.
Dygdała Jerzy, Mikulski Krzysztof, Zmiany w elicie władzy Prus Królewskich w XVI–XVIII wieku (czynnik awansu, trwania i upadku), w: Szlachta i ziemiaństwo na Pomorzu w dobie nowożytnej XVI–XX wieku (przemiany struktur wewnętrznych), red. Jerzy Dygdała, TNT, Toruń 1993, s. 7–29.
Dygdała Jerzy, Suwerenność Rzeczypospolitej czy suwerenność „państw” magnackich? (Z doświadczeń bezkrólewia 1733 r. – uwagi dyskusyjne), „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym” 54, 2020, 3, s. 3–36.
Faber Marian, Czy w Rzeczypospolitej szlacheckiej istniała oligarchia magnacka, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 63, 2011, 1, s. 349–376.
Filipczak Witold, Elekcje ziemskich urzędników sądowych w czasach Rady Nieustającej, w: Wokół wolnych elekcji w państwie polsko-litewskim XVI–XVIII wieku. O znaczeniu idei wyboru – między prawami a obowiązkami, red. Mariusz Markiewicz, Dariusz Rolnik, Filip Wolański, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2016, s. 582–597.
Gawron Przemysław, Moniuszko Adam, Paweł Garwaski a „przygotowanie zawodowe” sędziów niższych sądów szlacheckich u schyłku XVI wieku, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 8, 2015, 2, s. 133–157.
Gąsiorowski Antoni, Wstęp, w: Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, t. 1, z. 1: Urzędnicy Wielkopolscy XII–XV wieku. Spisy, oprac. Maria Bielińska, Antoni Gąsiorowski, Jerzy Łojko, red. Antoni Gąsiorowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 5–9.
Glabisz Grzegorz, Finansowanie wojny o tron polski w latach 1733–1735 z perspektywy konfederacji partykularnej województw poznańskiego i kaliskiego, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 83, 2022, s. 425–451.
Glabisz Grzegorz, Konfederacja partykularna województwa poznańskiego i kaliskiego przy majestacie Stanisława Leszczyńskiego w latach 1733–1735, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym” 37, 2016, 2, s. 61–85.
Goldberg Jakub, Posłowie miasta Lwowa na sejmy wobec Żydów lwowskich z XVII–XVIII wieku, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Historyczne” 20, 1999, s. 85–94.
Jakuboszczak Agnieszka, Aktywność polityczna wielkopolskich szlachcianek w XVIII wieku, w: Drogi kobiet do polityki (na przestrzeni XVIII–XXI wieku), red. Teresa Kulak, Małgorzata Dajnowicz, Wydawnictwo Chronicon, Wrocław 2016, s. 45–57.
Kalinowski Emil, Podlasianin Wielkopolaninem? Z nieznanych dziejów przynależności terytorialnej Podlasia po 1569 r., „Przegląd Historyczny” 106, 2015, 3, s. 421–440.
Kołodziej Robert, Wpływ Jana III Sobieskiego na sejmiki ziemskie – próba interpretacji zjawiska, w: Władza i polityka w czasach nowożytnych. Dyplomacja i sprawy wewnętrzne, red. Zbigniew Anusik, Małgorzata Karkocha, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2020, s. 35–46.
Kołodziejczyk Dariusz, Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet kamieniecki 1672–1699, „Polczek”, Warszawa 1994.
Litwin Henryk, Fakcje magnackie na Kijowszczyźnie 1569–1648, w: Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, red. Jerzy Urwanowicz, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 47–70.
Lityński Adam, Sejmiki ziemskie 1764–1793. Dzieje reformy, Uniwersytet Śląski, Katowice 1988.
Lulewicz Henryk, Sąd ziemski brasławski w świetle zachowanych ksiąg ziemskich z lat 1603–1632, „Miscellanea Historico-Archivistica” 10, 1999, s. 151–161.
Łopatecki Karol, Professionalization of land courts (iudex terrestris) in the Grand Duchy of Lithuania (1565–1764), „Journal of Baltic Studies” 55, 2024, s. 131–153.
Marongiu Antonio, Medieval Parliaments. A comparative study, Eyre & Spottiswoode, London 1968.
Michalski Jerzy, Plan Czartoryskich naprawy Rzeczypospolitej, „Kwartalnik Historyczny” 63, 1956, 4–5, s. 29–43.
Mikulski Krzysztof, Kryzys sądownictwa ziemskiego i podkomorskiego w Koronie w XVII–XVIII wieku – analiza topograficzna i chronologiczna, w: Sic erat in votis. Rzeczpospolita w czasach nowożytnych. Studia i szkice ofiarowane Profesorowi Zbigniewowi Anusikowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red. Małgorzata Karkocha, Piotr Robak, Łódź 2017, s. 255–282.
Mikulski Krzysztof, Podwójna obsada urzędów ziemskich, urzędy „tytularne”/„nielegalne” w Rzeczypospolitej w XVII–XVIII w. – kilka uwag wstępnych, „Zapiski Historyczne” 82, 2017, 2, s. 71–83.
Moniuszko Adam, Mazowieckie sądy ziemskie (1588–1648). Organizacja – funkcjonowanie – postępowanie, Wydawnictwo Campidoglio, Warszawa 2013.
Moniuszko Adam, Prawo sądowe Rzeczypospolitej szlacheckiej (XVI–XVIII wiek). Zarys wykładu z wyborem źródeł, Wydawnictwo Campidoglio, Warszawa 2017.
Nagielski Mirosław, Rywalizacja polsko-rosyjska w dobie Potopu w kontekście wojny obu państw ze Szwecją w latach 1656–1661, „Петербургские славянские и балканские исследования” 1, 2014, s. 98–117.
Naworski Zbigniew, Sejmik generalny Prus Królewskich 1569–1772. Organizacja i funkcjonowanie na tle systemu zgromadzeń stanowych prowincji, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 1992.
Naworski Zbigniew, Szlachecki wymiar sprawiedliwości w Prusach Królewskich (1454–1772). Organizacja i funkcjonowanie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2004.
Perłakowski Adam, Sprawa elbląska w opinii wojewody malborskiego Jana Jerzego Przebendowskiego w latach 1698–1699, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2006, 2 (252), s. 237–245.
Pielas Jacek, Kariery urzędnicze i pozycja społeczno-majątkowa podkomorzych ziemskich w Małopolsce w XVI–XVII wieku na tle porównawczym, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym” 32, 2015, 1, s. 31–57.
Przyboś Kazimierz, Ojczyzny w szlacheckiej Rzeczypospolitej, w: Pamiętnik XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, t. 1, cz. 1, red. Jacek Staszewski, Wydawnictwo Adam Marszałek, Gdańsk–Toruń 1995, s. 221–224.
Rachuba Andrzej, Wewnętrzna sytuacja Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach „potopu”, „Zeszyty Historyczne. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie” 16, 2017, s. 121–132.
Šałanda Alaksiej, Sąd grodzki grodzieński za czasów Wazów (1587–1668): stan badań i źródła, „Rocznik Lituanistyczny” 3, 2017, s. 47–80.
Sawicki Mariusz, Dom sapieżyński 1666–1685. Droga do hegemonii w Wielkim Księstwie Litewskim, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2016.
Sawicki Mariusz, Manifest Sapiehów z 6 marca 1702 roku, „Wieki Stare i Nowe” 12, 2017, 17, s. 24–40.
Stolicki Jarosław, Elekcje na urzędy ziemskie (sejmiki elekcyjne) w województwach ukrainnych w czasie wygnania, „Kwartalnik Historyczny” 129, 2022, 1, s. 5–34.
Ujma Magdalena, Sądownictwo w dobrach magnackich w XVII wieku, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa” 1, 2007, s. 77–95.
Zanden Jan Luiten van, Buringh Eltjo, Bosker Maarten, The rise and decline of European parliaments, 1188–1789, „The Economic History Review” 65, 2012, 3, s. 835–861.
Zwierzykowski Michał, „Sine iustitia in libertate żyć nie chcemy”. Prawo i sprawiedliwość w dyskursie politycznym kampanii sejmowych lat 1696–1762, w: Wartości polityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Struktury aksjologiczne i granice cywilizacyjne, red. Anna Grześkowiak-Krwawicz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2017, s. 264–288.
Мацук Андрэй, Элекцыйныя соймікі ў панаванне Аўгуста III (1735–1763 rr.), „Парламентарызм у Вялікім Княстве Літоўскім у ХVІІІ стагоддзі” 2, 2020, s. 136–192.
Netografia
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0289.2011.00612.x
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-SinDerivadas 4.0.
Stats
Number of views and downloads: 19
Number of citations: 0
