The Takeover of the Saugumas Assets by the NKVD in 1940 and Their Use in the Fight against the Polish Underground in the Vilnius Region
DOI:
https://doi.org/10.12775/KH.2025.132.3.04Keywords
State Security Police (VSP), NKVD, Union of Armed Struggle (ZWZ), Vilnius, secret servicesAbstract
In June 1940, the Soviet security apparatus took over the assets of the Lithuanian State Security Police or VSP (Lithuanian: Valstybės saugumo policija). The People’s Commissariat for Internal Affairs (NKVD) of the Lithuanian Soviet Socialist Republic, established shortly thereafter, absorbed part of the personnel of the Vilnius District VSP, seized its documents and prisoners, and recruited some of its agents. The NKVD soon effectively used these resources to fight the Polish underground in the Vilnius region, the core of which was the Vilnius District of the Union of Armed Struggle (ZWZ).
References
Edycje źródłowe
Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 1, cz. 1–2: Wrzesień 1939 – czerwiec 1941, red. Andrzej Suchcitz i in., Studium Polski Podziemnej w Londynie, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2015.
Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939–1941, t. 1, wybór i oprac. nauk. Zuzanna Gajowniczek i in., Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Oficyna Wydawnicza Rytm, Zarząd Rejestracji i Zasobów Archiwalnych Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej, Warszawa–Moskwa 2001.
CCCP и Литва в годы Вторoй мировoй войны, t. 1: CCCP и Литoвcкая Республика (март 1939 – авгуcт 1940 гг.). Cборник документов, wyd. Альгимантас Каспаравичюс, Чесловас Лауринавичюс, Наталья Лебедева, Lietuvos istorijos instituto leidykla, Vilnius 2006.
Opracowania
Baran Wołodymyr, Technologia represji politycznych NKWD w latach 1939–1941, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, 1 (23), s. 267–292.
Bubnys Arūnas, Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio Karo metais. Lenkų pogrindis 1939–1945 m., Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 2015.
Bubnys Arūnas, Vokiečių ir lietuvių saugumo policija (1941–1944), „Genocidas ir rezistencija” 1997, 1, s. 160–175, http://www.genocid.lt/Leidyba/1/arunas1.htm (dostęp: 23 XII 2024).
Ciborska Elżbieta, Święcicki Józef (1908–1946), w: Polski słownik biograficzny, t. 51, Instytut Historii PAN, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa–Kraków 2016–2017, s. 445–446.
Gajownik Tomasz, Tajny front niewypowiedzianej wojny. Działalność polskiego wywiadu wojskowego na Litwie w latach 1921–1931, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2010.
Gwiazdowicz Adam, Utrata archiwów Oddziału II Sztabu Generalnego/Głównego Wojska Polskiego w 1939 r., w: Wywiad i kontrwywiad II Rzeczypospolitej wobec groźby wybuchu wojny w 1939 r., red. Dariusz Gregorczyk, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice–Warszawa 2020, s. 287–301.
Krahel Tadeusz, Martyrologia duchowieństwa archidiecezji wileńskiej 1939–1945, Wydawnictwo Buk, Białystok 2017.
Kucharski Kazimierz, Konspiracyjny ruch niepodległościowy w Wilnie w okresie od września 1939 r. do 25 maja 1941 r., Agencja Wydawniczo-Poligraficzna Progres, Bydgoszcz 1994.
Lewandowska Stanisława, Losy wilnian. Zapis rzeczywistości okupacyjnej. Ludzie, fakty, wydarzenia 1939–1945, Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2004.
Lietuvos gyventojų genocidas, t. 1: 1939–1941, A–Ž, red. Birutė Burauskaitė, Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras, Vilnius 2005.
Mazur Grzegorz, Działalność Oddziału Archiwalnego NKWD na Litwie 1940–1941, „Dzieje Najnowsze” 26, 1994, 4, s. 81–89.
Niwiński Piotr, Legalizacja Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Gdańsk–Warszawa 2024.
Rokicki Paweł, Garnizon Nowa Wilejka SZP-ZWZ, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2019.
Rokicki Paweł, Józef Sknurzyl, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2022.
Rokicki Paweł, Obiekt „Kazilas”. Inwigilacja komendanta Okręgu Wileńskiego ZWZ płk. Nikodema Sulika przez NKWD-NKGB w latach 1940–1941, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 55, 2020, 2, s. 117–141.
Rokicki Paweł, Wolność i jej Polscy Strzelcy. Socjaliści w konspiracji wileńskiej SZP/ZWZ 1939–1941, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2024.
Roman Wanda Krystyna, Konspiracja polska na Litwie i Wileńszczyźnie wrzesień 1939 – czerwiec 1941. Lista aresztowanych, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001.
Roman Wanda Krystyna, W obozach i w konspiracji. Działalność niepodległościowa żołnierzy polskich na Litwie i Wileńszczyźnie, wrzesień 1939 r. – czerwiec 1941 r., Wydawnictwo Adam Marszałek, Warszawa 2004.
Roman Wanda Krystyna, Za Polskę do celi śmierci. Śledztwo i proces Nikodema Sulika, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002.
Stankeras Petras, Lietuvių policija Antrajame pasauliniame kare, Mintis, Vilnius 2008.
Tarka Krzysztof, „Generał Wilk”. Aleksander Krzyżanowski – komendant Okręgu Wileńskiego ZWZ-AK, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2000.
Tomaszewski Longin, Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939–1945, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 1999.
Tomkiewicz Monika, Współpraca niemieckiej i litewskiej policji bezpieczeństwa na terenie Komisariatu Rzeszy Ostland w latach 1941–1944 (zarys problemu), „Europa Orientalis. Studia z Dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich” 2010, 2, s. 251–257.
Truska Liudas, Anušauskas Arvydas, Petravičiūtė Inga, Sovietinis saugumas Lietuvoje 1940–1953 metais. MVD-MGB organizacinė struktūra, personalas ir veikla, Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras, Vilnius 1999.
Vaitiekus Severinas, Lietuvos žvalgyba XX a. viduryje ir antrojoje pusėje, Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras, Vilnius 2017.
Wnuk Rafał, „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2007.
Wołkonowski Jarosław, Litewska okupacja Wileńszczyzny (27 października 1939 – 15 czerwca 1940 roku) – Sauguma w walce z polskim państwem podziemnym, „Mars” 3, 1995, s. 51–74.
Wołkonowski Jarosław, Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945, Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, Warszawa 1996.
Zięba Andrzej Aleksander, Staniewicz Witold Cezary, w: Polski słownik biograficzny, t. 41, Instytut Historii PAN, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa–Kraków 2002, s. 563–572.
Żuk Henryk, Na szachownicy życia. Wspomnienia kapitana Armii Krajowej „Onufrego”, Żuk Henryk, Warszawa [1999].
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 1
Number of citations: 0
