Przejdź do sekcji głównej Przejdź do głównego menu Przejdź do stopki
  • Zarejestruj
  • Zaloguj
  • Język
    • English
    • Język Polski
    • Українська

Akademicka Platforma Czasopism

  • Menu
  • Strona domowa
  • Aktualny numer
  • Archiwum
  • Ogłoszenia
  • Przesyłanie tekstów
  • O czasopiśmie
    • Przedmiot i zakres czasopisma
    • Zespół redakcyjny
    • Rada naukowa
    • Kolegium recenzentów
    • Wytyczne dla autorów
    • Proces recenzji
    • Polityka antyplagiatowa
    • Standardy etyczne
    • Informacja o niepobieraniu opłat za zgłaszanie i publikację artykułów
    • Polityka prywatności
    • Serwisy abstraktowe i indeksowe
    • Kontakt
  • Zarejestruj
  • Zaloguj
  • Język:
  • English
  • Język Polski
  • Українська
Kancelarie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego w latach 1492–1506. Aspekt porównawczy
  • Strona domowa
  • /
  • Kancelarie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego w latach 1492–1506. Aspekt porównawczy
  1. Strona domowa /
  2. Archiwum /
  3. Nr 16 (18) (2025) /
  4. STUDIA

Kancelarie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego w latach 1492–1506. Aspekt porównawczy

Autor

  • Aliaksandr Hrusha Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk https://orcid.org/0000-0003-2327-3960

DOI:

https://doi.org/10.12775/AKZ.2025.003

Słowa kluczowe

Wielkie Księstwo Litewskie, Królestwo Polskie, porównanie, kancelarie, struktura i organizacja, urzędnicy

Abstrakt

The aim of the article is to identify and explain the contrasts and similarities between the royal chanceries of the Grand Duchy of Lithuania and the Kingdom of Poland in the years 1492–1506. The results of this comparison primarily serve to reconstruct the organization and functioning of the Lithuanian chancery. The comparison focuses on the following aspects: the nature of the institution and its offices; structure; the scope of duties of chancery staff; the composition of officials in terms of secular and ecclesiastical status; staff numbers; and practices and procedures related to documenting governmental decisions and preserving written information. The main differences between the two chanceries were as follows. The Lithuanian chancery was headed by an influential secular figure, with the office of chancellor always combined with that of the voivode of Vilnius. The chancery scribes were divided according to linguistic principles. The lowest-ranking employees bore the distinctive title diak, referring to early forms of written communication organization. There was no position comparable to that of a royal chancery scribe. The Ruthenian formulae ‘правил’, ‘приказал’, and ‘сам’ may have had independent origins, appearing without influence of Latin documents. Further distinctions concerned the composition of the documents within the Metrica and the manner in which they were recorded. The main similarity between the two chanceries lay in features such as the presence of a chief scribe position and the functions of scribes and diaks, which corresponded respectively to those of royal secretaries and clerks. The grand ducal chancery was deeply integrated into the system of governance and administration of the Grand Duchy of Lithuania. It could not adopt foreign models if doing so threatened the fundamental assumptions of this system. In its operations, the grand ducal chancery relied on custom and tradition, like other administrative institutions of the Grand Duchy. The strength of prevailing tradition made the chancery highly cautious in adopting patterns and models, even from a country with which it shared close political ties and a common monarch. Although the grand ducal chancery was an auxiliary and technical institution closely tied to the ruler, he was unable to introduce innovative changes into its organization and activity.

Biogram autora

Aliaksandr Hrusha - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

dr hab., profesor w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Specjalizuje się w badaniach nad kulturą pisma i prawa, paleografii cyrylickiej, dyplomatyce Wielkiego Księstwa Litewskiego na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych oraz edycji źródeł dokumentalnych. Autor m.in. syntezy historii dokumentu prawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego z końca XIV – pierwszej tercji XVI wieku (Krizis doveriâ? Poâvlenie i utverždenie pravovogo dokumenta v Velikom Knâžestve Litovskom (konec XIV – pervaâ tretʹ XVI v.), Moskwa–Sankt Peterburg 2019).

Bibliografia

Antanavіčіus, Darius, i Algirdas Baliulis, red. Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 25 (1387–1546). Užrašуmų knyga 25. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998.

Anužytė, Lina, red. Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 4 (1479–1491). Užrašуmų knyga 4. Wilno: Žara, 2004.

Balіulіs, Algirdas, i Romualdas Fіrkovіčіus, red. Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 1 (1380–1584). Užrašуmų knyga 1. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998.

Balіulіs, Algirdas, Artūras Dubonis, i Darius Antanavіčіus, red. Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 5 (1427–1506). Užrašуmų knyga 5. Wilno: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2012.

Balіulіs, Algirdas, red. Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 6 (1494–1506). Užrašуmų knyga 6. Wilno: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2007.

Balіulіs, Algirdas, Romualdas Fіrkovіčіus, i Darius Antanavіčіus, red. Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 8 (1499–1514). Užrašуmų knyga 8. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995.

Banënis, Ègidius. „K voprosu o genezise posolʹskih knig (1480–1486)”. W Issledovaniâ po istorii Litovskoj Metriki: sbornik naučnyh trudov, zredagował Viktor Terentʹevič Pašuto, 1, 64–84. Moskwa, 1989.

Banionis, Ègidius. „Genezis i dokumentalʹnyj sostav knigi-kopii № 5 Litovskoj Metriki”. W Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 5. Užrašуmų knyga 5, opracował Egidijus Banionis, 17–26. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993.

Banionis, Ègidius. „K voprosu o genezise knig Litovskoj Metriki (poslednââ četvertʹ XV v.)”. W Lietuvos Metrika. 1988 metų tyrinėjimai, zredagowali Egidijus Banionis i Zigmantas Kiaupa, 8–45. Wilno: Academia, 1992.

Berežkov, Nikolaj. Litovskaâ Metrika kak istoričeskij istočnik. Cz. 1: O pervonačalʹnom sostave knig Litovskoj Metriki po 1522 god. Moskwa; Leningrad: Izdatelʹstvo Akademii nauk SSSR, 1946.

Buganov, Viktor Ivanovič, red. Russkij feodalʹnyj arhiv XIV – pervoj treti XVI veka. [T. 1]. Moskwa, 1986.

Chorążyczewski, Waldemar. Przemiany organizacyjne polskiej kancelarii królewskiej u progu czasów nowożytnych. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2007.

Chorążyczewski, Waldemar. „Kancelarie centralne państwa w XIV–XVIII wieku”. W Dyplomatyka staropolska, zredagował Tomasz Jurek, 145–88. Warszawa: DiG, 2015.

Chorążyczewski, Waldemar. „Polska kancelaria królewska w dobie unii wileńskiej i mielnickiej. Elementy modernizacyjne”. W Akty unii wileńskiej i mielnickiej (1499–1501). Dokumenty i studia, zredagowała Lidia Korczak, 123–63. Kraków; Wilno: Polska Akademia Umiejętności, Lietuvos Istorijos Institutas, 2022.

Fiajłek, Jan, i Władysław Semkowicz, red. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej. T. 1: 1387–1507. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1932–1948.

Gruša, Alâksandr Ìvanavìč. Krizis doveriâ? Poâvlenie i utverždenie pravovogo dokumenta v Velikom Knâžestve Litovskom (konec XIV – pervaâ tretʹ XVI v.). Moskwa; Sankt Peterburg: Centr gumanitarnyh iniciativ, 2019.

Gruša, Alâksandr Ìvanavìč. Tradiciâ i eë preodolenie: Rusʹ i Velikoe Knâžestvo Litovskoe v XII – pervoj treti XVI v. Wilno: Evropejskij gumanitarnyj universitet, 2024.

Gruša, Alâksandr Ìvanavìč. Kancyliaryja Vialikaha Kniastva Litoŭskaha 40–ch hadoŭ XV – pieršaj palovy XVI st. Mińsk: Bielaruskaja navuka, 2006.

Jurkevičius, Andrius. „Lietuvos didžiojo kunigaikščio Aleksandro Jogailaičio kanceliarijos rusėniški dokumentai paleografiniu aspektu”. W Moteris prie istorijos šaltinio. Mokslinių straipsnių rinkinys, skirtas profesorės Irenos Valikonytės 75 metų jubiliejui, zredagował Eugenijus Saviščevas, 118–42. Wilno: Vilniaus Universiteto Leidykla, 2024.

Krom, Mihail Markovič. „Kancelârii i dokumenty Velikih Knâžestv Litovskogo i Moskovskogo v XV – pervoj polovine XVI v.: opyt sravnitelʹnogo analiza”. W Vspomogatelʹnye istoričeskie discipliny, zredagował Viktor Nikolaevič Pleškov, 31, 46–55. Sankt Peterburg: Dmitrij Bulanin, 2010.

Lazutka, Stanislovas, Irena Valіkonytė, Genutė Kirkienė, i Jolanta Karpavicienė. „Įvadas”. W Lіetuvos Metrіka (1522–1530). 4–ojі Teіsmų bylų knyga (XVІ a. pabaіgos kopіja), zredagowali Stanislovas Lazutka, Irena Valіkonytė, Genutė Kirkienė, i in., IX–CXLIV. Wilno: Vilniaus universiteto leidykla, 1997.

Lickevič, Oleg Vladimirovič. „Letopisec velikih knâzej litovskih” i „Povestʹ o Podolʹe”: opyt kompleksnogo kritičeskogo razbora. Sankt Peterburg: Dmitrij Bulanin, 2019.

Liubaja, Aliona Aliaksandraŭna. „Talmačy i pisary tatarskija z rodu kniazioŭ Jušynskich: hieniealahičnyja padstavy prasapahrafičnaha analizu”. W Studia Historica Europae Orientalis, zredagował Aleksej Viktorovič Martynûk, 11, 140–53. Mińsk: RIVŠ, 2018.

Lûbaâ, Alena Aleksandrovna. „Osobennosti organizacii i deâtelʹnosti tatarskih tolmačej i pisarej Velikogo Knâžestva Litovskogo v sravnenii s deâtelʹnostʹû tatarskih perevodčikov Posolʹskogo prikaza”. W Perevodčiki i perevody v Rossii konca XVI – načala XVIII stoletiâ. Materialy meždunarodnoj naučnoj konferencii. Moskva, 29–30 sentâbrâ 2021 g., zredagował Dmitrij Vladimirovič Lisejcev, 2, 96–102. Moskwa: Institut rossijskoj istorii RAN, 2021.

Lûbavskij, Matej Kuzʹmič. Litovsko-Russkij sejm: opyt po istorii učreždeniâ v svâzi s vnutrennim stroem i vnešneû žiznʹû gosudarstva. Moskwa, 1900.

Lulewicz, Henryk, i Andrzej Rachuba, red. Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVIII wieku: spisy. Kórnik: Biblioteka Kórnicka, 1994.

Pietkiewicz, Krzysztof. „Dokument ruski w kancelarii litewskiej Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506)”. W Litwa i jej sąsiedzi od XII do XX wieku. Studia ofiarowane prof. dr. hab. J. Ochmańskiemu w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, zredagowali Grzegorz Błaszczyk i Artur Kijas, 65–86. Poznań: Wielkopolska Agencja Wydawnicza, 1994.

Pietkiewicz, Krzysztof. „Dokumenty unii polsko-litewskiej na przełomie XV/XVI wieku”. W Akty unii wileńskiej i mielnickiej (1499–1501). Dokumenty i studia, zredagowała Lidia Korczak, 79–122. Kraków; Wilno: Polska Akademia Umiejętności, Lietuvos Istorijos Institutas, 2022.

Pietkiewicz, Krzysztof. „Uwagi о dokumencie łacińskim w praktyce kancelarii litewskiej Aleksandra Jagiellończyka”. W Praeities pėdsakais. Skiriama prof. daktaro Z. Кiаuроs 65-mečiui, zredagował Edmudas Rimža, 119–34. Wilno: Lietuvos istorijos institutas, 2007.

Pietkiewicz, Krzysztof. Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka. Studia nad dziejami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, 1995.

Radzimiński, Zygmunt F., Piotr Skobielski, i Bronisław Gorczak, red. Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1: 1366–1506. Lwów, 1887.

Rusina, Olena Volodimirìvna. „Polìtiko-konfesìjnì orìêntiri pravoslavnih kancelâristìv rubežu XV–XVÌ st.”. Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal 5 (2017): 4–23.

Russkaâ istoričeskaâ biblioteka, izdavaemaâ Imperatorskoû Arheografičeskoû komissieû. T. 20: Litovskaâ metrika, t. 1. Peterburg, 1903.

Saviščevas, Eugenijus. „Suvaldyti chaosą. Bandymas naujai tirti Lietuvos didžiojo kunigaikščio Kazimiero suteikčių knygą”. W Istorijos šaltinių tyrimai, red. Artūras Dubonis, 1, 115–73. Wilno: Lietuvos istorijos instituto, 2008.

Sedelʹnikov, Aleksandr Dionisʹevič. „Poslanie ot druga k drugu” i zapadnorusskaâ knižnostʹ XV veka”. Izvestiâ AN SSSR. VІІ seriâ. Otdelenie gumanitarnyh nauk 4 (1930): 223–39.

Sreznevskij, Izmail Ivanovič. Materialy dlâ slovarâ drevnerusskogo âzyka po pisʹmennym pamâtnikam. T. 1: А–К. Sankt Peterburg, 1893.

Sułkowska-Kurasіowa, Іrena. „Metryka Lіtewska – charakterystyka і dzіeje”. Archeіon 65 (1977): 91–118.

Sułkowska-Kurasіowa, Іrena. Polska kancelarіa królewska w latach 1447­1506. Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1967.

Zakrzewski, Andrzej B. Wielkie Księstwo Litewskie (XVI–XVIII w.). Prawo – Ustrój – Społeczeństwo. Warszawa: Campidoglio, 2013.

Zatorsʹkij, Nazar. „Poslannâ Misaïla do papi Siksta IV” 1476 roku: rekonstrukcìâ arhetipu. Kiïvsʹke hristiânstvo 15. Lwów: UKU, 2018.

Zbiór dokumentów pergaminowych 1155–1939. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. 1/1/0.

Pobrania

  • PDF

Opublikowane

29.12.2025

Jak cytować

1.
HRUSHA, Aliaksandr. Kancelarie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego w latach 1492–1506. Aspekt porównawczy. Archiwa – Kancelarie – Zbiory [online]. 29 grudzień 2025, nr 16 (18). [udostępniono 4.2.2026]. DOI 10.12775/AKZ.2025.003.
  • PN-ISO 690 (Polski)
  • ACM
  • ACS
  • APA
  • ABNT
  • Chicago
  • Harvard
  • IEEE
  • MLA
  • Turabian
  • Vancouver
Pobierz cytowania
  • Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
  • BibTeX

Numer

Nr 16 (18) (2025)

Dział

STUDIA

Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Alâksandr Ìvanavìč Gruša

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Statystyki

Liczba wyświetleń i pobrań: 45
Liczba cytowań: 0

Wyszukiwanie

Wyszukiwanie

Przeglądaj

  • Indeks autorów
  • Lista archiwalnych numerów

Użytkownik

Użytkownik

Aktualny numer

  • Logo Atom
  • Logo RSS2
  • Logo RSS1

Informacje

  • dla czytelników
  • dla autorów
  • dla bibliotekarzy

Newsletter

Zapisz się Wypisz się

Język / Language

  • English
  • Język Polski
  • Українська

Tagi

Szukaj przy pomocy tagu:

Wielkie Księstwo Litewskie, Królestwo Polskie, porównanie, kancelarie, struktura i organizacja, urzędnicy
W górę

Akademicka Platforma Czasopism

Najlepsze czasopisma naukowe i akademickie w jednym miejscu

apcz.umk.pl

Partnerzy platformy czasopism

  • Akademia Ignatianum w Krakowie
  • Akademickie Towarzystwo Andragogiczne
  • Fundacja Copernicus na rzecz Rozwoju Badań Naukowych
  • Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk
  • Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN
  • Instytut Tomistyczny
  • Karmelitański Instytut Duchowości w Krakowie
  • Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
  • Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie
  • Państwowa Akademia Nauk Stosowanych we Włocławku
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Pigonia w Krośnie
  • Polska Fundacja Przemysłu Kosmicznego
  • Polskie Towarzystwo Ekonomiczne
  • Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
  • Towarzystwo Miłośników Torunia
  • Towarzystwo Naukowe w Toruniu
  • Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
  • Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
  • Uniwersytet Mikołaja Kopernika
  • Uniwersytet w Białymstoku
  • Uniwersytet Warszawski
  • Wojewódzka Biblioteka Publiczna - Książnica Kopernikańska
  • Wyższe Seminarium Duchowne w Pelplinie / Wydawnictwo Diecezjalne „Bernardinum" w Pelplinie

 

 


© 2021 Akademicka Platforma Czasopism Sklep wydawnictwa