Kancelarie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego w latach 1492–1506. Aspekt porównawczy

Abstrakt

Celem artykułu jest odnalezienie i próba wyjaśnienia kontrastów i zbieżności pomiędzy kancelariami monarszymi Wielkiego Księstwa i Królestwa Polskiego w latach 1492–1506. Wyniki porównania posłużą przede wszystkim do rekonstrukcji organizacji i działalności kancelarii litewskiej. Przedmiotem porównania są poniższe aspekty: charakter instytucji i stanowisk; struktura; zakres obowiązków pracowników kancelarii; skład urzędników pod względem stanu świeckiego i duchowego; liczba pracowników; praktyki i procedury związane z dokumentowaniem decyzji władz i przechowywaniem pisemnych informacji. Główne różnice między kancelariami były następujące. Na czele kancelarii litewskiej stała wpływowa osoba świecka. Urząd kanclerza był zawsze połączony z urzędem wojewody wileńskiego. Pisarze kancelarii byli podzieleni według zasady językowej. Najniżsi rangą pracownicy posiadali oryginalną nazwę „diak”, nawiązującą do wczesnych form organizacji komunikacji pisemnej. Nie istniało stanowisko podobne do pisarza kancelarii królewskiej. Formuły ruskie правил, приказал i сам, mogły mieć niezależne pochodzenie i pojawić się bez wpływu dokumentu łacińskiego. Różnice polegały również na składzie dokumentów Metryki i sposobie ich zapisywania do tych ksiąg. Główna bliskość obu kancelarii polegała na takich cechach, jak obecność stanowiska pisarza najwyższego, funkcje pisarzy i diaków, które były zbliżone do obowiązków odpowiednio sekretarzy i pisarzy królewskich. Kancelaria hospodarska była głęboko zintegrowana z systemem władzy i administrowania Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nie mogła zapożyczać wzorców i modeli, jeśli groziło to naruszeniem podstawowych założeń tego systemu. Kancelaria wielkiego księcia w swojej działalności opierała się na zwyczaju i tradycji, podobnie jak inne instytucje administracyjne Wielkiego Księstwa.