Mosiądz w starożytności i średniowieczu. Przyczynek do dziejów kultury materialnej

Alina Tomaszewska-Szewczyk

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AUNC_ZiK.2016.001

Abstrakt


Mosiądz otrzymano w Indiach w okresie wczesnej epoki żelaza. W Zawarze (Indie) już w IX w. n.e. opanowano umiejętność destylacji cynku. Technologia ta wywarła wpływ na produkcję mosiądzu w Europie dopiero w I połowie XVIII w., chociaż umiejętnością sporządzania mosiężnych stopów posługiwano się już w starożytności. Otrzymywano je przez stapianie miedzi z rudami cynku – galmanami (smithsonit, hemimorfit), a w wyniku rozwoju technologii w okresie wczesnego cesarstwa także z kadmią, tlenkiem cynku zbieranym w kominach pieców hutniczych w czasie wytapiania rud metali, w skład których wchodził ten metal. Metoda ta była jedynym praktycznie stosowanym sposobem sporządzania mosiądzów do końca XVIII w. Proces uważano za sposób uszlachetniania miedzi i nazywano cementacją.

Jako tworzywo rzeźbiarskie mosiądze upowszechniły się w Europie dopiero w średniowieczu, a kluczową rolę w tym procesie odegrały wyrosłe z tradycji antycznej warsztaty nadmozańskie, między innymi w Dinant, Givet, Liège oraz w Kolonii. Pierwszy duży impuls do rozwoju tej produkcji przyszedł z nastaniem monarchii Franków. W XI wieku w Saksonii zaczął się tworzyć drugi ważny region produkcji mosiądzu i rzemiosła mosiężnego. Obok tak znaczących ośrodków zaczęła się kształtować produkcja na miarę potrzeb lokalnych, na przykład z połowy XI wieku pochodzą ślady wytwarzania wyrobów mosiężnych w Kruszwicy. Źródłem wiedzy na temat technologii i przeróbki mosiądzów w okresie średniowiecza jest traktat Mnicha Teofila „Diversarum Artium Schedula”, gdzie opisane zostały dwa typy stopów: aes (mosiądz ołowiany) oraz auricalcum. Ich właściwości dobierane były w sposób świadomy w zależności od przeznaczenia.


Słowa kluczowe


mosiądz; technologia; kadmia; cementacja; Mnich Teofil; auricalcum; aes

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Druki i opracowania

Baines, John, i Jaromir Málek. Wielkie kultury świata. Egipt. Warszawa: Świat Książki, 1996.

Bańkowski, Andrzej. Etymologiczny słownik języka polskiego. T. 2 L–P. Warszawa: PWN, 2000.

Bisht, A. S., i R. C. Jain. “Sixth Century Metal Images from Phophnar – a Scientific Study”. Conservation of Cultural Property in India 14–15 (1981–1982): 28–30.

Brepohl, Erhard. Theophilus Presbyter und die mittelalterliche Goldschmiedekunst. Wien–Köln–Graz: Böhlau-Verlag, 1987.

Cameron, H. K. “Technical Aspects of Medieval Monumental Brasses”. The Archaeological Journal 131 (1974): 215–237.

Craddock, Paul. “The Composition of the Copper Alloys Used by the Greek, Etruscan and Roman Civilizations. 3. The Origins and Early Use of Brass”. Journal of Archaeological Science 5 (March 1978): 1–16. doi:10.1016/0305-4403(78)90015-8. Dostęp 16 marca 2016.

Dowdall, Launcelot D. De mirabilibus auscultationibus. Oxford: Clarendon Press, 1909. https://archive.org/details/demirabilibusaus00arisrich. Dostęp 19 marca 2016.

Dziekoński, Tadeusz. „O zastosowaniu pokładoznawstwa i metaloznawstwa przy badaniu historii technologii miedzi i brązu”. W Studia z dziejów górnictwa i hutnictwa. T. 1, 131–182. Wrocław: Ossolineum, 1957.

Encyclopaedia Britannica. T. 4. Chicago–London–Toronto: University of Chicago, 1969.

Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa. Azja. Afryka. Ameryka. Warszawa: WAiF; Warszawa: PWN, 1998.

Forbes, Robert J. Studies in Ancient Technology. T. 8. Leiden: Brill, 1972.

Fredouille, Jean-Claude. Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1996.

Hensel-Moszczyńska, Barbara. „Wyroby z miedzi i jej stopów z wczesnośredniowiecznej Kruszwicy”. Slavia Antiqua 28 (1981/1982): 127–221.

Kharakwal, J. S., i L. K. Gurjar. “Zinc and Brass in Archaeological Perspective”. Ancient Asia 1 (2006): 139–159. doi.org/10.5334/aa. Dostęp 14 lutego 2016.

Krawczuk, Aleksander. „Mosiądz i tlenek cynku w starożytności. Wybór źródeł pisanych”. Archeologia 8 (1956) 2: 435–456.

Krawczuk, Aleksander. „Z zagadnień krytyki źródeł do dziejów metalurgii antycznej: mosiądz i cynk w starożytności”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 5 (1956): 283–287.

Mende, Ursula. Die Bronzetüren des Mittelalters 800–1200. München: Hirmer Verlag, 1994.

Molenda, Danuta. „Górnictwo kruszcowe na terenie złóż śląsko-krakowskich do połowy XVI wieku”. W Studia z dziejów górnictwa i hutnictwa. T. 8, red. Jan Pazdur (Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 15, red. Aleksander Gieysztor). Wrocław: Ossolineum; Warszawa: PAN, 1963.

Molenda, Danuta. „Górnictwo kruszców”. W Zarys dziejów górnictwa na ziemiach polskich, red. Jan Pazdur. T. 1, 120–162. Katowice: Wydawnictwo Górniczo-Hutnicze, 1960.

Molenda Danuta. „W sprawie badań huty miedzi w Mogile pod Krakowem w XV i XVI wieku”. Przegląd Historyczny 66 (1975) 3: 369–382.

Parafiniuk, Jan. Minerały. Systematyczny katalog 2004. Warszawa: Towarzystwo Geologiczne „Spirifer”, 2005.

Peltzner, Arthur. „Geschichte der Messingindustrie und der künstlerischen Arbeiten in Messing (Dinanderies) in Aachen und den Ländern zwischen Maas und Rhein von der Römerzeit bis zur Gegenwart“. Zeitschrift des Aachener Geschichtsvereins 30 (1908): 235–463.

Piaskowski, Jerzy. „Metalurgia w ‘Historii naturalnej’ G. Pliniusza Starszego”. Archeologia 9 (1957): 99–119.

Piaskowski, Jerzy. Technologia dawnych odlewów artystycznych. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Odlewnictwa, 1981.

Piaskowski, Jerzy. „Technologia metali w XI–XII w. w świetle książki Teofila ‘O sztukach rozmaitych ksiąg troje’”. Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej 10 (1955) 3: 143–175.

Radwanek-Bąk, Barbara. „Charakterystyka petrograficzna utlenionych rud cynku ze złóż obszarów Bolesławia i Olkusza”. Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego 53 (1983) 1–4: 235–254. https://geojournals.pgi.gov.pl/asgp/article/download/12034/10509. Dostęp 19 marca 2016.

Roaf, Michael. Wielkie kultury świata. Mezopotamia. Warszawa: Świat Książki: Diogenes, 1998.

Scott, David A. Metallography and Microstructure of Ancient and Historic Metals. Singapore: Oxford University Press, 1991.

Sculpture from Antiquity to the Present Day from the Eighth Century BC to the Twentieth Century, red. Georges Duby i Jean-Luc Daval. Köln: Taschen, 2002.

Sherwood, Andrew N., ‎Milo Nikolic, i ‎John W. Humphrey. Greek and Roman Technology: A Sourcebook: Annotated Translations of Greek and Latin Texts and Documents. London– New York: Routledge, 2003.

Słownik chemiczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995.

Smithson, James. ”A Chemical Analysis of some Calamines”. Philosophical Transactions of the Royal Society of London 93 (1803): 12–28.

http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/93/12.full.pdf+html. Dostęp 19 marca 2016.

Stahlschmidt, Rainer. „Das Messinggewerbe im Spätmittelalterlichen Nürnberg“. Mitteilungen des Vereins für Geschichte der Stadt Nürnberg 57 (1950): 124–149.

Sun Shuyun, Han Rubin. “A Preliminary Study of Early Chinese Copper and Bronze Artifacts”. Tłumaczenie Julia K. Murray. Early China 9–10 (1983–1985): 268. http://www.jstor.org/stable/23351611. Dostęp 19 marca 2016.

Teofil Prezbiter. Diversarum artium schedula. Średniowieczny zbiór przepisów o sztukach rozmaitych. Tłumaczenie Stanisław Kobielus. Kraków–Tyniec: Wydawnictwo Benedyktynów, 1998.

The Geography of Strabo. Literally translated, with notes, in three volumes. London: George Bell & Sons, 1903. http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Strab.+toc&redirect=true. Dostęp 19 marca 2016.

Żaba, Jerzy. Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów. Katowice: Videograf II, 2010.

Materiały internetowe

Habashi, Fathi. Discovering the 8th Metal. A History of Zinc. http://www.azmc.co/en/encyclopedia/discovering-the-8th-metal/. Dostęp 19 marca 2016.

Harris, Reg. The Warmley Works of William Champion.

http://www.bittonfamilies.com/WarmleyBrassWorks.html. Dostęp 14 lutego 2016.






Partnerzy platformy czasopism