Zasięg osadnictwa ruskiej społeczności etniczno-wyznaniowej w Wielkim Księstwie Litewskim od końca XVII do połowy XVIII wieku (w świetle materiałów wizytacji generalnych cerkwi unickich)

Dzianis Liseichykau

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/RL.2017.3.06

Abstrakt


Artykuł jest poświęcony problemowi rekonstrukcji granicy słowiańsko-bałtyjskiej w Wielkim Księstwie Litewskim od końca XVII do połowy XVIII w. Zostały w nim omówione podstawowe podejścia metodologiczne do wyjaśnienia tego zagadnienia: analiza językoznawcza, badanie danych z zakresu toponomastyki i antroponimii, wykorzystanie badań archeologicznych. Jako najdokładniejsze wyznaczniki do badania obszaru funkcjonowania ruskiej społeczności etniczno-wyznaniowej w regionie zaproponowano wykorzystanie rekonstrukcji sieci parafii ritus graeci (obrządku greckiego), w absolutnej większości unickich, ale niekiedy również prawosławnych. W tym celu sięgnięto po dane z protokołów wizytacji generalnych cerkwi od lat 80. XVII w. do lat 60. XVIII w. Na ich podstawie wyznaczono wyraźną linearną granicę zasięgu osadnictwa ruskiej społeczności etniczno-wyznaniowej w Wielkim Księstwie Litewskim w omawianym okresie.

 

The article attempts to reconstruct the Slavonic-Baltic border in the Grand Duchy of Lithuania from the end of the seventeenth to the mid-eighteenth century. It presents the basic methodological approaches to the problem: a linguistic analysis, studies of toponymical and anthroponomical data, and the use of archaeological evidence. The network of parishes of the ritus graeci, in their vast majority Uniate, but also Orthodox ones, was used as the most precise determinants for the research into the area of the Ruthenian ethnic and religious community in the region. To this end, protocols of general canonical visitations from the 1680s to 1760s were used. The documents made it possible for us to determine a clear linear border of the Ruthenian ethnic and religious settlement within the Grand Duchy of Lithuania in the analysed period.


Słowa kluczowe


ruska społeczność; Kościół unicki; Kościół prawosławny; parafie ritus graeci; wizytacje generalne; granice; ludność słowiańska; ludność bałtyjska; Ruthenian community; Uniate Church; Orthodox Church; ritus graeci parishes; general canonical visitations

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła drukowane

Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680–1682 гг. Зборнік дакументаў, oprac. Д.В. Лісейчыкаў, Мінск 2009.

Opracowania

Baliński M., Historya polska, Warszawa 1844.

Garšva K., Kalbinės situacijos raida pakraščių šnektose, w: Lietuvių kalbotyros klausimai / Вопросы литовского языкознания, Vilnius 1989, s. 12–38.

Gil A., Skoczylas I., Kościoły wschodnie w państwie polsko-litewskim w procesie przemian i adaptacji. Metropolia kijowska w latach 1458–1795, Lublin–Lwów 2014.

Jakubowski J., Studya nad stosunkami narodowościowemi na Litwie przed Unią Lubelską, Warszawa 1912.

Jankowski C., Powiat oszmiański, cz. 1–4, Petersburg 1896–1900.

Karłowicz J.A., O języku litewskim, Kraków 1875.

Kołbuk W., Kościoły wschodnie w Rzeczypospolitej około 1772 roku, Lublin 1998.

Kurila L., Lietuvių etninė riba rytuose IX–XII a. (1. Archeologijos duomenus), w: Lietuvos archeologija, t. 27, Vilnius 2005, s. 59–84.

Narbutt T., Dzieje starożytne narodu litewskiego, t. 1–9, Wilno 1835–1841.

Narbutt T., Pomniejsze pisma historyczne, szczególnie do historyi Litwy odnoszące się, Wilno 1856.

Ochmański J., Litewska granica etniczna na Wschodzie od epoki plemiennej do XVI wieku, Poznań 1981.

Petrauskas R., Lietuvos diduomenė XIV a. pabaigoje – XV a. Sudėtis-struktūra-valdžia, Vilnius 2003.

Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana przez Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego, t. 1–3, Warszawa 1843–1846.

Tatarenko L., Discordia concordans. Les Ruthènes de la grande-principauté de Lituanie au temps de l’Union de Brest (milieu du XVIe siècle – milieu du XVIIe siècle), Paris 2014.

Zinkevičius Z., Lietuviai. Praeities didybė ir sunykimas, Vilnius 2015.

Zinkevičius Z., Lietuvių kalbos istorija, t. 4: Lietuvių kalba XVIII–XIX a., Vilnius 1990.

Zinkevičius Z., Pietryčių Lietuva nuo seniausių laikų iki mūsų dienų, w: Lietuvos rytai, red. K. Garšva, L. Grumadienė, Vilnius 1993, s. 9–29.

Zinkevičius Z., Rytų Lietuva: praeityje ir dabar, Vilnius 1993.

Алексеев Л.В., Западные земли домонгольской Руси. Oчерки истории, археологии, культуры: в 2 кн., Москва 2006.

Алексеев Л.В., Полоцкая земля (очерки истории Северной Белоруссии) в IX–XIII вв., Москва 1966.

Гаучас П., О восточных и южных границах литовской этнической территории в Средневековье, w: Geografija. Socialinė-ekonominė geografija ir teritorinis planavimas, t. 24, Vilnius 1988, s. 50–59.

Гаучас П., Видугирис А., Этнолингвистическая ситуация литовско-белорусского пограничья с конца XVIII по начало XX в., w: Geografija. Gyventojai ir gyvenvietės, t. 19, Vilnius 1983, s. 26–71.

Карский Е.Ф., Белорусы, t. 1, Варшава 1903.

Краўцэвіч А., Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага, Мінск 1998.

Лухтан А., Ушинскас В., К проблеме становления Литовской земли в свете археологических данных, w: Древности Литвы и Белоруссии, Вильнюс 1988, s. 89–104.

Пятраўскас Р., Літоўская знаць у канцы XIV–XV ст. Склад – структура – улада, Смаленск 2014.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Partnerzy platformy czasopism