„Rodzime i obce” w krajobrazie kulturowym średniowiecznych ziem polskich

Jerzy Piekalski, Krzysztof Wachowski

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2013.007

Abstrakt


Celem artykułu jest wskazanie niektórych pytań i problemów dotyczących przemian krajobrazu kulturowego Europy Środkowowschodniej w średniowieczu, ze szczególnym uwzględnieniem ziem polskich. Uwagę zwrócono głównie na efekty kolonizacji i wpływów kulturowych transponowanych z zachodu w XIII wieku. Jednocześnie podjęto próbę odniesienia się do roli substratów „rodzimego” i „obcego” w kształtowaniu obrazu cywilizacji późnego średniowiecza. Przeprowadzono obserwację przemian wsi, miast, siedzib elitarnych, górnictwa wraz z towarzyszącym mu osadnictwem, rzemiosła, a także związanych z nimi przedmiotów kultury materialnej, zarówno utylitarnych, jak i symbolicznych.

Wieś. Średniowieczna wieś nie jest w polskiej archeologii przedmiotem intensywnych badań. O jej obrazie i o kształtujących ją w Europie Środkowowschodniej uwarunkowaniach możemy wnioskować przede wszystkim na podstawie literatury historycznej oraz opracowań archeologów czeskich i niemieckich (Klápště 2005, s. 167–292; Biermann 2010). Uznaje się, że przemiany gospodarki i osadnictwa odbywały się w trakcie napływu kolonistów osadzanych na nowym prawie. Intensyfikacja produkcji rolniczej wynikała z poprawy technik agrarnych, rezygnacji z dotychczasowych obciążeń feudalnych i wprowadzeniu czynszu w pieniądzu lub zbożu.

Grody i zamki. Istnieje zasadnicza społeczna różnica między książęcym bądź królewskim grodem wczesnośredniowiecznym a prywatnym zamkiem feudalnym. Nadrzędną funkcją pierwszych była administracyjna regulacja spraw państwowych, zaś drugich zarządzanie własnym majątkiem ziemskim i podkreślenie przynależności do elity społecznej. Na badanym terenie można obserwować ich nakładanie się i współwystępowanie. Budowlane i techniczne elementy zamku feudalnego wprowadzane były od przełomu XII i XIII wieku. Ewolucję funkcji społecznej blokowała jednak państwowa kontrola budowy założeń obronnych. Zewnętrzne wzorce musiały być dostosowane do miejscowych realiów, zarówno społecznych, jak i ekonomicznych. Zamki powstające w XIII wieku w dalszym ciągu były własnością dynastyczną. Prywatne siedziby obronne pojawiły się w wieku XIV, a o ich dominującej formie zadecydowały warunki ekonomiczne. Obok państwowych zamków, relatywnie wysokiej jakości, powstawały raczej skromne prywatne dwory nawiązujące do założeń typu motte.

Miasta. Do XIII wieku na terenie Europy Środkowowschodniej istniały ośrodki centralne, które można określić jako protomiasta. Łączyły one funkcje administracyjne, militarne, religijne i gospodarcze. Zewnętrzne wzorce zaowocowały w XIII wieku nową strukturą społeczną miasta, nowym charakterem obciążeń fiskalnych, nowym modelem gospodarki. Zmieniono także organizację przestrzenną, umożliwiającą funkcjonowanie w nowej rzeczywistości. Relacje między mieszczanami a panem miasta regulowała umowa prawna. Badając „rodzime i obce” w miastach XIII–XIV wieku stwierdzimy, że obcy są także mieszkańcy miast. Pierwiastkiem rodzimym jest pan miasta – książę bądź dostojnik kościelny występujący w charakterze przedsiębiorcy prowadzącego na swojej ziemi inwestycję. Największe i najbogatsze miasta powstały poprzez przejęcie funkcji dużych ośrodków już istniejących. Mniejsze organizowano często przy lokalnych ośrodkach administracyjnych i militarnych.

Górnictwo. Górnicze pozyskiwanie surowców mineralnych było jedną z podstaw procesu niekiedy określanego jako komercjalizacja Europy Środkowowschodniej. Przestawienie systemu fiskalnego na obciążenia w pieniądzu, a także postępujący rozwój miast z ich nieagrarną gospodarką sprawiły, że własne źródła kruszców stały się katalizatorem wzrostu ekonomicznego. Obraz górnictwa przed recepcją zachodnich wzorców uznać trzeba za skromny. Można w nim umieścić pozyskiwanie soli w Bochni i Wieliczce oparte na prostej technicznie metodzie czerpania solanki. Miejscową genezę ma też górnictwo ołowiu na pograniczu śląsko-małopolskim, co potwierdzają zarówno przekazy pisane, jak i pozyskane w ostatnich latach źródła archeologiczne. Intensyfikacja działalności górniczej i hutniczej w XIII wieku wiązała się ze wzrostem gospodarczego znaczenia strefy sudecko-karpackiej. Jej przyczyny są złożone; identyfikowanie z prostym przejęciem wzorów zewnętrznych stanowiłoby uproszczenie problemu. Głównie było to raczej narastające zapotrzebowanie na metale nieżelazne, wynikające z przyspieszonego rozwoju gospodarczego regionu. W tym widzimy przyczynę powstania kopalni złota i srebra na Przedgórzu Sudeckim i w Sudetach. Działalności górniczej towarzyszyły nowe zaplecze wiejskie i miasta lokacyjne, a całość kontrolowana była z nowo powstających zamków. Zastosowane techniki górnicze nie odbiegały od znanych w XII wieku w Szwarcwaldzie, Harzu i Saksonii.

Rzemiosło. Przyspieszenie rozwoju gospodarczego i wzrostu produkcji było jedną z charakterystycznych cech późnego średniowiecza Europy Środkowowschodniej. Stało się to możliwe między innymi dzięki zastosowaniu na szeroką skalę narzędzi i technik umożliwiających wielokrotne uzyskiwanie niemal identycznego przedmiotu, ornamentu itd. Rozszerzeniu uległo spectrum surowców produkcyjnych. Wyjątkowo dobrze mamy dziś udokumentowaną działalność miejscowego garncarstwa artystycznego. Niektóre garncarnie wytwarzały, oprócz ceramiki codziennego użytku, także wyroby, które określić można jako artystyczne, jak kafle czy figurki o znaczeniu religijnym bądź ludycznym. Drobną plastykę figuralną wykonywano także z metalu, głównie z cyny. W późnym średniowieczu i wczesnej nowożytności naśladowano także formy i ornament wyrobów znanych wcześniej na Zachodzie, zwłaszcza naczyń, zmieniając jednak surowiec. Nierzadko ornament i forma egzemplarzy glinianych nawiązuje do wyrobów szklanych.

W kolekcjach muzealnych zachowało się wiele zabytków związanych z bogatą działalnością cechową. Interesujące w tym kontekście są znaki wytwórców, bite puncą na wyrobach.

Handel. Nowością było pojawienie się kredytu i zjawisk z nim związanych, co jednak wymyka się badaniom archeologa. Lepszą sytuację mamy w przypadku zastawów, do których zaliczamy trzy depozyty: ze Środy Śląskiej, Opola i Szczecina. Głównym miejscem handlu stał się centralny plac targowy, a w większych ośrodkach także place pomocnicze, o wąskiej specjalizacji. Na targu, określanym jako „rynek”, obok budynków związanych z funkcjonowaniem władzy (ratusz, pręgierz) pojawiły się urządzenia targowe, jak sukiennice, wagi miejskie, mennice, topnie metali i kramy. Zaznacza się tu wyraźny związek z prawem, co manifestuje się na rynku między innymi figurą Rolanda, kapeluszem, rękawicami itd. W ratuszu bądź w budynku wagi umieszczano wzorce miar i wag. Zmienił się także charakter wag i odważników. Wykonane były ze stopów miedzi, a obok dawnej tradycji znakowania związanego z systemem wagowo-pieniężnym pojawiły się znaki własnościowo-gwarancyjne: państwowe – królewskie, książęce, miejskie. Nadal dominowały znane wcześniej składane wagi szalkowe. Sporadycznie na szalkach umieszczano odcisk monety lub wizerunek św. Jerzego. Szalki wag do odważania monet stały się mniejsze i płaskie, w kształcie trójkąta i koła. Zupełną nowością natomiast były drewniane lub rzadziej metalowe egzemplarze do szybkiego ustalenia czy moneta ma właściwą wagę. W późnym średniowieczu podstawową jednostką wagi była grzywna (marka), której masa w różnych krajach była wprawdzie różna, ale wszystkie wywodziły się z grzywny kolońskiej o wadze około 233 g. Ta jednostka dzieliła się na 4 wiardunki, 8 uncji i 16 łutów oraz 24 skojce. Stopa nominalna wynosiła 240 i, jak zawsze w dziejach pieniądza, często była znacznie wyższa od stopy realnej. Na terenie Królestwa Polskiego i na Śląsku ustaliła się grzywna o wadze około 197 g, która określana jest jako polska, krakowska bądź wrocławska. Tam, gdzie dominowały brakteaty, pojawiły się specjalne metalowe pojemniki (Brakteatendose) do ich przechowywania. W XIV wieku na Śląsku zaczęto bić także monetę złotą. W związku z rozwiniętym handlem suknem pojawiły się ołowiane plomby oraz plombownice. Z kolei śladem ożywionego handlu bydłem są piętna do wypalania znaków (ryc. 14b).

Sprzęt kuchenny i kultura stołu. W późnym średniowieczu zastawa stołowa uległa wyraźnemu urozmaiceniu; bogatszy był nie tylko zestaw form, ale także surowca. Obok dominujących wcześniej wyrobów glinianych i drewnianych pojawiły się także naczynia szklane i cynowe. Nadal podstawowymi sztućcami były łyżka i nóż, niekiedy występowały także bogato zdobione noże do serwowania potraw. Nie malała popularność drewnianych naczyń klepkowych, ale coraz częstsze są wyroby toczone. Różnorodnością charakteryzowały się szklane, na ogół traktowane jako wyrób czeski.

Odznaki (badges). Przy ograniczonej znajomości pisma ważny środek komunikacji społecznej stanowił obraz, który można było łatwo i wielokrotnie powielać. Świadectwem tego są cynowe znaki ze szpilką do wpinania, uszkami do przyszycia bądź trzpieniami, które po wpięciu zaginano. Przedstawienia na znakach odzwierciedlają całokształt życia średniowiecznego zarówno w sferze profanum, jak i sacrum. Problemem jest prawidłowe określenie symboliki i funkcji tych zabytków.

Scholaryzacja. W późnym średniowieczu znacznie zwiększyła się liczba ludzi potrafiących czytać i pisać. Znajomość pisma i zasad rachunkowości niezbędna była do prowadzenia operacji finansowych. Materialną pozostałością tych nowości są nie tylko budynki szkolne, ale także na przykład tabliczki woskowe z zadaniami szkolnymi czy rachunkami kupieckimi oraz skórzane, na ogół bogato zdobione futerały do ich przechowywania, a także stilusy i kałamarze. Pisanie lub czytanie w złym oświetleniu powodowało pogarszanie się wzroku, zaczęto więc wytwarzać okulary korekcyjne.

Kultura dworska. Pojawienie się rycerstwa to nie tylko obronne siedziby czy uzbrojenie, ale także kształtowanie się swoistej kultury dworskiej (rycerskiej). Jej fenomenem jest zjawisko określane jako miłość dworna, a materialne ślady dotarcia tej idei na ziemie polskie są coraz liczniejsze. Należą do nich amulety, wianki/diademy oraz dary z symbolami wierności i miłości.

Pobożność. Najczęściej znajdowanym materialnym śladem pobożności mieszczan są kościane odpady po produkcji różańców. Do dewocjonaliów zaliczyć trzeba rzadko spotykane krzyżyki i figurki świętych, dzbanuszki typu Hansekanne z plakietkami dewocyjnymi i plakietki pielgrzymie.

Higiena i kosmetyka. W późnym średniowieczu nie obserwujemy rewolucyjnych zmian w formie przyborów toaletowych. Częstsze są grzebienie dwustronne i na ogół nieco krótsze niż okazy z wczesnego średniowiecza. Metalowe lavabo rzadko wastępowało w domach mieszczańskich, wykonywano je także z gliny. Nowością były lustra.

Ozdoby i akcesoria stroju. Ubiór. Główną ozdobą słowiańskich kobiet we wczesnym średniowieczu były kabłączki skroniowe, które w XIII wieku stopniowo wyszły z użycia. Wczesnośredniowieczne pierścionki, wykonywane z różnych surowców, odznaczały się prostotą. W późnym średniowieczu zmienił się asortyment ozdób. Pojawiły się szpile do włosów, ozdoby szyi, a pierścionki charakteryzowały się znaczną różnorodnością form. Odróżnienie ozdób od akcesoriów stroju nie zawsze jest możliwe. Rozbudowaniu uległy okucia pasa.

Z elementów ubioru dobrze rozpoznane jest obuwie. W coraz bogatszym asortymencie zwracają uwagę patynki. To pierwotnie wierzchnie obuwie ochronne z czasem przekształcilo się w wyrafinowany, bogato zdobiony sandał damski.


Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


AHP Archaeologia Historica Polona, Toruń.

Wr.Ant. Wratislavia Antiqua, Wrocław.

Archaeology of landscape 1999 Archaeology of landscape. Contemporary perspectives, red. W. Ashmore, A. Knapp, Oxford.

Aston M. 1985 The landscape. Landscape archaeology and local history, London.

Bartlett R. 1993 The making of Europe: conquest, colonization and cultural change, 950–1350, London.

Bartlett R. 2003 Tworzenie Europy. Podbój, kolonizacja i przemiany kulturowe 950–1350, Poznań.

Biermann F. 2010 Archäologische Studien zum Dorf der Ostsiedlungszeit. Die Wüstungen Miltendorf und Damsdorf in Brandenburg und das ländliche Siedlungswesen des 12. bis 15. Jahrhunderts in Ostmitteleuropa, Wünsdorf.

Biszkont J. 2005 Późnośredniowieczne szklarstwo na Śląsku, Wr.Ant. 7, Wrocław.

Bodnar R., Rozmus D., Szmoniewski B. 2007 Wczesnośredniowieczne odważniki i ciężarki ołowiane z Dąbrowy Górniczej-Łośnia, Dąbrowa Górnicza–Kraków.

Boguszewicz A. 2010 Corona Silesiae. Zamki Piastów fuerstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław.

Boockmann H. 1987 Die Stadt im späten Mittelalter, München.

Borkowski T. 2004 Produkcja figurek glinianych w późnośredniowiecznym Wrocławiu, [w:] Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wr.Ant. 6, red. J. Piekalski, K. Wachowski, Wrocław, s. 207–244.

Buśko C. 1992 Średniowieczne piece typu hypocaustum na Śląsku, AHP, t. 1, s. 149–181.

Buśko C. 1999 Die Burg Laehn im 12.–17. Jahrhundert, Questiones Medii Aevi Novae, t. 3, s. 273–258.

Buśko C. 2002 Archeolog w kuchni, [w:] Civitas & Villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, Wrocław–Praha, s. 309–315.

Buśko C., Dereń M., Garbacz-Klempka A. 2009 Konfekcjonowanie ołowiu i miedzi w krakowskiej Wielkiej Wadze, AHP, t. 18, s. 7–20.

Cetera A., Okoński J. 1993 Nowe materiały archeologiczne z Bochni, Rocznik Bocheński, t.1, s. 27–61.

Ceynowa B. 2009 Obuwie ochronne znalezione w Gdańsku – problematyka i metody badawcze, [w:] In gremio – in praxi. Studia nad średniowiecznym skórnictwem, red. A. B. Kowalska, B. Wywrot-Wyszkowska, Szczecin, s. 95–112.

Chorowska M. 2003 Rezydencje średniowieczne na Śląsku. Zamki, pałace, wieże mieszkalne, Wrocław.

Chorowska M. 2008 Zwischen palatium und castrum. Eine Stellungnahme zum Beginn der Burgen in Schlesien im 12.–13. Jahrhundert, Quaestiones Medii Aevi Novae, t. 13: Palatium, castle, residence, s. 63–88.

Chorowska M., Dudziak T., Jaworski K., Kwaśniewski A. 0000 Zamki i dwory obronne w Sudetach, t. 2: Księstwo Jaworskie, Wrocław.

Die mittelalterliche 2010 Die mittelalterliche jüdische Kultur in Erfurt, t. 1: Der Schatzfund. Archäologie – Kunstgeschichte – Siedlungsgeschichte, red. E. Speitel, Weimar.

Drążkowska A. 2008 Odzież grobowa w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku, Toruń.

Drążkowska A. 2011 Historia obuwia na ziemiach polskich od XI do końca XVIII wieku, Toruń.

Dworaczyk M., Kowalska A. B. 2003 Rejon zabudowy, [w:] Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wschodnia część suburbium, red. W. Łosiński, Szczecin, s. 32–212.

Dymek K. 1995 Średniowieczne i renesansowe kafle śląskie, Wrocław.

Fokt K. 2012 Późnośredniowieczne osadnictwo wiejskie na Dolnym Śląsku w świetle badań archeologicznych, Kraków.

Fokt K., Piekalski J. 2011 Current problems of research on production, processing, storage and distribution of food in the medieval rural environment in Lower Silesia, [w:] Food in the medieval rural environment. Processing, storage, distribution of food, red. J. Klápště, P. Sommer, Ruralia 8, Turnhout, s. 409–420.

Frankowska-Makała M. 2004 Srebrne ozdoby ze skarbu z Podzamcza w Szczecinie, [w:] Biblioteka Archeologii Środkowego Nadodrza, z. 2, Zielona Góra, s. 317–331.

Gawlas S. 2003 Znaczenie kolonizacji niemieckiej dla rozwoju gospodarczego Śląska, [w:] Korzenie środkowoeuropejskiej i górnośląskiej kultury gospodarczej, red. A. Barciak, Katowice, s. 22–46.

Gawlas S. 2006 Komercjalizacja jako mechanizm europeizacji peryferii na przykładzie Polski, [w:] Ziemie polskie wobec Zachodu. Studia nad rozwojem średniowiecznej Europy, red. R. Czaja i in., Warszawa, s. 25–94.

Gawlas S. 2006 Wrocławskie spisy długów i mienia żydowskiego z 1453 roku. Studium z historii kredytu i kultury materialnej, Wrocław.

Goš V. 2007 Loštice. Město středověkých hrnčiřů, Opava.

Grupa M. 2012 Wełniane tekstylia pospólstwa i plebsu gdańskiego (XIV–XVII w.) i ich konserwacja, Toruń.

Guerquin B. 1974 Zamki w Polsce, Warszawa.

Hasse M. 1979 Neues Hausgerät, neue Häuser, neue Kleider – eine Betrachtung der städtischen Kultur im 13. und 14. Jahrhundert sowie ein Katalog der metallenen Hausgeräte, Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters, t. 7, s. 7–83.

Higounet C. 1990 Die deutsche Ostsiedlung im Mittelalter, München.

Hoskins W. G. 1969 The making of the english landscape, London.

In gremio 2009 In gremio – in praxi. Studia nad średniowiecznym skórnictwem, red. A. B. Kowalska, B. Wywrot-Wyszkowska, Szczecin.

Jankuhn H. 1977 Einführung in die Siedlungsarchäologie, Berlin–New York

Jankuhn H. 1983 Wprowadzenie do archeologii osadnictwa, Warszawa 1983.

Jaworski K. 2002 Pracownie rogownicze [w:] Rynek wrocławski w świetle badań archeologicznych. Cz. II, Wr.Ant. 5, red. J. Piekalski, Wrocław, s. 213–234.

Jodłowski A. 1988 Początki eksploatacji soli na terenie żup krakowskich do połowy XIII wieku, [w:] A. Jodłowski i in., Dzieje żup krakowskich, Wieliczka, s. 71–101.

Kajzer L. 1993 Zamki i społeczeństwo. Przemiany architektury i budownictwa obronnego w Polsce w X–XVIII wieku, Łódź.

Klápště J. 2005 Proměna v českých zemí ve středověku, Praha.

Klejnoty 1996 Klejnoty monarsze. Skarb ze Środy Śląskiej, red. J. Pietrusiński, J. Witkowski, Wrocław.

Krabath S. 2001 Die hoch- und spätmittelalterlichen Buntmetallfunde nördlich der Alpen. Eine archäologisch-kunsthistorische Untersuchung zu ihrer Herstellungstechnik, funktionalen und zeitlichen Bestimmung, t. 1–2, Internationale Archäologie 63, Rahden/Westf.

Kolegia 2007 Kolegia uniwersyteckie środkowej Europy (Katalog wystawy), Kraków.

Kubiak S. 1998 Znaleziska monet z lat 1146–1500 z terenu Polski. Inwentarz, Poznań.

Kuhn W. 1973 Vergleichende Untersuchungen zur mittelalterlichen Ostsiedlung, Köln/Wien.

Łosiński W. 2008 Pomorze Zachodnie we wczesnym średniowieczu. Studia archeologiczne, Poznań.

Maisel W. 1982 Archeologia prawna Polski, Warszawa–Poznań.

Małachowicz E. 1993 Wrocławski zamek książęcy i kolegiata św. Krzyża na Ostrowie, Wrocław.

Marciniak-Kajzer A. 2011 Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny, Łódź.

Masner K. 1904 Ein Schmuckfund aus dem Mittelalter, Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift, Neue Folge, t. 3, s. 72–83.

Molenda D. 2001 Polski ołów na rynkach Europy Środkowej w XIII–XVII w., Warszawa.

Moździoch S. 1995 Zur Genese der Lokationsstädte in Polen in stadtgeschichtlicher Sicht, [w:] Burg – Burgstadt – Stadt. Zur Genese mittelalterlicher Nichtagrarischer Zentren in Ostmitteleuropa, red. H.-J. Brachmann, Berlin, s. 149–160.

Moździoch S. 1996 Das mittelalterliche Dorf in Polen im Lichte der archäologischen Forschung, [w:] Ruralia 1, Praha, s. 282–295.

Müller U. 2006 Zwischen Gebrauch und Bedeutung. Studien zur Funktion von Sachkultur am Beispiel mittelalterlichen Handwaschgeschirs (5/6 bis 15/16 Jahrhundert), Bonn.

Nawrolska G. 1997 Średniowieczne tabliczki woskowe ze Starego Miasta Elbląga, [w:] Archaeologia Elbingensis, t. 2, red. G. Nawrolska, J. Tandecki, Elbląg, s. 131–143.

Nawrolska G. 2002 Znaleziska hiszpańskiej ceramiki w średniowiecznym Elblągu, [w:] Civitas & Villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, Wrocław–Praha, s. 271–276.

Nocuń P. 2004 Zabytki jurysdykcji karnej w późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym Wrocławiu w ujęciu archeologii historycznej [w:] Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wr.Ant. 6, red. J. Piekalski, K. Wachowski, Wrocław, s. 25–40.

Ornamenta 2000 Ornamenta Silesiae. Tysiąc lat rzemiosła artystycznego na Śląsku, red. M. Starzewska, Wrocław.

Paner A., Paner H. 1998 Gdańszczanie na pielgrzymkowych szlakach w XIV i XV wieku, [w:] Gdańsk średniowieczny w świetle najnowszych badań archeologicznych i historycznych, red. H. Paner, Gdańsk, s. 167–183.

Paszkiewicz B. 1998 Mennictwo śląskie wobec „Rewolucji handlowej” XIII wieku, [w:] „Rewolucja”, s. 35–57.

Paszkiewicz B. 2000 Pieniądz górnośląski w średniowieczu, Lublin.

Peregrinationes 1995 Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze średniowiecznej Europy, red. H. Manikowska, Warszawa.

Piekalski J., Wachowski K. 2009 Standard i luksus w średniowiecznym Wrocławiu. Możliwości identyfikacji, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, t. 51, s. 77–95.

Piotrowicz J. 1994 Górnictwo solne w Małopolsce w czasach księżnej Kingi – jego legenda i rzeczywiste początki, Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce, t. 18, s. 9–26.

Piskorski J. 1990/1991 Kolonizacja wiejska Pomorza Zachodniego w XIII i w początkach XIV wieku na tle procesów osadniczych w średniowiecznej Europie, Poznań.

Polak Z. 1996 Zabytki metalowe, [w:] Archeologia średniowiecznego Kołobrzegu, t. 1, red. M. Rębkowski, Kołobrzeg, s. 231–241.

Ptaśnik J. 1914 Studya nad patrycjatem krakowskim wieków średnich, cz. II: dodatek: Materyały do mieszczańskiego domu wieku XV, Rocznik Krakowski, t. 16, s. 50–71.

Rewolucja 1998 „Rewolucja XIII wieku”, red. K. Wachowski, Kultura średniowiecznego Śląska i Czech 3, Wrocław.

Rębkowski M. 2004 Pielgrzymki mieszkańców średniowiecznych miast południowego wybrzeża Bałtyku w świetle znalezisk znaków pątniczych. Wstęp do badań, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 52, nr 2, s. 153–188.

Rogaczewska A. 2004 O początkach hutnictwa metali nieżelaznych na terenie Strzemieszyc Wielkich, [w:] Archeologiczne i historyczne ślady hutnictwa i górnictwa na terenie Dąbrowy Górniczej, red. D. Rozmus, Kraków, s. 69–80.

Rozmus D., Bodnar R. 2004 Wczesnośredniowieczne ślady hutnictwa w Dąbrowie Górniczej-Łośniu oraz na obszarach pogranicznych, [w:] Archeologiczne i historyczne ślady hutnictwa i górnictwa na terenie Dąbrowy Górniczej, red. D. Rozmus, Kraków, s. 9–60.

Rozpędowski J. 1978 Gród a zamek w Polsce – problem genezy i typologii, Prace Naukowe Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, t. 12, s. 91–96.

Sachs R. 1982 Schlesische Lederkleinkunst des Spätmittelalters, Jahrbuch des schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität, t. 23, s. 147–169.

Schultz A. 1871 Exzerpte aus Breslauer Stadtbüchern, bezüglich der Privatalterthümer, Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit, Neue Folge, t. 18, nr 1–5, szp. 12–16, 44–47, 75–80, 100–104.

Spencer B. 2010 Pilgrim souvenirs and secular badges, Medieval Finds form Excavations in London 7, London.

Spencer-Wood S., Baugher S. 2010 Introduction to the historical archaeology of powered cultural landscapes, International Journal of Historical Archaeology, t. 14, s. 463–474.

Standley E. 2001 Ladies hunting: a Late Medieval decorated mirror case from Shapwick, Somerset, The Antiquaries Journal, t. 88, s. 198–206.

Stephan H.-G. 2004 Badania nad ceramiką „grupy Falkego”. Bogato zdobiona gotycka ka-mionka łużycka i jej środowisko archeologiczno-historyczne, [w:] Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, Wr.Ant. 6, red. K. Wachowski, Wrocław, s. 293–329.

Stephan H.-G., Gaimster D. 2002 Die „Falke-Gruppe”. Das reich verzierte lausitzer Steinzeug der Gotik und sein archäologisch-historische Umfeld, Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters, t. 30, s, 107–163.

Steuer H. 1997 Waagen und Gewichte aus dem mittelalterlichen Schleswig. Funde des 11. bis 13. Jahrhunderts aus Europa als Quellen zur Handel und Währungsgeschichte, Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters, t. 10, Köln.

Stolarczyk T. 2011 Der Buntmetallbergbau in Niederschlesien vom 13. bis zum Anfang des 17. Jahrhunderts, [w:] Aufbruch unter Tage. Stand und Aufgaben der montanarchäologischen Forschung in Sachsen, red. R. Smolnik, Dresden, s. 200–214.

Stoob H. 1961 Die Ausbreitung der abendländischen Stadt im östlichen Mitteleuropa, Zeitschrift für Ostforschung, t. 10, nr 1, s. 25–48.

Sztuka polska 1971 Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa.

Tarasiński A., Nocuń P. 2004 Badania archeologiczno-architektoniczne zamku w Chudowie, województwo śląskie [w:] Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2001–2002, red. E. Tomczak, Katowice, s. 245–250.

Tondera M. 1966 Średniowieczne zabytki archeologiczne odkryte w Nysie, Opolski Rocznik Muzealny, t. 2, s. 151–157.

Turakiewicz R. 2010 Ratownicze badania na Starym Mieście w Raciborzu, województwo śląskie, [w:] Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2007–2008, red. E. Tomczak, Katowice, s. 142–156.

Turska K. 1987 Ubiór dworski w Polsce w dobie pierwszych Jagiellonów, Wrocław.

Wachowski K. 1997 Nyska i wrocławska działalność mistrza Henslinusa de Nissa w 1. połowie XIV w., [w:] Archeologia i starożytnicy. Studia dedykowane Profesorowi Andrzejowi Abramowiczowi w 70. rocznicę urodzin, red. M. Głosek, Łódź, s. 299–303.

Wachowski K. 2002 System wagowo-pieniężny i obrachunkowy na Dolnym Śląsku po reformie Henryka III Białego, Wiadomości Numizmatyczne, t. 46, s. 59–65.

Wachowski K. 2005a Średniowieczne pielgrzymki mieszkańców Śląska, Archeologia Polski, t. 50, s. 103–128.

Wachowski K. 2005b Henryk IV Prawy – Homo oeconomicus czy homo ludens?, [w:] Śląsk w czasach Henryka IV Prawego, Wr.Ant. 8, red. K. Wachowski, Wrocław, s. 71–83.

Wachowski K. 2010 Kultura materialna publicznej przestrzeni miasta w świetle zabytków ruchomych, [w:] Ulice średniowiecznego Wrocławia, Wr.Ant. 11, red. J. Piekalski, K. Wachowski, Wrocław, s. 159–407.

Wachowski K. 2011 Blisko i daleko od morza. Kultura materialna miast hanzeatyckich, [w:] Polska w średniowieczu. Przemiany strukturalne, red. M. Adamczewski, Warszawa, s. 125–159.

Wachowski K., Ciasnocha T. 2007 Zamek w Lędyczku odnaleziony, AHP, t. 17, s. 273–276.

Wachowski K., Jaroch E. 2009 Artystyczne wyroby skórzane w późnym średniowieczu. Problem wytwórczości w Europie Środkowo-Wschodniej, AHP, t. 18, s. 97–119.

Wachowski K., Kamińska H. 1993 Średniowieczne przybory kupieckie z Trzebnicy. Przyczynek do dziejów wymiany w Europie XIII w., Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 41, nr 1, s. 71–83.

Wachowski K., Witkowski J. 2003 Wrocław wobec Hanzy, Archeologia Polski, t. 48, z. 1–2, s. 201–221.

Wachowski K., Wróbel M. 2002 Śląskie pojemniki na brakteaty na tle porównawczym, Archeologia Polski, t. 47, z. 1–2, s. 345–354.

Walenta K. 2002 Badania wykopaliskowe przy ul. Szewskiej-Podmurnej w Chojnicach, [w:] Chojnice i Pomorze Wschodnie w średniowieczu. Materiały z sesji archeologicznej zorganizowanej 6 III 1998, red. H. Rząska, K. Walenta, Chojnice, s. 35–64.

Witkowski J. 2010 Książę i dama na turnieju. Przejawy obyczajowości turniejowej w sztuce śląskiego średniowiecza, Quart, nr 1(15), s. 3–17.

Witkowski S. 2009 Górnictwo srebra i ołowiu w świetle Bulli Gnieźnieńskiej z 1136 roku. Lokalizacja osady Zversov, [w:] Gospodarka nad Przemszą i Brynicą od pradziejów do początków XX wieku w świetle badań interdyscyplinarnych, red. D. Rozmus, S. Witkowski, Dąbrowa Górnicza–Olkusz–Sosnowiec, s. 150–162.

Wodziński M. 1996 Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIII–XVIII wieku, Wrocław.

Zientara B. 2006 Henryk Brodaty i jego czasy, wyd. 2, Warszawa.

Zabytki 2002 Zabytki cechów śląskich, red. M. Korżel-Kraśna, Wrocław.

Żabiński Z. 1981 Systemy pieniężne na ziemiach polskich, Wrocław.

Žalnierius A. 2009 Zespół woskobojni z Kowna z 1. połowy XVI wieku, AHP, t. 18, s. 169–182.






Partnerzy platformy czasopism