Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP Czasopismo Uniwersyteckiego Centrum Archeologii Średniowiecza i Nowożytności przy UMK pl-PL also@umk.pl (Alina Sosnowska) greg@umk.pl (Grzegorz Kopcewicz) Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 OJS 3.3.0.8 http://blogs.law.harvard.edu/tech/rss 60 Strony redakcyjne https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/32402 Łukasz A. Czyżewski Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/32402 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Early Medieval hillforts and the possibilities of their investigation by geophysical methods https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.001 <p>This contribution deals with research into early medieval hillforts by means of geophysical methods. Comparison of archaeological sources and results of geophysical measurements was used for the analysis of some previous and more recent results, while future possibilities of research are outlined as well. In geographical terms, the article focuses on the north regions of the Central Danubian Basin, particularly Moravia and western Slovakia. The research is aimed at integral sections of Great Moravia that was forming in this territory in the 9th century, whereas the majority of local hillforts are connected with its existence. Archaeology of the neighbouring regions in the period of the early Middle Ages is in many respects similar to that of the Central Danubian Basin, and the general outcomes can thus be extended to the whole of Central Europe.</p> Peter Milo Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.001 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Geofizyka w służbie archeologii: badania późno średniowiecznego fortalicjum Ciołków w Żelechowie https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.002 <p>W artykule zaprezentowano wyniki nieinwazyjnych badań archeologicznych prowadzonych na terenie siedziby rodowej Ciołków w Żelechowie (pow. garwoliński), w latach 2016–2018. Obiekt nieznany dotąd badaczom, wykryty został w wyniku<br />analizy danych ALS. Z zastosowanych na tym stanowisku trzech metod pomiarów geofizycznych w artykule zaprezentowano głównie rezultaty badań wykonanych metodą<br />geordarową, które uszczegóławiają wcześniejsze badania przeprowadzone przy użyciu metody magnetycznej (gradientometrem transduktorowym) oraz elektrooporowej<br />(dwupoziomowe profilowania układem twin-probe). Przedstawiono również wstępne wyniki prac wykopaliskowych z lat 2017–2018, realizowanych w celu weryfikacji hipotez<br />postawionych na podstawie wyników badań geofizycznych. Rezultaty te potwierdziły hipotezę o istnieniu założenia mieszkalno-obronnego w dwóch fazach oraz pozwoliły<br />na określenie ich chronologii.</p> Wojciech Bis, Tomasz Herbich, Robert Ryndzewicz Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.002 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Historyczny krajobraz kulturowy subregionu zachodnich Sudetów. Uwagi o metodzie badań https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.003 <p>Artykuł prezentuje wyniki badań prowadzonych w rejonie zachodnich Sudetów (głównie Góry Izerskie) przez interdyscyplinarny zespół. Kilkuletnie prace skupiały się na rozpoznaniu krajobrazu kulturowego tego regionu od okresu średniowiecza do czasów nowożytnych. Szeroko zakrojone ramy projektu obejmowały analizę licznych struktur antropogenicznych identyfikowanych na mapach archiwalnych z różnych okresów (od XVIII do XX wieku) i danych lidarowych oraz ich weryfikację terenową. W wybranych lokalizacjach prowadzone były prace wykopaliskowe lub przy użyciu<br />metod nieinwazyjnych. Zadokumentowano i zweryfikowano wiele śladów związanych z dawnym górnictwem, szklarstwem, zanikłym osadnictwem. Autorzy przedstawili korzyści i wady wynikające z podjętych analiz.</p> Paweł Duma, Mirosław Furmanek, Agnieszka Latocha, Anna Łuczak, Jerzy Piekalski Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.003 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Pierwotna lokacja Torunia w świetle badań nieinwazyjnych i analiz GIS https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.004 <p>W artykule przedstawiono najnowsze wyniki poszukiwań miejsca pierwszej lokacji Torunia, zrealizowanych w latach 2017–2018 przez interdyscyplinarny zespół badawczy. Badania nieinwazyjne obejmujące prospekcje: lotniczą, powierzchniową, geofizyczną i rozpoznanie geologiczne metodą wierceń, poprzedziła kwerenda i analiza źródeł pisanych i kartograficznych oraz współczesnych cyfrowych zobrazowań<br />kartograficznych i teledetekcyjnych. Wskazała ona jednoznacznie na rejon poszukiwań na północ od wejścia do toruńskiego portu drzewnego. W wyniku systematycznej prospekcji lotniczej znamion wegetacyjnych stwierdzono w tym rejonie rozległą strukturę o charakterze antropogenicznym. Badania geomagnetyczne ujawniły występowanie tu anomalii charakterystycznych dla działalności człowieka, których materialny charakter rozpoznano geologicznie. Wykryte anomalie magnetyczne zostały zinterpretowane między innymi jako pozostałości fos, bramy i budynków, wyznaczających teren pierwszej lokacji Torunia. Dotychczasowe wyniki badań mają charakter wstępny i dają istotny asumpt do ich kontynuacji zarówno w postaci badań nieinwazyjnych, jak i klasycznych badań archeologicznych.</p> Piotr Wroniecki, Paweł Molewski, Romualda Uziembło Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.004 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Poszukiwania krzyżackiego Starogrodu i Chełmna. Wyniki badań nieinwazyjnych i archeologicznych najstarszej lokacji Chełmna i pierwszej krzyżackiej warowni w Starogrodzie https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.005 <p>W artykule zaprezentowano wstępne wyniki badań nieinwazyjnych i archeologicznych najstarszej warowni krzyżackiej w Starogrodzie i pierwszej lokacji miasta Chełmna. Nie tylko potwierdziły one wzmianki historyczne znajdujące się<br />w XIV-wiecznej kronice krzyżackiej Piotra z Dusburga, ale również pozwoliły po raz pierwszy, po kilkuset latach, odtworzyć historię jednego z najstarszych miast lokowanych<br />na prawie chełmińskim, założonym przez Krzyżaków na początku XIII wieku w Polsce. </p> Marcin Wiewióra Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.005 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Metody nieinwazyjne w poznaniu przeszłości średniowiecznego kompleksu osadniczego w Starym Rypinie (Starorypin Prywatny, woj. kujawsko-pomorskie) https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.006 <p>Interdyscyplinarne badania średniowiecznego kompleksu osadniczego w Starym Rypinie (Starorypin Prywatny, woj. kujawsko-pomorskie), także z wykorzystaniem metod tzw. nieinwazyjnych, przyczyniły się do lepszego rozpoznania przeszłości tego ważnego miejsca centralnego na ziemi dobrzyńskiej. Prospekcja wykonana wspomnianymi metodami stanowiła w tym przypadku dobre uzupełnienie prac wykopaliskowych, a także pozwoliła określić zasięg stanowisk, co sprzyja konstruowaniu przyszłych celów badawczych, a także ochronie tych miejsc.</p> Miron Bogacki, Jadwiga Lewandowska, Wiesław Małkowski Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.006 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Wczesnośredniowieczny most w Nowym Dworku na jeziorze Paklicko Wielkie w świetle badań archeologicznych i geofizycznych https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.007 <p>W artykule przedstawione zostały nieinwazyjne metody dokumentacji wczesnośredniowiecznej przeprawy mostowej w Nowym Dworku (woj. lubuskie), prowadzącej do sztucznie uformowanej wyspy, która zapewne stanowiła jeden z centralnych punktów mikroregionu osadniczego nad jeziorem Paklicko Wielkie. Porównano w nim możliwości wynikające z zastosowania dwóch rodzajów sonarów oraz klasycznej podwodnej dokumentacji rysunkowej. Obie metody wykazują pewne wady, ale pozwalają na stosunkowo dokładne zarejestrowanie struktur zalegających w obrębie namuliska dennego i powinno się je stosować w sposób komplementarny.</p> Ryszard Kaźmierczak Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.007 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 „Wyspa Kozłów” – domniemane miejsce kultu na Jeziorze Wielkim w Gorzycku Starym, gm. Międzychód (stanowisko 4) https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.008 <p>W artykule przedstawiono wyniki badań inwazyjnych (archeologicznych) i nieinwazyjnych przeprowadzonych na stanowisku 4 w Gorzycku Starym w 2016 roku. W latach 60. XIX wieku natrafiono tam na drewniane elementy będące reliktami domniemanej osady nawodnej, wzniesionej wokół wyspy. Analogii do pozostałości drewnianych konstrukcji w sąsiedztwie wyspy można doszukiwać się w crannogach – sztucznych wyspach użytkowanych w średniowieczu zwłaszcza na terenie Irlandii i Szkocji.</p> Marcin Weinkauf Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.008 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Badania georadarowe w bazylice św. Franciszka z Asyżu w Krakowie i ich weryfikacja archeologiczna https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.009 <p>W artykule zaprezentowano przebieg nieinwazyjnego rozpoznania geofizycznego posadzek kościoła pw. św. Franciszka i krużganków klasztoru oo. Franciszkanów<br />w Krakowie, które poprzedziło eksplorację archeologiczną krypt grobowych. Opisano podstawowe cechy zastosowanej metody georadarowej, ogólną charakterystykę sprzętu oraz sposób pozyskiwania, obróbki i interpretacji danych, jak również dokonano porównania wyników badań nieinwazyjnych z informacjami pozyskanymi podczas badań archeologiczno-architektonicznych.</p> Monika Łyczak Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.009 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Archeologia architektury Wrocławia. Metody nieinwazyjne w badaniach nad warsztatem budowlanym przełomu średniowiecza i nowożytności https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.010 <p>W pracy podjęto próbę prezentacji wrocławskiego warsztatu budowlanego w drugiej połowie XV–początku XVII wieku, widzianego przez pryzmat analiz stratygraficznych oraz studiów nad techniką i technologią budowy w aspekcie chronologicznym, zweryfikowanych badaniami laboratoryjnymi. Zarysowano również europejską genezę strzech budowlanych działających wówczas w stolicy Śląska. </p> Roland Mruczek Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.010 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Analizy laboratoryjne zapraw budowlanych jako źródło w badaniach historyczno-architektonicznych początków zamku we Wleniu (XII–XIII wieku) https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.011 <p>Zamek we Wleniu od ponad 30 lat jest poligonem różnego rodzaju badań, głównie archeologicznych i architektonicznych. Jego fenomen polega na tym, że była to jedna z najstarszych warowni w tej części Europy i można na jej przykładzie prześledzić etapy transformacji grodu w zamek. Od momentu wysadzenia warowni przez Szwedów w czasie wojny trzydziestoletniej, w 1646 roku, obiekt pozostawał w stanie ruiny. Wiosną 2006 roku zawalił się południowo-zachodni odcinek murów obwodowych, przystąpiono wówczas do ratowniczych prac budowlano-konserwatorskich, w rezultacie których odsłonięto nowe relikty archeologiczne, w tym najstarsze partie muru obwodowego oraz pobrano próby zapraw murarskich do badań laboratoryjnych: radiowęglowych, petrograficznych i mineralogicznych. Prace te przyniosły nadspodziewanie dobre wyniki w kwestiach poznawczych i metodologicznych. Okazało się, że obecność reprezentacyjnej siedziby książęcej we Wleniu można datować na trzecią ćwierć XII wieku, co przesuwa początki zamków w Polsce na drugą połowę tego stulecia. Ponadto potwierdzono przydatność analiz petrograficznych zapraw murarskich do badań historycznych oraz wskazano korzyści i ograniczenia tej metody</p> Małgorzata Chorowska, Wojciech Bartz Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.011 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Średniowieczne wyroby o barwie srebrzystej z placu Nowy Targ we Wrocławiu. Eutektyczny stop cyny i ołowiu https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.012 <p>W artykule przedstawiono studia archeometryczne nad średniowiecznymi zabytkami metalowymi o srebrzystym kolorze powierzchni, wykonanymi z innych niż srebro surowców. Najczęściej za tą barwę odpowiadają metale nieżelazne, na czele z cyną, ołowiem i ich stopami, które w średniowieczu dość często zastępowały srebro. Wśród nich jest stop eutektyczny, szczególnie godny odnotowania, który charakteryzuje się zawartością cyny na poziomie 62% (przy 38% udziale ołowiu) i możliwie najniższą temperaturą topnienia wśród stopów cynowych, wynoszącą 183oC, co jest bardzo znacznym obniżeniem temperatury niezbędnej do odlewania licznych wyrobów biżuteryjnych czy dewocjonaliów. W przypadku wykonywania przedmiotów z czystej cyny lub ołowiu temperatura topnienia metalu jest większa odpowiednio o 49oC lub 144oC. Z tego powodu stosowanie stopu eutektycznego przez średniowiecznych rzemieślników było bardzo powszechne nie tylko w Europie Zachodniej, ale także na terenach Śląska. Wrocławskie znaleziska z Placu Nowy Targ stanowią doskonały materiał badawczy dla studiów nad tym zjawiskiem, które przeprowadzono z zastosowaniem nieniszczących metod archeometrycznych (ED-XRF, SEM/EDS), zachowując standardy należne badaniom zabytków o wysokiej wartości historycznej.<br /><br /></p> Beata Miazga Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.012 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Drzewa, okopy, sztuka okopowa – materialne pozostałości po drugiej wojnie światowej wokół Chyciny https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.013 <p>Artykuł prezentuje wybrane wyniki nieinwazyjnego rozpoznania przykładów dziedzictwa z drugiej wojenny światowej w lasach okalających Chycinę (woj. lubuskie). Najważniejszą częścią badań realizowanych między 2016 a 2018 rokiem było zadokumentowanie rytów na 11 bukach zwyczajnych (Fagus sylvatica), przy pomocy dwóch metod: naziemnego skanowania laserowego połączonego z fotogrametrią bliskiego<br />zasięgu. Dokumentacja rytów wykonanych przez ludność cywilną, jeńców wojennych i przymusowych robotników stanowi przyczynek do dyskusji nad problematyką sztuki<br />okopowej – przedmiotów stworzonych, przetworzonych z materiałów wojennych albo będących formą upamiętnienia danego konfliktu zbrojnego. Ryty spod Chyciny stanowią<br />ważny przykład drugowojennej sztuki okopowej, interesujące dziedzictwo niedawnej przeszłości.</p> Dawid Kobiałka Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.013 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 „Jesteś tym, co jesz?” Dieta średniowiecznych i nowożytnych populacji w oparciu o analizy stabilnych izotopów (13C, 15N) https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.014 <p>Dieta populacji historycznych była prezentowana na łamach wielu publikacji przez badaczy różnych specjalności. Coraz częściej, szczególnie w literaturze zagranicznej, sposoby odżywiania się dawnych społeczności opisuje się na podstawie badań stabilnych izotopów węgla 13C i azotu 15N. Analizując ich zawartości korzysta się z zasady „jesteś tym, co jesz”, co oznacza, że poziom pierwiastków zawarty w tkankach organizmu określa sposób odżywiania się osobnika w ciągu jego życia. Ze względu na zawiłe procesy metaboliczne zachodzące w organizmach, prawidłowe odczytanie diety człowieka sprawia badaczom wiele trudności. Celem artykułu jest przedstawienie aktualnych możliwości i ograniczeń badawczych metody, zagrożeń wynikających z interpretacji wyników oraz jej przydatności w badaniach nad kulturą średniowiecznej i nowożytnej Europy.</p> Marta Pietruszka Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.014 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100 Etnoarcheologia w praktyce. Z badań niedawnej przeszłości https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.015 <p>W artykule przedstawione zostały wybrane aspekty, możliwości oraz ograniczenia metod i narzędzi etnoarcheologicznych, wykorzystywanych w badaniach niedawnej przeszłości. Praktykę etnoarcheologiczną zaprezentowano na przykładzie badań prowadzonych na północnych terenach Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Tematem opisywanego projektu są miejsca objęte dyskursem wspólnotowym, wpisane w krajobrazy fizyczny i kulturowy pięciu gmin. Prace badawcze dotyczą miejsc ważnych dla lokalnych społeczności, stanowiących impuls do wieloaspektowego poznawania historii, kulturowej rzeczywistości, dziedzictwa kulturowego oraz tożsamości mieszkańców badanych terenów. Strategia badawcza stanowi propozycję interdyscyplinarnej metodologii – zestawienia i połączenia etnograficznych i archeologicznych procedur powiązanych z ustaleniami z zakresu historii i historii sztuki. Polega na wypracowaniu metod, które mogłyby służyć w badaniach krajobrazów fizycznego i kulturowego, poprzez zintegrowaną procedurę pozyskiwania i analizy źródeł etnograficznych, archeologicznych, pisanych oraz ikonograficznych.</p> Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Olgierd Ławrynowicz Prawa autorskie (c) 2020 Archaeologia Historica Polona https://apcz.umk.pl/AHP/article/view/AHP.2019.015 Sat, 19 Dec 2020 00:00:00 +0100